Абугіда (ад геэз አቡጊዳ, abugida), або алфавітна-складовае пісьмо, — тып пісьма, у якім асноўны знак звычайна абазначае зычны разам з уласцівым яму галосным, а іншыя галосныя перадаюцца сістэматычнай мадыфікацыяй асноўнага знака або дадатковымі залежнымі знакамі.Daniels P. T. Fundamentals of Grammatology // Journal of the American Oriental Society. — 1990. — Vol. 110, No. 4. — P. 727—731.The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 6: Writing Systems and Punctuation. — Unicode Consortium. У большасці абугід знак зычнага без дадатковага паказчыка чытаецца з пэўным галосным, часта /a/ або яго рэфлексам; адсутнасць галоснага пры зычным можа пазначацца асобным знакам.The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 12: South and Central Asia-I. — Unicode Consortium.
Абугіда займае прамежкавае структурнае становішча паміж алфавітам і складовым пісьмом. Ад алфавіта яна адрозніваецца тым, што зычны і галосны звычайна не маюць раўнапраўных незалежных знакаў у складзе, а ад класічнага складовага пісьма — тым, што знакі для складоў з аднолькавым зычным сістэматычна звязаны паміж сабой.Daniels P. T., Bright W. (eds.). The World's Writing Systems. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1996. — ISBN 0-19-507993-0. Ад кансанантнага пісьма, або абджада, абугіда адрозніваецца абавязковай і структурна рэгулярнай перадачай галосных у складзе.
Найбольшую групу абугід утвараюць пісьменнасці, якія паходзяць ад брахмі. Да іх належаць дэванагары, бенгальска-асамскае, гуджараці, гурмукхі, орыя, тамільскае, тэлугу, канада, малаялам, сінгальскае, тыбецкае, бірманскае, тайскае, лаоскае, кхмерскае, яванскае, балійскае і шмат іншых пісьменнасцей Паўднёвай і Паўднёва-Усходняй Азіі.
Тэрмін
Тэрмін abugida як назву асобнага тыпу сістэм пісьма прапанаваў у 1990 годзе амерыканскі мовазнавец Пітэр Дэніэлс. Ён утвораны ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ — a-bu-gi-da — першых чатырох знакаў аднаго з традыцыйных парадкаў эфіопскага пісьма геэз. Назва пабудавана паводле таго ж прынцыпу, што словы алфавіт ад грэчаскіх альфа і бэта і абджад ад арабскай паслядоўнасці аліф — ба — джым — даль.
Да ўвядзення тэрміна абугіда сістэмы гэтага тыпу апісвалі рознымі назвамі. Дэйвід Дырынгер ужываў паняцце паўскладовага пісьма, Джэймс Февр'е — неасілабізму, а ў пазнейшай англамоўнай літаратуры пашырыўся таксама тэрмін alphasyllabary — «алфавітна-складовая сістэма».Diringer D. The Alphabet: A Key to the History of Mankind. — 3rd ed. — London: Hutchinson, 1968.
У беларускай і ўсходнеславянскай традыцыі брахмійскія і эфіопская сістэмы раней часта ўключаліся ў шырокую катэгорыю складовага пісьма. У такой класіфікацыі брахмі, кхароштхі і эфіопскае пісьмо разглядаліся як складовыя сістэмы, якія ўзніклі ў выніку вакалізацыі кансанантнага пісьма.Беларуская мова. Прафесійная лексіка: вучэбны дапаможнік. — Мінск, 2011. Сучасны тэрмін абугіда дазваляе адрозніць іх структурны прынцып ад уласна складовых пісьменнасцей, дзе кожнае спалучэнне зычнага і галоснага мае асобны, не абавязкова графічна звязаны знак.
Прынцып будовы
Уласцівы галосны
Асноўнай асаблівасцю тыповай абугіды з'яўляецца ўласцівы галосны — галосны, які аўтаматычна разумеецца пасля зычнага, калі пры знаку няма іншага паказчыка. У дэванагары, напрыклад, знак क абазначае не проста /k/, а склад /ka/.
Калі пасля /k/ павінен гучаць іншы галосны, асноўны знак мадыфікуецца залежным знакам галоснага:
Напісанне Значэнне Прынцып क ka асноўны знак з уласцівым /a/ कि ki क + залежны знак /i/ कु ku क + залежны знак /u/ के ke क + залежны знак /e/ को ko क + залежны знак /o/ क् k к + вірама, уласцівы галосны адменены
Такім чынам, графемы ka, ki, ku, ke і ko не з'яўляюцца пяццю незалежнымі складовымі знакамі, як гэта было б у тыповым складовым пісьме. Яны ўтвараюцца вакол аднаго зычнага знака з сістэматычнымі паказчыкамі галосных.
Незалежныя і залежныя галосныя
У многіх брахмійскіх абугідах галосныя маюць дзве формы. Незалежная форма выкарыстоўваецца, калі склад пачынаецца з галоснага, а залежная форма далучаецца да знака зычнага і замяняе яго ўласцівы галосны.
Залежныя знакі галосных у індыйскай традыцыі часта называюцца матрамі (санскр. mātrā). Яны могуць размяшчацца справа, злева, над або пад знакам зычнага, а часам складацца з некалькіх графічных элементаў па розныя бакі ад яго. Таму графічны парадак элементаў не заўсёды непасрэдна адпавядае парадку гукаў у маўленні.
Напрыклад, у дэванагары залежны знак /i/ графічна знаходзіцца перад зычным: कि ki, хоць у гукавой паслядоўнасці галосны ідзе пасля /k/.
Вірама і спалучэнні зычных
Для абазначэння зычнага без уласцівага галоснага ў многіх абугідах выкарыстоўваецца спецыяльны знак. У міжнароднай тэрміналогіі Unicode для брахмійскіх сістэм ужываецца санскрыцкая назва 'вірама; у розных мовах існуюць таксама іншыя назвы, напрыклад халант, хасант або пулі.
Вірама можа проста паказваць, што пасля зычнага няма галоснага, але ў многіх пісьменнасцях яна таксама ўдзельнічае ва ўтварэнні графічных спалучэнняў некалькіх зычных. Зычныя ў такіх спалучэннях могуць утвараць лігатуру, размяшчацца адзін над адным або мець скарочаныя формы.The Unicode Standard. Version 17.0. — Unicode Consortium. — § 14.1 Brahmi.
Арфаграфічную адзінку, якая можа ўключаць адзін або некалькі зычных разам з галосным і дадатковымі знакамі, у індыйскай традыцыі называюць акшара (санскр. akṣara). Яна можа графічна адпавядаць цэламу складу, хоць яе будова застаецца сегментнай і раскладаецца на асобныя кампаненты.
Адрозненне ад іншых тыпаў пісьма
Тып Асноўны прынцып Умоўны прыклад Прыклады сістэм Абджад Асноўныя знакі перадаюць зычныя; галосныя не абазначаюцца або іх абазначэнне другаснае і часта неабавязковае k-t-b арабскае, яўрэйскае Абугіда Знак зычнага мае ўласцівы галосны; іншыя галосныя сістэматычна мадыфікуюць знак ka → ki → ku брахмі, дэванагары, тыбецкае пісьмо Алфавіт Зычныя і галосныя маюць раўнапраўныя асобныя літары k + a грэчаскі, лацінскі, кірыліца Складовае пісьмо Кожны знак звычайна абазначае цэлы склад; знакі для ka, ki, ku не павінны мець сістэматычнай графічнай сувязі ka / ki / ku японская кана, чэрокі
Такі падзел з'яўляецца тыпалагічным, а не генеалагічным. Адна сістэма можа гістарычна паходзіць ад пісьма іншага тыпу: напрыклад, эфіопская абугіда развілася з кансанантнага пісьма, а многія сучасныя брахмійскія абугіды — з ранняга брахмі.
Паходжанне і гісторыя
Брахмі
Найбуйнейшая гістарычная сям'я абугід паходзіць ад брахмі — старажытнай сістэмы пісьма Паўднёвай Азіі, надзейна засведчанай у III ст. да н. э. У класічным брахмі зычны знак меў уласцівы галосны /a/, іншыя галосныя перадаваліся залежнымі знакамі, а адсутнасць галоснага магла абазначацца вірамай.
Паходжанне самога брахмі канчаткова не высветлена. У навуковай літаратуры абмяркоўваліся яго сувязі з семіцкімі пісьменнасцямі, у першую чаргу з арамейскім пісьмом, а таксама магчымасць істотнай свядомай перабудовы запазычанага прынцыпу пры стварэнні сістэмы для індыйскіх моў.Salomon R. Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the Other Indo-Aryan Languages. — New York — Oxford: Oxford University Press, 1998. — P. 19—30. — ISBN 0-19-509984-2.
На працягу наступных стагоддзяў брахмі распаўся на шматлікія рэгіянальныя формы. Ад іх развіліся практычна ўсе традыцыйныя пісьменнасці Індыйскага субкантынента, а праз іх — значная частка пісьменнасцей Тыбета і Паўднёва-Усходняй Азіі.
Індыйскія пісьменнасці
У сучаснай Індыі да абугід належаць дэванагары, бенгальска-асамскае, гурмукхі, гуджараці, орыя, тамільскае, тэлугу, канада і малаялам. Нягледзячы на значныя адрозненні ў форме знакаў, іх будова захоўвае агульны брахмійскі прынцып: зычны з уласцівым галосным, незалежныя і залежныя формы галосных і сродкі для абазначэння зычнага без галоснага.
Дэванагары выкарыстоўваецца, у прыватнасці, для хіндзі, маратхі, непальскай мовы і санскрыту. У дэванагары ўласцівы галосны асноўнага зычнага знака — /a/, але рэальнае чытанне ў сучасных мовах можа адрознівацца праз гістарычныя змены і арфаграфічныя правілы, напрыклад выпадзенне шва ў хіндзі.
Паўднёваіндыйскія пісьменнасці таксама паходзяць ад брахмі, але іх формы і спосабы ўтварэння спалучэнняў істотна разышліся з паўночнаіндыйскімі. Яны былі прыстасаваны не толькі да індаарыйскіх, але і да дравідыйскіх моў, што прывяло да далейшага развіцця іх графічных сістэм.
Тыбет і Паўднёва-Усходняя Азія
Брахмійская традыцыя распаўсюдзілася праз Індыю на поўнач і ўсход. Да яе нашчадкаў належыць тыбецкае пісьмо, ад якога, у сваю чаргу, развіліся некаторыя іншыя сістэмы Гімалайскага рэгіёна.
На тэрыторыі Паўднёва-Усходняй Азіі з паўднёваіндыйскіх форм развіліся бірманскае, кхмерскае, тайскае, лаоскае, монскае, яванскае, балійскае і шэраг іншых пісьменнасцей. Іх канкрэтная структура можа істотна адрознівацца ад дэванагары: напрыклад, у тайскім пісьме няма сістэмы зычных лігатур тыпу дэванагары, а залежныя знакі могуць размяшчацца паводле графічнага, а не фанетычнага парадку.
Такім чынам, паняцце абугіды ахоплівае не адзін канкрэтны спосаб графічнага афармлення, а агульны структурны прынцып, які ў розных пісьменнасцях рэалізаваны па-рознаму.
Эфіопскае пісьмо
Другую важную гістарычную традыцыю ўяўляе эфіопскае пісьмо, або пісьмо геэз. Яно развілося з старажытнага паўднёвааравійскага кансанантнага пісьма і першапачаткова таксама было абджадам. Прыблізна ў першай палове I тысячагоддзя н. э. сістэма была вакалізавана: формы зычных сталі рэгулярна змяняцца ў залежнасці ад галоснага, што стварыла структуру тыпу абугіды.The Unicode Standard. Version 17.0. Chapter 19: Africa. — Unicode Consortium. — § 19.1 Ethiopic.
Назва абугіда паходзіць менавіта з эфіопскай традыцыі, ад паслядоўнасці አ ቡ ጊ ዳ. Сучаснае эфіопскае пісьмо выкарыстоўваецца не толькі для літургічнай мовы геэз, але і для амхарскай, тыгрынья, тыгрэ і шэрагу іншых моў Эфіопіі і Эрытрэі.
Структурна эфіопская сістэма адрозніваецца ад большасці брахмійскіх абугід. Яна не мае асобных матраў і вірамы ў індыйскім сэнсе: кожная серыя прадстаўлена наборам графічна звязаных форм з рознымі галоснымі. Таму ў некаторых класіфікацыях эфіопскае пісьмо разглядаюць як абугіду, а ў іншых, у тым ліку ў тэхнічнай класіфікацыі Unicode, яго сучасную структуру апісваюць бліжэй да складовага пісьма.
Іншыя і памежныя сістэмы
Не ўсе сістэмы, якія маюць уласцівы галосны або сістэматычна звязаныя складовыя знакі, адназначна класіфікуюцца як абугіды. Розныя даследчыкі могуць па-рознаму вызначаць статус асобных гістарычных пісьменнасцей, асабліва калі іх структура не адпавядае класічнай брахмійскай мадэлі.
Так, кхароштхі, якое ўжывалася ў старажытнай Паўночна-Заходняй Індыі і Цэнтральнай Азіі, мае ўласцівы галосны і ў сучаснай тыпалогіі звычайна адносіцца да абугід, хоць генеалагічна звязваецца з арамейскім пісьмом. Меройскае пісьмо таксама мела асаблівасці, падобныя да прынцыпу ўласцівага галоснага, але яго класіфікацыя ў навуковай літаратуры неаднастайная.Rilly C., de Voogt A. The Meroitic Language and Writing System. — Cambridge: Cambridge University Press, 2012. — ISBN 978-1-107-00866-3.
Такія выпадкі паказваюць, што катэгорыі алфавіт, абджад, абугіда і складовае пісьмо з'яўляюцца аналітычнымі мадэлямі. Рэальныя сістэмы могуць спалучаць прыкметы некалькіх тыпаў або змяняць структурны тып у ходзе сваёй гісторыі.
Асноўныя сучасныя абугіды