Этнаграфі́чная ка́рта Ві́ленскай губе́рні () — картаграфічны твор, складзены ў 1861 годзе афіцэрам Генеральнага штаба Расійскай імперыі, капітанам Аляксандрам Карэвам (Коравам). Карта была апублікавана ў Санкт-Пецярбургу ў складзе фундаментальнага выдання «Матэрыялы для геаграфіі і статыстыкі Расіі: Віленская губерня». З'яўляецца адным з першых спроб дэталёвай этнаграфічнай візуалізацыі рэгіёна, якая, аднак, адрознівалася моцнай залежнасцю ад канфесійнага крытэрыю і гістарычных рамантычных тэорый.

Гісторыя стварэння У канцы 1850-х гадоў у Расійскай імперыі пачалася падрыхтоўка да маштабных рэформ, што патрабавала дэталёвых статыстычных звестак аб краіне. Генеральны штаб арганізаваў збор матэрыялаў па ўсіх губернях. Апісанне Віленскай губерні было даручана капітану А. Карэву. У сваёй працы ён абапіраўся на даныя паліцэйскай статыстыкі, матэрыялы «парафіяльных спісаў» 1857 года, а таксама на працы мясцовых даследчыкаў, у прыватнасці Адама Кіркора і гісторыка Тэадора Нарбута.

Метадалогія і змест Пры складанні карты А. Карэва сутыкнуўся з галоўнай праблемай рэгіёна — складанасцю размежавання беларусаў і літоўцаў. Аўтар адзначаў, што за сем стагоддзяў супольнага жыцця ў адной дзяржаве мяжа паміж народамі «амаль згубілася». Для вырашэння гэтай задачы ён абраў камбінаваны падыход, які ўключаў элементы мовы, паходжання і, галоўным чынам, веравызнання.

Галоўнай асаблівасцю карты стаў падзел мясцовага славянскага насельніцтва на тры экзатычныя групы, запазычаныя з тэорый А. Кіркора і Т. Нарбута: Беларусы — пазначаліся ў Вілейскім, Дзісенскім і часткова Свянцянскім паветах. Чарнарусы — лакалізаваліся пераважна ў Лідскім павеце. Крывічы — размяшчаліся галоўным чынам у Ашмянскім павеце.

Гэты падзел не меў пад сабой рэальнай навуковай глебы і быў хутчэй адлюстраваннем гістарычных міфаў таго часу, чым рэальнай самасвядомасці сялян.

Праблема літоўска-беларускага памежжа Мяжа паміж «славянскім» і «літоўскім» насельніцтвам на карце была праведзена пераважна паводле канфесійнай прыкметы. Каталіцкае насельніцтва А. Карэва аўтаматычна адносіў да літоўцаў, а праваслаўнае — да славян. У выніку ўвесь Віленскі край, у тым ліку ваколіцы Вільні, Трок, Ашмян, быў зафарбаваны як літоўскі.

Аднак у тлумачальным тэксце да карты А. Карэва зрабіў важнае прызнанне, якое супярэчыла яго ўласнай графічнай выяве. Ён пісаў, што ў межах Віленскай губерні, якія гістарычна лічацца Літвой, існуюць цэлыя каталіцкія прыходы, населеныя «русінамі» (славянамі). Ён адзначаў:

Такім чынам, А. Карэва прызнаваў, што значная частка насельніцтва, пазначанага на яго карце як «літоўцы», насамрэч размаўляла па-беларуску. Гэтая супярэчнасць пазней стала прадметам крытыкі з боку іншых даследчыкаў, напрыклад С. В. Шалковіча, які настойваў на правядзенні мяжы менавіта паводле мовы, а не рэлігіі.

Значэнне Нягледзячы на метадалагічныя хібы, карта А. Карэвы стала важным этапам у развіцці этнаграфічнай картаграфіі. Яна зафіксавала ўяўленні афіцыйнай навукі і статыстыкі свайго часу, якія пазней былі перагледжаны ў бок лінгвістычнага крытэрыю на картах А. Ф. Рыціха і Я. Ф. Карскага. Даныя, сабраныя Карэвам, таксама паказалі ўсёй складанасць этнаканфесійнай сітуацыі ў рэгіёне і немагчымасць правядзення выразных межаў без уліку моўнага фактару.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Этнаграфічныя карты Катэгорыя:Гісторыя Віленскай губерні Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Беларусі Катэгорыя:Гістарычная геаграфія Літвы Катэгорыя:Кнігі 1861 года Катэгорыя:Этнаграфія Літвы