Беларусазна́ўства ў Літве — сукупнасць навуковых даследаванняў, адукацыйнай, выдавецкай, музейнай і крыніцазнаўчай дзейнасці ў Літве, звязанай з вывучэннем Беларусі, беларусаў, беларускай мовы, літаратуры, гісторыі, этнаграфіі, фальклору і культурнай спадчыны. Да беларусазнаўства ў Літве адносяцца таксама даследаванні беларуска-літоўскіх моўных, літаратурных і гістарычных сувязяў, пісьмовай культуры Вялікага Княства Літоўскага, беларускіх гаворак Літвы і рукапіснай спадчыны беларускіх татар, а ў сучасны перыяд — даследаванні беларускага грамадства, палітыкі і медыя.
Гістарычныя межы Літвы і дзяржаўная прыналежнасць асноўных беларусазнаўчых цэнтраў неаднаразова змяняліся. У XIX — пачатку XX стагоддзя галоўным асяродкам на тэрыторыі сучаснай Літвы была Вільня, якая ўваходзіла ў Расійскую імперыю; у 1922—1939 гадах Вільня знаходзілася ў складзе Польшчы, у той час як асноўным беларускім цэнтрам у Літоўскай Рэспубліцы стала Коўна. Пасля Другой сусветнай вайны даследаванні сканцэнтраваліся пераважна ў навуковых установах Літоўскай ССР, а пасля 1990 года сфарміравалася сетка беларусазнаўчых асяродкаў у незалежнай Літве.
Перадумовы ў XIX — пачатку XX стагоддзя
Перадумовы беларусазнаўства на тэрыторыі сучаснай Літвы звязаны перадусім з навуковым асяроддзем Вільні. У першай палове XIX стагоддзя ў Віленскім універсітэце працавалі гісторыкі і археографы Ігнат Даніловіч і Міхаіл Баброўскі, якія даследавалі прававыя і пісьмовыя помнікі Вялікага Княства Літоўскага. З віленскім культурным асяроддзем быў звязаны Ян Чачот, які збіраў і выдаваў беларускія фальклорныя і моўныя матэрыялы.Беларускае мовазнаўства: Бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. Л. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967.
У сярэдзіне XIX стагоддзя даследаванне гісторыі, археалогіі і этнаграфіі беларускіх і літоўскіх зямель развівалася вакол Віленскай археалагічнай камісіі і Віленскага музея старажытнасцей, створаных з ініцыятывы Яўстаха Тышкевіча. У вывучэнні і збіранні помнікаў удзельнічалі Канстанцін Тышкевіч, Адам Кіркор, Тэадор Нарбут, Уладзіслаў Сыракомля і іншыя. Гэтыя ўстановы не былі беларусазнаўчымі ў сучасным разуменні, але назапасілі значны корпус археалагічных, гістарычных, этнаграфічных і рукапісных матэрыялаў з беларускіх зямель.Ilgiewicz H. Wileńskie towarzystwa i instytucje naukowe w XIX wieku. — Toruń: Adam Marszałek, 2005.
Пасля паўстання 1863—1864 гадоў расійскія ўлады стварылі Віленскую камісію для разбору і выдання старажытных актаў. Нягледзячы на яе сувязь з афіцыйнай гістарычнай палітыкай Расійскай імперыі, шматтомныя выданні камісіі ўвялі ў навуковы ўжытак вялікі корпус дакументаў па гісторыі беларускіх і літоўскіх зямель ВКЛ.
З Вільняй быў звязаны ранні этап дзейнасці Яўхіма Карскага, які ў 1885—1893 гадах працаваў у горадзе і займаўся даследаваннем беларускай мовы. У Вільні ў 1904 годзе выйшла другое выданне першай часткі яго фундаментальнай працы «Белорусы».
Да ранняга літоўскага акадэмічнага вывучэння беларускай моўнай спадчыны належалі таксама працы Эдуарда Вольтэра. У сваіх славістычных і балтыстычных даследаваннях ён звяртаўся да беларуска-літоўскіх моўных адносін і, у прыватнасці, даследаваў літуанізмы ў старабеларускай мове.Eduard Volter // Visuotinė lietuvių enciklopedija.
Міжваенная Літва
Коўна ў 1919—1927 гадах
Пасля Першай сусветнай вайны асобным цэнтрам беларускага культурнага і інтэлектуальнага жыцця стала Коўна, часовая сталіца Літоўскай Рэспублікі. Гісторык Томаш Блашчак характарызуе Коўна 1919—1926 гадоў як адзін з найбольш актыўных цэнтраў беларускай палітычнай эміграцыі разам з Прагай, Берлінам і Рыгай. Беларуская дзейнасць у горадзе мела палітычны, дыпламатычны, культурны, адукацыйны і выдавецкі характар.
Вясной 1919 года з Гродна ў Коўна пераехала Міністэрства беларускіх спраў Літвы, якое дзейнічала там да студзеня 1924 года. Пасля заключэння 11 лістапада 1920 года пагаднення паміж урадам Літвы і ўрадам Беларускай Народнай Рэспублікі ў Коўна з Рыгі пераехаў таксама ўрад БНР на чале з Вацлавам Ластоўскім. Да 1923 года ў горадзе такім чынам адначасова існавалі два беларускія палітычныя цэнтры, дзейнасць якіх была звязана і з культурнымі і выдавецкімі праектамі.
Пры Міністэрстве беларускіх спраў і іншых беларускіх структурах выдаваліся кнігі, брашуры, газеты і бюлетэні. У розны час у Коўне дзейнічалі беларуская грамада, Беларускі прэс-бюро, беларускія выдавецкія арганізацыі і іншыя структуры. У 1919—1927 гадах у горадзе было выпушчана некалькі беларускіх перыядычных выданняў і некалькі дзясяткаў кніг і брашур.
Беларусазнаўчыя курсы і навуковае кнігавыданне
Асобны беларусазнаўчы кірунак у Коўне быў звязаны з Клаўдзіем Дуж-Душэўскім. Вясной 1923 года ён арганізаваў шасцітыднёвыя курсы беларускай і літоўскай моў. Праграма ўключала 36 гадзін літоўскай мовы, а таксама па 18 гадзін беларускай мовы і правапісу, гісторыі Беларусі і Літвы, геаграфіі і гісторыі літаратуры.
Дуж-Душэўскі і Вацлаў Ластоўскі займаліся таксама беларускай навуковай тэрміналогіяй. У 1923 годзе ў Коўне выйшаў складзены імі «Слоўнік геаметрычных і трыганаметрычных тэрмінаў і сказаў», расійска-беларуская і беларуска-расійская часткі якога змяшчалі беларускую матэматычную тэрміналогію.Вацлаў Ластоўскі: бібліяграфія твораў // Вікікрыніцы.
У 1924 годзе Клаўдзій Дуж-Душэўскі, Вацлаў Ластоўскі і заолаг Тадэвуш Іваноўскі выдалі «Номэнклятуру беларускіх птушак», у якой распрацоўвалася беларуская арніталагічная наменклатура. У тым жа годзе Ластоўскі выдаў у Коўне «Падручны расійска-крыўскі (беларускі) слоўнік».Вацлаў Ластоўскі: бібліяграфія твораў // Вікікрыніцы.
Пасля ліквідацыі Міністэрства беларускіх спраў Ластоўскі і Дуж-Душэўскі стварылі Беларускі цэнтр у Літве, які працягваў культурную і выдавецкую працу. Пры цэнтры перакладалася на беларускую мову і выдавалася навуковая літаратура.
«Крывіч» і працы Вацлава Ластоўскага
У 1923—1927 гадах Вацлаў Ластоўскі выдаваў у Коўне літаратурна-навуковы часопіс «Крывіч». Пасля адыходу ад актыўнай палітычнай працы ён сканцэнтраваўся ў выданні пераважна на гістарычнай, моўнай і культурнай праблематыцы.
У 1925 годзе Ластоўскі падрыхтаваў да публікацыі «Летапісец Вялікага Княства Літоўскага і Жамойцкага». У 1926 годзе ў Коўне выйшла яго вялікая праца «Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі», прысвечаная гісторыі рукапіснай і друкаванай кніжнасці ад Сярэднявечча да пачатку XIX стагоддзя.Ластоўскі В. Гісторыя беларускай (крыўскай) кнігі. — Коўна, 1926 // Вікікрыніцы. Праца ўключала звесткі больш чым пра тысячу рукапісаў, дакументаў і старадрукаў і была адной з найбольш аб'ёмных кнігазнаўчых прац тагачаснага беларускага асяроддзя.
У 1927 годзе Вацлаў Ластоўскі пераехаў у БССР. Клаўдзій Дуж-Душэўскі застаўся ў Коўне і жыў там да смерці ў 1959 годзе. Пасля ад'езду Ластоўскага інтэнсіўнасць беларускай выдавецкай дзейнасці ў Коўне істотна зменшылася.
Літоўскае акадэмічнае асяроддзе
Беларусазнаўства ў міжваеннай Літве не абмяжоўвалася беларускай эміграцыяй. У Літоўскім універсітэце ў Коўне, які з 1930 года называўся Універсітэтам Вітаўта Вялікага, у 1922—1933 гадах прафесарам быў Эдуард Вольтэр. У яго навуковай дзейнасці беларуская праблематыка з'яўлялася пераважна ў сувязі з гісторыяй славянскіх і балцкіх моў, этнаграфіяй і даследаваннем пісьмовай спадчыны ВКЛ.Eduard Volter // Visuotinė lietuvių enciklopedija.
Такім чынам, у Коўне 1920-х гадоў можна вылучыць два звязаныя, але розныя пласты беларусазнаўства: беларускае нацыянальнае асяроддзе, якое стварала беларускамоўныя слоўнікі, навуковую літаратуру і навучальныя курсы, і літоўскае акадэмічнае асяроддзе, дзе беларуская праблематыка вывучалася ў межах славістыкі, балтыстыкі і гісторыі Вялікага Княства Літоўскага.
Аднаўленне беларускага асяроддзя ў 1930-я гады
У пачатку 1930-х гадоў беларускае культурна-адукацыйнае жыццё ў Літоўскай Рэспубліцы зноў актывізавалася. У 1932 годзе ў Коўне было заснавана Беларускае культурна-асветнае таварыства, мэтамі якога былі арганізацыя беларускай меншасці, пашырэнне беларускай культуры і беларуска-літоўскія культурныя сувязі. У 1933 годзе таварыства налічвала больш за тысячу ўдзельнікаў.Ціхаміраў А. З гісторыі беларускай дыяспары ў Літве // Дыяспара. Культуралогія. Гісторыя / рэд. А. Мальдзіс, А. Смалянчук. — Мінск: Голас Радзімы, 2006. — С. 30—36.
Каардынацыйным месцам стала «Беларуская хатка» ў Коўне. Пры таварыстве існавалі бібліятэка-чытальня, тэатральная студыя і хор; яго ўдзельнікі працавалі таксама ў Беларускім народным універсітэце і з дазволу літоўскага Міністэрства асветы выязджалі ў населеныя беларусамі мясцовасці з лекцыямі па беларусазнаўстве.
Дзейнасць не абмяжоўвалася Коўнам. Таварыства мела аддзяленні, у прыватнасці, у Вількаміры, Мерачы і Аліце, а таксама прадстаўніцтвы ў Троках і Езяросах. Такім чынам, у першай палове 1930-х гадоў беларуская адукацыйна-культурная праца набыла ў Літве рэгіянальны характар, хоць асобныя навуковыя цэнтры па-за Коўнам не сфарміраваліся.
У лютым 1933 года ва Універсітэце Вітаўта Вялікага было створана Аб'яднанне студэнтаў-беларусаў, якое налічвала 15 чалавек. Яго ўдзельнікі праводзілі чытанні і дыскусіі па беларусазнаўстве і арганізоўвалі сустрэчы з літоўскімі студэнтамі. Гэта стала першай выразна зафіксаванай беларусазнаўчай студэнцкай ініцыятывай у каўнаскім універсітэцкім асяроддзі.
У 1933 годзе дзейнасць аднавіў таксама Беларускі цэнтр у Літве на чале з Клаўдзіем Дуж-Душэўскім, які выдаваў часопіс «Беларускі асяродак». Аднак арганізацыйныя супярэчнасці і фінансавыя праблемы прывялі да заняпаду арганізаванага беларускага жыцця; у 1935—1936 гадах большасць беларускіх арганізацый міжваеннай Літвы спыніла дзейнасць.
Вільня ў міжваенны перыяд
У 1922—1939 гадах Вільня знаходзілася ў складзе Польшчы, таму беларусазнаўства ў горадзе гэтага перыяду адначасова належыць да гісторыі беларусазнаўства ў Польшчы. У артыкуле пра беларусазнаўства ў Літве яно ўлічваецца паводле тэрытарыяльнага прынцыпу і з прычыны непасрэднай пераемнасці часткі віленскіх даследчых школ у пасляваенных і сучасных навуковых установах Літвы.
Галоўнай беларускай навуковай установай было Беларускае навуковае таварыства, пры якім дзейнічаў Беларускі музей у Вільні. У таварыстве даследавалі беларускую мову, літаратуру, гісторыю, этнаграфію і краязнаўства; з ім былі звязаны Антон Луцкевіч, Ян Станкевіч, Адам Станкевіч, Мікалай Шкялёнак, Мар’ян Пецюкевіч і іншыя.Ilgiewicz H. Baltarusių mokslo draugija Vilniuje ir jos įnašas į gimtosios kultūros tyrinėjimą bei puoselėjimą (1918–1939) // Sovijus. Tarpdalykiniai kultūros tyrimai. — 2017. — T. 5, Nr. 2. — P. 40—60.
Другі асяродак склаўся ў Універсітэце Стэфана Баторыя. Беларусазнаўчая праблематыка развівалася там у славянскай філалогіі, этналогіі, гісторыі і гісторыі права. Беларускую мову выкладалі Мар’ян Масоніус і Ян Станкевіч, беларускую этнаграфію даследавала Цэзарыя Бадуэн дэ Куртэнэ, а гісторыю беларускіх зямель і Вялікага Княства Літоўскага — Севярын Віславух, Стэфан Эрэнкройц, Ян Адамус, Генрык Лаўмянскі і іншыя.Siwek B. Białorutenistyka polska. Historia – stan obecny – perspektywy rozwoju // Roczniki Humanistyczne. — 2021. — T. 69, nr 7. — S. 131—154. — DOI: 10.18290/rh21697-9.
Пры УСБ дзейнічала Таварыства прыяцеляў беларусаведы, якое аб'ядноўвала студэнтаў і маладых даследчыкаў і займалася мовазнаўствам, літаратурай, этнаграфіяй і гісторыяй. Да яго асяроддзя належалі Станіслаў Станкевіч, Мар’ян Пецюкевіч, Генадзь Цітовіч, Антон Шукелойць і іншыя.
1939—1944 гады
Пасля перадачы Вільні Літве ў кастрычніку 1939 года частка даваеннай беларусазнаўчай інфраструктуры на кароткі час апынулася ў межах літоўскай дзяржавы. У 1940 годзе Літва была ўключана ў СССР, а ў 1941—1944 гадах знаходзілася пад нямецкай акупацыяй. Частка беларускіх арганізацый была ліквідавана або рэарганізавана, а іх супрацоўнікі падвергліся рэпрэсіям, эмігравалі або працягвалі працу ў новых інстытуцыянальных умовах.