Аляксандр Міхайлавіч Васілеўскі (, с. Гальчыха, Кінешамскі павет, Кастрамская губерня, Расійская імперыя — , ) — савецкі военачальнік, Маршал Савецкага Саюза (1943), начальнік Генштаба, член Стаўкі Вярхоўнага Галоўнакамандавання. У гады Вялікай Айчыннай вайны на пасадзе начальніка Генеральнага штаба (1942—1945) прымаў дзейны ўдзел у распрацоўцы і ажыццяўленні практычна ўсіх буйных аперацый на савецка-германскім фронце. З лютага 1945 года камандаваў 3-м Беларускім фронтам, кіраваў штурмам Кёнігсберга. У 1945 галоўнакамандуючы савецкімі войскамі на Далёкім Усходзе ў вайне з Японіяй. Адзін з найбуйнейшых палкаводцаў Другой сусветнай вайны.
У 1949—1953 гадах — Міністр узброеных сіл і Ваенны міністр СССР. Двойчы Герой Савецкага Саюза (1944, 1945), кавалер двух ордэнаў «Перамога» (1944, 1945).
Біяграфія
Дзяцінства і юнацтва Нарадзіўся, згодна з метрычнай кнігай (стары стыль), 16 верасня 1895 года. Сам А. М. Васілеўскі лічыў, што нарадзіўся 17 верасня, у адзін дзень са сваёй маці ў хрысціянскае свята Веры, Надзеі, Любові, які па новым стылі святкуецца 30 верасня (гэта дата нараджэння «замацавана» ў мемуарах Васілеўскага «Справа ўсяго жыцця», а таксама ў датах узнагароджання юбілейнымі пасляваеннымі ўзнагародамі, прымеркаваных да дня нараджэння). Нарадзіўся Аляксандр Васілеўскі ў сяле Новая Гальчыха Кінешамскага павета (цяпер увайшло ў склад горада Вічуга Іванаўскай вобласці) у сям’і царкоўнага рэгента і псаломшчыкапсаломшчык — найніжэйшы чын царкоўнаслужыцеляў Нікольскага адзінаверскага храма Міхаіла Аляксандравіча Васілеўскага (1866—1953). Маці — Надзея Іванаўна Васілеўская (30.09.1872 — 7.8.1939), у дзявоцтве Сакалова, дачка псаломшчыка вёскі Углец Кінешамскага павета. І маці, і бацька былі «праваслаўнага веравызнання па адзінаверству» (так запісана ў метрычнай кнізе Мікольскай царкве в. Новая Гальчыха). Аляксандр быў чацвёртым па старшынстве з васьмі братоў і сясцёр.
У 1897 годзе з сям’ёй пераехаў у сяло Новапакроўскае, дзе бацька Васілеўскага стаў служыць святаром у толькі што пабудаваным (пры апякунстве новагальчыхінскага фабрыканта Д. Ф. Марокіна) каменным Вазнясенскім адзінавескім храме. Пазней Аляксандр Васілеўскі пачаў навучанне ў царкоўна-прыходскай школе пры гэтым храме. У 1909 годзе скончыў Кінешамскае духоўнае вучылішча і паступіў у Кастрамскую духоўную семінарыю, дыплом пра заканчэнне якой дазваляў працягнуць адукацыю ў свецкай навучальнай установе. У выніку ўдзелу ў тым жа годзе ва ўсерасійскай стачцы семінарыстаў, якая была пратэстам супраць забароны паступаць ва ўніверсітэты і інстытуты, Васілеўскі быў выправаджаны з Кастрамы ўладамі і вярнуўся ў семінарыю толькі праз некалькі месяцаў, пасля частковага задавальнення патрабаванняў семінарыстаў.
Першая сусветная і Грамадзянская вайна Аляксандр марыў стаць аграномам або каморнікам, але якая пачалася Першая сусветная вайна змяніла яго планы. Перад апошнім класам семінарыі Васілеўскі з некалькімі аднакласнікамі трымаў экзамены экстэрнам, а ў лютым пачаў навучанне ў Аляксееўскім ваенным вучылішчы. У маі 1915 года скончыў паскораны курс навучання (4 месяца) і ў чыне прапаршчыка быў накіраваны на фронт. З чэрвеня па верасень пабываў у шэрагу запасных частак і нарэшце апынуўся на Паўднёва-Заходнім фронце, дзе ўступіў у пасаду паўротнага камандзіра роты 409-га Новахапёрскага палка 103-й пяхотнай дывізіі 9-й арміі. Увесну 1916 года прызначаны камандзірам роты, праз некаторы час прызнанай адной з лепшых у паліцу. У гэтай пасадзе ўдзельнічаў у маі 1916 года ў знакамітым Брусілаўскім прарыве. У выніку вялікіх страт афіцэрскага складу апынуўся камандзірам батальёна таго ж 409-га палка. Атрымаў чын штабс-капітана. Вестка пра Кастрычніцкай рэвалюцыі заспела Васілеўскага пад Аджуд-Ноў, у Румыніі, дзе ён прымае рашэнне пакінуць вайсковую службу і ў лістападзе 1917 звальняецца ў адпачынак.
Знаходзячыся на радзіме, у канцы снежня 1917 года Васілеўскі атрымлівае вестку пра тое, што салдаты 409-га палка абралі яго камандзірам у адпаведнасці з дзеючым тады прынцыпам выбарнасці камандзіраў. У той час 409-ы полк знаходзіўся ў складзе Румынскага фронту пад камандаваннем генерала Шчарбачова, які, у сваю чаргу, з’яўляўся саюзнікам Цэнтральнай Рады, якая абвясціла незалежнасць Украіны ад Саветаў. Кінешамскі ваенны аддзел парэкамендаваў Васілеўскаму не выязджаць у полк. Рушыўшы ўслед радзе, «прабыў на ўтрыманні бацькоў да чэрвеня 1918 года, займаючыся сельскай гаспадаркай». З чэрвеня па жнівень 1918 года працаваў сотняў інструктарам усеабуча пры Углецкай воласці Кінешамскага павета Кастрамской губерні.
З верасня 1918 года працаваў настаўнікам у пачатковых школах сёл Вярхоўе і Пад’якаўлева Галунскай воласці Навасільскага павета Тульскай губерні.
У красавіку 1919 года прызваны ў Чырвоную Армію і накіраваны ў 4-ы запасны батальён, на пасаду ўзводнага інструктара (памочніка камандзіра ўзвода). Праз месяц быў адпраўлены ў якасці камандзіра атрада са 100 чалавек у Ступінскую воласць Яфрэмаўскага павета Тульскай губерні для аказання дапамогі ў ажыццяўленні харчразвёрскі і барацьбы з бандамі.
Улетку 1919 года батальён пераводзіцца ў Тулу для фарміравання 1-й Тульскай стралковай дывізіі напярэдадні набліжэння Паўднёвага фронту і войскаў генерала Дзянікіна. Васілеўскі прызначаецца спачатку камандзірам роты, затым камандзірам ізноў сфарміраванага батальёна. У пачатку кастрычніка ўступае ў камандаванне 5-м стралковым палком Тульскай стралковай дывізіі, які займае сектар умацаванага раёна на паўднёвы захад ад Тулы. Палку не давялося ўдзельнічаць у баявых дзеяннях супраць дзянікінцаў, паколькі Паўднёвы фронт у канцы кастрычніка спыніўся пад Арлом і Кромамі.
У снежні 1919 года Тульская дывізія адпраўляецца на Заходні фронт для барацьбы з інтэрвентамі. Васілеўскі па ўласнай просьбе быў пераведзены на пасаду памочніка камандзіра палка. На фронце, у выніку рэарганізацыі, Васілеўскі прызначаны памочнікам камандзіра 96-га палка 32-й брыгады 11-й дывізіі. У складзе 15-й арміі Васілеўскі змагаецца ў вайне з Польшчай.
У канцы ліпеня 1920 Васілеўскага пераводзяць у 427-ы полк 48-й стралковай дывізіі, дзе ён служыў раней. Да сярэдзіны жніўня знаходзіцца ў Вільні, дзе дывізія нясе гарнізонную службу, затым вядзе баявыя дзеянні супраць палякаў у раёне Белавежскай пушчы. Тут у Васілеўскага ўзнікае канфлікт з камбрыгам О. Ю. Калніным. Калнін загадвае ўступіць у камандаванне адступіць у беспарадку 427-м палком. Дакладнае месцазнаходжанне палка нікому не вядома, а тэрміны, якія ўстанаўліваюцца Калніным, здаюцца Васілеўскаму недастатковымі. Васілеўскі дакладвае, што не можа выканаць загад. Калнін спачатку адпраўляе Васілеўскага пад трыбунал, затым на паўдарогі вяртае яго і ссоўвае з пасады памочніка камандзіра палка на пасаду камандзіра ўзвода. Пасля, у выніку расследавання, начальнік 48-й дывізіі адмяняе загад камбрыга, а Васілеўскі часова прызначаецца камандзірам асобнага батальёна.
Перыяд паміж войнамі
Пасля вайны Васілеўскі прымаў удзел у барацьбе з атрадам Булак-Балаховіча на тэрыторыі Беларусі, да жніўня 1921 года змагаўся з бандытамі ў Смаленскай губерні. У наступныя 10 гадоў камандаваў усімі трыма палкамі 48-й Цвярской стралковай дывізіі, узначальваў дывізіённую школу малодшых камандзіраў. У 1927 годзе скончыў стралкова-тактычныя курсы ўдасканалення камсаставу РСЧА імя III Камінтэрна «Стрэл». У чэрвені 1928 года 143-ці полк асабліва выдзелены інспектарскай групай на вучэннях. Увосень 1930 года 144-ы полк, які лічыўся да прыняцця камандавання Васілеўскім найбольш слаба падрыхтаваным у дывізіі, заняў першае месца і атрымаў выдатную ацэнку на акруговых манеўрах.
Верагодна, поспехі Васілеўскага абумовілі яго перавод на штабную працу, пра што яму паведамляе У. К. Трыандафілаў непасрэдна пасля заканчэння манеўраў. Каб не адкладаць у чарговы раз уступленне ў партыю ў сувязі са зменай месца службы, Васілеўскі падае заяву ў партбюро палка. Заява была задаволена, і Васілеўскі прыняты кандыдатам у члены партыі. У сувязі з партыйнай чысткай, якая праходзіла ў 1933—1936 гадах, знаходжанне ў кандыдатах некалькі зацягваецца, і Васілеўскага прымаюць у партыю толькі ў 1938 годзе, ужо падчас службы ў Генеральным штабе.
Васілеўскі ў аўтабіяграфіі 1938 года сцвярджаў, што «сувязь з бацькамі асабістая і пісьмовае страчаная з 1924 года». Адносіны былі адноўлены ў 1940 годзе па прапанове Сталіна.
З мая 1931 года Васілеўскі працуе ва Упраўленні баявой падрыхтоўкі РСЧА, рэдагуе «Бюлетэнь баявой падрыхтоўкі», які выпускаўся кіраваннем, і аказвае дапамогу рэдакцыі часопіса «Ваенны веснік». Удзельнічае ў стварэнні «Інструкцыі па вядзенні глыбокага агульнавайсковага бою», «Інструкцыі па ўзаемадзеянні пяхоты, артылерыі, танкаў і авіяцыі ў сучасным агульнавайсковым баі», а таксама «Настаўленні па службе ваенных штабоў»канд.ист. н. И. Ставицкий. Дело всей жизни. К 90-летию со дня рождения Маршала Советского Союза А. М. Василевского // «Красная звезда» от 28 сентября 1985.
У 1934—1936 гадах быў начальнікам аддзела баявой падрыхтоўкі Прыволжскай ваеннай акругі. У 1936 годзе, пасля ўвядзення ў РСЧА персанальных воінскіх званняў, прысвоена званне палкоўнік.
У 1937 годзе з адзнакай скончыў Ваенную акадэмію Генеральнага штаба і прызначаны начальнікам кафедры тылу акадэміі.
У кастрычніку 1937 года рушыла ўслед новае прызначэнне — начальнікам 10-га аддзялення (аператыўнай падрыхтоўкі каманднага складу) 1-га аддзела Генштаба. 16 жніўня 1938 года прысвоена чарговае воінскае званне камбрыг. У гэты час ён прымае ўдзел у працы камісіі па аналізе дзеянняў РСЧА падчас баявых дзеянняў ля возера Хасан.
У 1939 годзе прызначаны намеснікам начальніка Аператыўнага ўпраўлення Генштаба, з выкананнем па сумяшчальніцтве абавязкаў па старой пасадзе. Удзельнічае ў распрацоўцы першапачатковага варыянту плана вайны з Фінляндыяй, пазней адрынутага Сталінам. З пачаткам савецка-фінскай вайны выконвае абавязкі камандзіраванага на фронт першага намесніка начальніка Генштаба І. В. Смародзінава.
Увесну 1940 года ўзначальвае ўрадавую камісію па дэмаркацыі новай савецка-фінскай мяжы, удзельнічае ў перамовах і падпісанні мірнага дагавора з Фінляндыяй.
У маі 1940 года, у выніку кадравых перастановак па выніках вайны ў апараце Наркамата абароны і Генштаба, прызначаны першым намеснікам начальніка Аператыўнага кіравання з прысваеннем воінскага звання камдыў. Прымае ўдзел у распрацоўцы аператыўных планаў стратэгічнага разгортвання РСЧА на паўночным, паўночна-заходнім і заходнім напрамках у выпадку пачатку баявых дзеянняў з Германіяй.
9 лістапада здзейсніў у складзе савецкай дэлегацыі пад кіраўніцтвам В. М. Молатава паездку ў Берлін для перамоў з Германіяй.
Вялікая Айчынная вайна Вялікая Айчынная вайна заспела мяне на службе ў Генеральным штабе, на пасадзе намесніка начальніка аператыўнага кіравання, у званні генерал-маёра. 1 жніўня 1941 года рашэннем ЦК партыі я быў прызначаны начальнікам аператыўнага кіравання і намеснікам начальніка Генеральнага штаба
Удзельнік Вялікай Айчыннай вайны з першага дня. 1 жніўня 1941 года генерал-маёр Васілеўскі прызначаны намеснікам начальніка Генштаба — начальнікам Аператыўнага кіравання. Падчас Бітвы за Маскву з 5 па 10 кастрычніка ўваходзіць у групу прадстаўнікоў ДКА, якія забяспечваюць больш хуткую адпраўку на Мажайскі абарончы рубеж войскаў, якія адыходзяць ці ўжо выйшлі з акружэння.