Белару́скі наро́дны та́нец склаўся на працягу гісторыі фарміравання беларускага народа і яго культуры. Пры некаторай агульнасці яго з рускім і украінскім народнымі танцамі, ён адрозніваецца сфарміраванасцю і самабытнасцю. Гістарычныя ўмовы развіцця беларускага народа, пастаянная барацьба за захаванне сваіх нацыянальных рыс, прывялі да таго, што ў беларускім фальклоры наогул і ў танцы у прыватнасці захаваліся старажытныя, архаічныя рысыЧурко Ю. М. Вянок беларускіх танцаў.- Мн.: Беларусь, 1994. — 88 с. ISBN 5-33801097-8Этнаграфія Беларусі: Энцыклапедыя / Рэд.: І. П. Шамякін (гал. рэд.) і інш. — Мн.: БелСЭ, 1989., што робіць вывучэнне беларускай харэаграфіі значным для разумення вытокаў беларускай культуры.
Гісторыя
Са старажытных часоў культурнае жыццё беларусаў было цесна звязана са святамі каляндарнага года, не сталі выключэннем і танцы. Усе святы і народныя абрады беларусаў суправаджаліся гульнямі, карагодамі і танцамі. Першапачаткова танец быў цесна злучаны ў адно сінкрэтычнае цэлае з песняй, музыкай, элементамі драматычнай акцёрскай ігры, але паступова вылучыўся ў самастойны від мастацтва.
Самымі старажытнымі лічацца паляўнічыя і ваенныя танцы, а таксама тыя, у якіх адлюстроўваюць працэсы працы.
Беларускае танцавальнае мастацтва пачало складвацца ў XIV—XVI стагоддзях, калі пачала ўтварацца беларуская народнасць. Далейшае развіццё яно атрымала ў перыяд раскладання і распаду феадалізму і зараджэння капіталістычных адносін, прыкладна да канца XVIII стагоддзя — часу фарміравання беларускай нацыіПортрет нации . З сярэдзіны XIX стагоддзя ў беларускім харэаграфічным мастацтве пачынаецца новы працэс — асіміляцыя традыцыйнага фальклору з танцавальнымі формамі кадрылі і полькі, якія прыйшлі з Заходняй ЕўропыАссимиляция хореографии .
Пры гэтым трэба адзначыць, што нягледзячы на ўплыў суседніх культур, беларускі народны танец з’яўляецца самабытнай і ўнікальнай формай танцавальнага мастацтва. Ігнат Манькоўскі, апісваючы вясельны абрад сялян Віцебскай губерні, пісаўКак царь Игната женил :
У танцы ў мастацкай форме выявіліся адчуванне прыгажосці жыцця, эмацыянальнасць, тэмперамент і характар народа. Асаблівасць беларускага танца дынамічнасць і жыццерадаснасць, эмацыйнасць і калектыўны характар выканання.
Першапачаткова танцавальнае мастацтва беларусаў фармавалася ў сялянскім асяроддзі і не прызнавалася сярод верхніх слаёў насельніцтваБелорусские народные танцы , але потым праз батлейку, дзе нароўні з бытавымі сцэнкамі ўключаліся фрагменты танцаў, і прыгонныя тэатры XVIII — першай паловы XIX стагоддзя (Гродзенскі тэатр Тызенгаўза, тэатр Радзівілаў у Нясвіжы, Слонімскі тэатр Агінскага, Шклоўскі тэатр Зорыча), дзе танцавалі балет, які апасродкавана ўплываў на народную харэаграфію, танец выйшаў з бытавой плоскасці ў сцэнічную і стаў заваёўваць папулярнасць сярод шырокіх мас.
У дадзены момант танцавальнае народнае мастацтва часцей развіваецца сіламі прафесійных і самадзейных харэографаў у танцавальных калектывах, самыя вядомыя з якіх — Дзяржаўны ансамбль танца Беларусі, ансамбль «Харошкі», «Лявоніха».
Класіфікацыя Традыцыйна беларускія танцы дзеляць на тры групы: ілюстрацыйна-выяўленчыя, гульнявыя і арнаментальныя.
у ілюстрацыйна-выяўленчых танцах («Мяцеліца», «Верабей», «Каза», «Лянок», «Таўкачыкі») самую важную ролю адыгрывае драматычнае мастацтва салістаў, танцы багатыя жэстамі, мімікай. у гульнявых танцах («Джыгун», «Магера», «Рэпка», «Панначка», «Ланцуг») танцоры ловяць адзін аднаго, выконваюць нейкія заданні, партнёры часта мяняюцца і т. п. у арнаментальных танцах («Крыжачок», «Кола», «Траян», «Крутуха») асновай харэаграфічнай кампазіцыі з’яўляецца пэўная геаметрычная фігура, якую часта можна вызначыць ужо з назвы песні.
Праз тое, што танцы могуць мець рэгіянальныя і выканаўчыя варыяцыі, часта цяжка вызначыцца, да якой з груп адносіцца канкрэтны танец, а часам ён утрымоўвае элементы ўсіх трох відаў.
Згодна са структурным прынцыпам класіфікацыі харэаграфічнага фальклору вылучаюць наступныя жанры: карагоды, традыцыйныя танцы, кадрылі, полькі і гарадскія бытавыя танцыСтруктурный принцип классификации народной хореографии. .
Карагоды Карагоды — найбольш старажытная форма. Меркавана, з’явіліся ў канцы I тысячагоддзя нашай эры. Карагод ўяўляе сабой трыадзінства песні, гульнявога (абрадавага) дзеяння і харэаграфічнага малюнка. Па тэматыцы беларускія карагоды разнастайныя: Яны, адлюстроўваюць працоўную дзейнасць, сямейны ўклад, любоўныя адносіны, народныя святы. У карагодах народная харэаграфія паступова выпрацавала свае ўстойлівыя прыёмы, пэўныя сродкі выразнасці, якія ператварыліся ў традыцыйныя і фарміравалі аснову харэаграфічнай вобразнасці. У залежнасці ад сілы аднаго з трох асноўных складнікаў карагоды дзеляць на 3 вялікія групы: карагодныя песні, гульнявыя карагоды і танцавальныя карагоды:
Песенныя карагоды маюць простую харэаграфічную структуру, з фігур асноўнымі з’яўляюцца кола, лінія, змейка, вароты і калона. Крокі таксама простыя, пераступы, крокі з прыпаданнем, крок з прыстаўкай. Як правіла адпаведнасць тэксту песень і рухаў, якія ілюструюць яго, не назіраецца. Гульнёвы карагод ствараецца найбольш поўнай еднасцю ўсіх трох кампанентаў, харэаграфічная структура ўскладняецца, часта назіраецца змена рытму з павольнага на хуткі. У танцы дадаюцца выступленні салістаў, якія ўзбагачаюць выступ скачкамі, Кружэнне, притопами і присядками, важнае значэнне надаецца міміцы і актыўнай працы рук. У танцавальным карагодзе сувязь паміж тэкстам песні і танцавальнымі рухамі, як і ў песенным карагодзе, невялікая, але на галоўнае месца выступае менавіта танец, а песня выконвае толькі ролю музычнага суправаджэння.
Беларускія карагоды адрозніваюцца разнастайнасцю рухаў, малюнкаў і тэмпаў. У залежнасці ад змены тэмпу карагод здзяйсняе змяненне ад пабудовы геаметрычных малюнкаў пры павольнай мелодыі да актыўных рухаў салістаў у рытм хуткай музыцы. Часцей за ўсё традыцыйныя карагоды не суправаджаліся інструментальнай музыкай, пакідаючы гэтую ролю спеву а капэла.
Кадрылі
Кадрылі ў сваёй аснове маюць замежнае паходжанне. Яны прыйшлі на Беларусь у сярэдзіне XIX стагоддзя. Этнографы канца XIX стагоддзя адзначалі, што ці ледзь не кожная вёска мае сваю кадрылю. Гэта адбілася ў назвах танцаў: «Турэйская», «Воранаўская», «Лядкоўская», «Смаргонская», «Ляхаўская» і г. д. У розных рэгіёнах Беларусі зафіксавана шмат разнавіднасцяў кадрыляў: тоўстыя кадрылі (танцуе вялікая колькасць пар), тонкія (танцуе мала пар), былі і такія кадрылі, дзе танцавалі 40 пар. Зафіксаваныя такія кадрылі, як «Шор, шэр, шыр», «Казачковая», «Бычок», «Чыжык» і мноства іншых.
Полькі
Полька — танец чэшскага паходжання. Полька хоць і з’яўляецца запазычаным танцам, блізкая народнай беларускай харэаграфіі, яна моцна трансфармавалася ў нацыянальным плане пры гэтым аказаўшы моцны ўплыў на іншыя танцы. 2/4 памер полькі добра зліўся з беларускім традыцыйным танцам, які меў аналагічны памер. Так, напрыклад, «Трасуха» з’яўляецца сімбіёзам тыпавога народнага танца, ад якога яна і атрымала сваю назву, і полькі.
Беларускія полькі надзвычай багатыя па сваіх харэаграфічным і музычным малюнкам, яны адрозніваюцца вялікай ладавай і інтанацыйнай разнастайнасцю. Полька патрабавала ад танцораў і майстэрства, і фізічнай вынослівасціПолька беларуская.
Як і кадрыля, полька таксама мае мноства лакальных варыянтаў: «Барысаўская», «Віцяблянка», «Гаўкаўская», таксама назвы даваліся па асаблівасцях харэаграфіі: «Цераз нагу», «З падкіндэсам», «З прысюдамі», «На пяце», «Вінтом» і гэтак далей.
Гарадскія бытавыя танцы
Гарадскія бытавыя танцы з’явіліся ў канцы XIX — пачатку XX стагоддзя. Асноўныя малюнкі — пары ў калону, пары па крузе. Да гэтых танцаў адносіцца танец Субота.
Харэаграфія
Беларускі танец мае своеасаблівы малюнак, часам выкарыстоўваюцца дастаткова складаныя кампазіцыйныя прыёмыКарп П. О. О балете. М., 1967, с. 103. Кожны танец мае сваю групу элементаў руху, сваё музычнае суправаджэнне, свой рытмічны малюнак; «народны танец не толькі сцвярджае розныя тыпы рухаў. Ён надае ім вельмі разнастайнае пластычнае аблічча»Карп П. О балете. — М., 1967, с.103..
Беларускія танцы амаль усе масавыя, парныя. Рухі танцораў поўныя дынамізму, унутранага эмацыйнага напалу і народнага духуТрадиции . Асаблівасцю многіх беларускіх народных танцаў з’яўляецца таксама іх сюжэтнасць. Рухамі танца выканаўца распавядае аб сваім жыцці, аб сваёй працы, адносінах да прыроды.
Кампазіцыі танцаў часта нагадваюць малюнкі народнага мастацкага ткацтва і вышыўкі, выкарыстоўваюцца простыя геаметрычныя фігуры: квадрат, трохвугольнік, палоска. Пабудовы аб’ядноўваюцца ў адзінае цэлае з дапамогай перастраення, пераходаў і перапляценняў. Запісаны ў Беларусі К. Галяйзоўскім вясновы карагод, уяўляў сабой разгорнуты і вобразны харэаграфічны малюнак працэсу ткацтва. Яго фігуры, якія завуцца «навіваць», «снаваць», «кішку здымаць», «апранаць», «ткаць», дасціпна ілюстравалі адпаведныя працэсы, а тэксты суправаджаючых песень да іх адносінаў не меліХороводный фольклор .
Рукі ў танцы акампануюць яму, дапамагаюць перадаць настрой танцора. Палажэнні рук раскрываюць і ўзмацняюць ўнутранае мастацкае ўтрыманне танца.
М. Я. Нікіфароўскі адзначаў, што ў сумесных танцах абодвух палоў мужчыны не бралі жанчыну за талію, а тыя, у сваю чаргу, не клалі рукі на плечы мужчын, у цэлым паводзіны былі досыць сціплыміНикифоровский Н. Я. Очерки Витебской Белоруссии. 2. Дударь и Музыка. — «Этнографическое обозрение» , 1892, № 2-3, с. 197.
Беларускія танцы часта нясуць у сабе нейкі сюжэт, яны напоўнены пэўнай доляй тэатральнасці і акцёрства.
Рухі
У беларускім танцы часцей за ўсё сустракаюцца чатыры пазіцыі ног — першая, другая, трэцяя і шостая, — для якіх, у адрозненне ад пазіцый ног класічнага танца, характэрна паўвываратнае становішча. Таксама можна, сустрэць яшчэ дзве пазіцыі ног: другую паралельную і чацвёртую паралельную. Ва ўсіх пазіцыях цяжар корпуса размяркоўваецца раўнамерна на абедзве нагіМетодика разучивания белорусского танца .
Рухі танцаў досыць плыўныя, адмысловых мудрагелістых фігур не выкарытана. Хлопцы паказваюць сваю ўдаласць моцным прытопваннем абцасамі ў такт музыкі, ламанні шапкі набакір, размахваннем рукамі, прысвістам і спевамШейн П. В. Материалы…, т. 3, с. 188—189.
Характэрнымі элементамі рухаў для беларускага танца з’яўляюцца «па-дэ-баск», «галубец», «падбіўкі», «круткі», «прытоп», «галоп», «прыпаданне», «кавыралачка», «драбушачкі» ці «дробнікі». Некаторыя з іх маюць агульныя назвы з рухамі рускага і ўкраінскага народных танцаў, але каларыт і нацыянальная форма іх выразу розныя.
Музычнае суправаджэнне
Музычную структуру традыцыйных танцаў адрознівае перш за ўсё памер 2/4, хоць сустракаюцца і іншыя памеры, квадратная пабудова мелодыі. Інструментальнае суправаджэнне танца мае нярэдка тую ж ладава-інтанацыйную аснову, што і хараводная песня, бо з’яўляецца як бы перакладам вакальнай мелодыі на мову інструментаў, якія суправаджаюць танец.
Беларуская народная танцавальная музыка мае маляўнічую мелодыку, але пры гэтым дастаткова простая. З музычных інструментаў выкарыстоўваліся дуда, скрыпка, цымбалы, бубен, пазней гармонік, віяланчэль. На Беларусі былі вядомыя і старажытнарускія гусліСтруктура музыки .
Асаблівай папулярнасцю ў народзе карысталася дуда, што адбілася ў тэксце прыпеўкіПесні народных свят і абрадаў, с. 49:
Ой, без дуды, без дуды, Ходзяць ножкі не туды, А як дудку пачуюць, Самі ногі танцуюсь
Часта танцы ўзнікалі як музычнае суправаджэнне да пэўных песень або гульняў. Іх назвы маглі супадаць з назвай такіх песень. Працэс меў і зваротную сілу, так прыпеўкі у розных месцах Беларусі насілі назвы «Скакушкі», «Плясушкі», «Плясухі» і таму падобнае. Прыкладамі танцаў, прывязаных да тэксту пэўнай песні, з’яўляюцца «Лявоніха», «Таўкачыкі», «Шастак» і г. д.
Вывучэнне танца