Пашпа́ртная сістэ́ма О́бер Ост — комплекс адміністрацыйных і паліцэйскіх мер германскай акупацыйнай адміністрацыі, накіраваных на ўлік, ідэнтыфікацыю і жорсткі кантроль за перамяшчэннем грамадзянскага насельніцтва на тэрыторыі ваеннага ведамства Обер Ост падчас Першай сусветнай вайны. Сістэма абавязковай пашпартызацыі стала адным з галоўных інструментаў кіравання акупіраванымі тэрыторыямі сучасных Літвы, Латвіі, заходняй Беларусі і ўсходняй Польшчы.

Увядзенне пашпартнага рэжыму Абавязковая пашпартызацыя была ўведзена згодна з распараджэннем Галоўнакамандуючага на Усходзе П. фон Гіндэнбурга ад 26 снежня 1915 года. Згодна з гэтым дакументам, кожная асоба, старэйшая за дзесяць гадоў, была абавязана мець пры сабе асабісты пашпарт (ням. Oberost-Pass). Дакумент павінен быў утрымліваць фатаграфію ўладальніка і афіцыйную пячатку адпаведнай ваеннай акругі (напрыклад, Гродна, Вільня, Коўна або Сувалкі). Адказнасць за правядзенне ўсёй маштабнай кампаніі па выдачы дакументаў ускладалася на кіраўнікоў паветаў (ням. Kreishauptmann), а выкананне на месцах забяспечвалі спецыяльныя ваенныя пашпартныя камендатуры (ням. Militärisches Passkommando), палявая жандармерыя і паліцыя.

Мова і знешні выгляд дакументаў Дакументы выдаваліся ў двухмоўным фармаце. Адной з моў абавязкова з'яўлялася нямецкая, а другая выбіралася ў залежнасці ад нацыянальнасці або рэгіёна: польская, латышская, літоўская ці ідыш. Выкарыстанне рускай мовы ў афіцыйным дакументаабароце было сурова забаронена германскімі ўладамі. Першапачаткова выданне нямецка-беларускіх пашпартоў не прадугледжвалася, і ў першыя месяцы акупацыі беларусы рэгістраваліся ў іншых двухмоўных пашпартах. Аднак дзякуючы дзейнасці прадстаўнікоў беларускага нацыянальнага руху, з сакавіка 1916 года мясцовае насельніцтва атрымала права на рэгістрацыю дакументаў на ўласнай мове. Выдадзеныя пашпарты сталі аднымі з першых афіцыйных дакументаў, у якіх юрыдычна і на дзяржаўным узроўні выкарыстоўвалася беларуская мова.

Пашпарт уяўляў сабой дакумент з васьмі старонак (сіняга колеру), у які ўносіліся падрабязныя звесткі пра ўладальніка: назва павета, нумар пашпарта, дакладнае месца жыхарства з нумарам дома, імя і прозвішча, дата нараджэння, сямейнае становішча, прафесія, родная мова, рэлігія і колькасць дзяцей. Асобна фіксаваліся фізіялагічныя і характэрныя асаблівасці чалавека, такія як манера хады, пастава, наяўнасць шрамаў, радзімак або татуіровак. Для ўсіх асоб старэйшых за васямнаццаць гадоў абавязкова вымяраўся рост, прычым працэдура патрабавала, каб чалавек быў у абутку, але без галаўнога ўбору. У якасці дадатковага біяметрычнага ідэнтыфікатара ў дакумент ставіўся адбітак указальнага пальца правай рукі (або левай, калі правы палец адсутнічаў). Усе змены ў юрыдычным або сямейным статусе (напрыклад, змена прозвішча пры ўзяцці шлюбу) павінны былі аператыўна адзначацца ў пашпарце.

Працэдура рэгістрацыі і выдачы Для арганізацыі працэсу ў снежні 1915 года былі сфарміраваны трынаццаць спецыяльных пашпартных каманд з агульным штатам каля 600 чалавек. Кожная каманда падзялялася ў адпаведнасці з тэрытарыяльным прынцыпам на тры ці чатыры групы па дзесяць-дванаццаць чалавек. У адным павеце звычайна працавала толькі адна такая група, у склад якой уваходзілі ўнтэр-афіцэр у якасці кіраўніка, тры фатографы, асістэнт фатографа, перакладчык і пяць чыноўнікаў. Працэс не быў аднаразовым, а працягваўся на працягу ўсяго перыяду акупацыі.

Каманда звычайна прыбывала ў найбольш населеныя пункты павета, дзе займала адзін з мясцовых дамоў пад часовую штаб-кватэру. Жандармерыя папярэдне апавяшчала жыхароў аб неабходнасці з'явіцца ў вызначаны час. Працэдура пачыналася з фатаграфавання, якое праводзілася групамі па пяць чалавек. Людзей саджалі на доўгую лаву, а над іх галовамі вешалі таблічкі з літарамі і лічбамі, якія абазначалі адміністрацыйную адзінку і нумар будучага пашпарта. Фотаздымкі рабіліся да каленяў, пасля чаго іх выразалі для ўклейвання. Рабілася пяць копій кожнага здымка, а негатыў далучаўся да спецыяльнай рэгістрацыйнай карткі. Далей нямецкі чыноўнік з дапамогай перакладчыка запаўняў усе неабходныя графы. За адзін дзень пашпартная група магла апрацаваць да 150 чалавек.

Разам з пашпартам запаўнялася рэгістрацыйная картка, куды дубляваліся асноўныя звесткі. Пасля завяршэння працы ў павеце гэтыя карткі адпраўляліся ў Галоўнае пашпартнае бюро ў Коўне, дзе яны захоўваліся ў літарным і лічбавым парадку, ствараючы цэнтралізаваную картатэку насельніцтва Обер Ост.

Асаблівасці рэгістрацыі дзяцей і вызначэння нацыянальнасці Дзеці ва ўзросце да дзесяці гадоў упісваліся ў пашпарт маці (пры наяўнасці абодвух бацькоў), пры гэтым у пашпарце бацькі рабілася адпаведная адзнака аб тым, што звесткі пра дзяцей знаходзяцца ў матчыным дакуменце. Пашпарты, якія выдаваліся падлеткам ад 10 да 18 гадоў, мелі пэўныя адрозненні: спачатку на іх фотаздымках не пазначаліся нумары і лічбы.

Вызначэнне нацыянальнасці базіравалася пераважна на моўным крытэрыі — роднай лічылася мова, якую чалавек вывучыў першай і на якой размаўляў з бацькамі. Аднак германскія ўлады ўвялі спецыфічныя правілы для стрымлівання польскага ўплыву: калі чалавек размаўляў па-польску, але па іншых прыкметах не належаў да польскай этнічнай групы, гэта патрабавалася асобна фіксаваць. Многія беларусы-католікі, якія размаўлялі на мясцовых гаворках, але маліліся па-польску, часта запісваліся палякамі, бо не заўсёды маглі дакладна сфармуляваць сваю нацыянальную прыналежнасць у катэгорыях пашпартнага ўліку.

Фінансавы бок і пакаранні За выдачу пашпарта з кожнай асобы спаганялася дзяржаўная пошліна ў памеры адной маркі. Для шматдзетных сем'яў прадугледжваліся пэўныя ільготы: начальнік павета мог усталяваць адзіны тарыф для ўсёй сям'і, які не павінен быў перавышаць пяці марак. У выключных выпадках (напрыклад, для ўцекачоў, якія вярталіся) пашпарты маглі выдавацца бясплатна пасля падачы адпаведнай пісьмовай заявы. Сабраныя сродкі ішлі ў павятовыя касы.

Кантроль за захаваннем пашпартнага рэжыму быў вельмі жорсткім. Кожны жыхар быў абавязаны пастаянна мець пры сабе дакумент. Калі падчас праверкі высвятлялася, што асоба не мае пашпарта, выкарыстоўвае чужы, падроблены або пратэрмінаваны дакумент, ёй пагражала суровае пакаранне: турэмнае зняволенне тэрмінам да дзесяці гадоў або велізарны штраф да 30 тысяч марак. Ніжняя мяжа пакарання не была заканадаўча замацавана. У выпадку немагчымасці выплаціць штраф, што было распаўсюджанай з'явай сярод збяднелага насельніцтва, кожны дзень арышту прыраўноўваўся да пяці марак штрафу.

Вынікі Пашпартная сістэма аказалася адным з найбольш эфектыўных адміністрацыйных інструментаў германскіх улад. Да сакавіка 1917 года на тэрыторыі Обер Ост было выдадзена каля 1,8 мільёна пашпартоў. Улічваючы, што агульная колькасць насельніцтва складала каля 2,88 мільёна чалавек, з якіх прыблізна 700 тысяч былі дзецьмі да дзесяці гадоў (якім пашпарты не выдаваліся), дакументы атрымалі каля 80—85 % дарослага насельніцтва рэгіёна. Гэта сведчыць аб тым, што бюракратычная працэдура пашпартызацыі была паспяхова рэалізавана на практыцы. Дакументы, выдадзеныя адміністрацыяй Обер Ост, працягвалі часткова выкарыстоўвацца насельніцтвам для ідэнтыфікацыі асобы нават пасля заканчэння вайны і змены ўлад у рэгіёне.

Крыніцы

Літаратура

Катэгорыя:Беларусь у Першай сусветнай вайне Катэгорыя:Германская акупацыя Беларусі (1915—1918) Катэгорыя:Пашпарты