Кіры́ліца, кіры́ліцкае пісьмо, таксама кіры́лічнае пісьмо — алфавітная сістэма пісьма, якая сфарміравалася ў раннім Сярэдневякоўі для запісу славянскай мовы і ў далейшым стала асновай алфавітаў шматлікіх славянскіх і неславянскіх моў Еўропы і АзііБулыка А. М. Кірыліца // Беларуская энцыклапедыя: у 18 т. — Т. 8: Канто — Кулі / рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мінск: БелЭн, 1999. — С. 287.The Unicode Standard, Version 17.0. Chapter 7: Europe-I, § 7.4 Cyrillic. — The Unicode Consortium, 2025.. Яе графічная аснова паходзіць пераважна ад грэчаскага ўстаўнага пісьма; для перадачы славянскіх гукаў, якіх не было ў грэчаскай мове, былі выкарыстаны дадатковыя знакі, частка якіх звязана з ранейшай глагалічнай традыцыяйCubberley P. The Slavic Alphabets // The World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996. — P. 346—355.Savić V. D. On the issue of the formation of the Cyrillic alphabet: Some observations // Južnoslovenski filolog. — 2022. — Vol. 78, № 2. — P. 175—205. — DOI: 10.2298/JFI2202175S..
Кірыліца не з'яўляецца адным нязменным алфавітам з пэўнай колькасцю літар. На яе аснове існуюць асобныя беларускі, балгарскі, македонскі, рускі, сербскі, украінскі і шматлікія неславянскія алфавіты, склад якіх істотна адрозніваецца. У гэтым сэнсе паняцце кірыліца суадносіцца з паняццямі лацінскага і арабскага пісьма як назва шырэйшай графічнай сістэмы, а не аднаго нацыянальнага алфавіта.
Сучаснае кірыліцкае пісьмо мае напрамак злева направа, у большасці сучасных алфавітаў літары маюць вялікія і малыя формы, словы раздзяляюцца прабеламі. У XXI стагоддзі кірыліцай карыстаюцца мовы славянскай, цюркскай, мангольскай, уральскай, іранскай, каўказскіх і іншых моўных сем'яў.
Назва і тэрміналогія
Назва кірыліца паходзіць ад імя Кірыла Філосафа, аднаго з пачынальнікаў славянскай пісьмовай традыцыі. Аднак у сучаснай славістыцы большасць даследчыкаў звязвае непасрэдную дзейнасць Кірыла і Мяфодзія са стварэннем глаголіцы, а ўзнікненне кірыліцы — з дзейнасцю наступнага пакалення славянскіх кніжнікаў у Першым Балгарскім царстве. Таму назва пісьма ўшаноўвае Кірыла і кірыла-мяфодзіеўскую традыцыю, але сама па сабе не сведчыць пра яго асабістае аўтарства.
У беларускай літаратурнай мове ўжываецца назва кірыліца. Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы ў артыкуле пісьмо непасрэдна прыводзіць словазлучэнне кірыліцкае пісьмо як прыклад назвы сістэмы пісьмаПісьмо // Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы. — Мінск, 2002.. Форма кірыліцкі паслядоўна ўжываецца таксама ў Гістарычным слоўніку беларускай мовы — кірыліцкія тэксты, кірыліцкая графічная абалонка, кірыліцкае пісьмоПрадмова // Гістарычны слоўнік беларускай мовы. — Мінск, 1982—2017.. У сучаснай беларускай навуковай і вучэбнай літаратуры пашыраны таксама варыянт кірылічнае пісьмоЦемушаў С. М., Бохан Ю. М. Гісторыя Беларусі са старажытных часоў да канца XV ст.: вучэбны дапаможнік для 6 класа. — Мінск, 2023. — С. 108..
Слова азбука, утворанае ад старажытных назваў першых кірылічных літар аз і букі, можа абазначаць алфавіт або яго ўпарадкаваны набор. Яно не цалкам тоеснае тэрміну кірыліца, бо сучасная кірыліца ахоплівае мноства асобных азбук і арфаграфій.
Паходжанне
Кірыл і Мяфодзій і глаголіца
Каля 863 года візантыйскія місіянеры Канстанцін (Кірыл) Філосаф і Мяфодзій пачалі місію ў Вялікай Маравіі, для якой былі падрыхтаваны пераклады хрысціянскіх тэкстаў на славянскую мову. Створаны ў іх асяроддзі алфавіт сучасная навука пераважна атаясамлівае з глаголіцай, а не з кірыліцай.
Пасля смерці Мяфодзія ў 885 годзе частка яго вучняў пакінула Вялікую Маравію і трапіла ў Першае Балгарскае царства. Балгарскія культурныя цэнтры канца IX — пачатку X стагоддзя, перадусім звязаныя з Праслаўскай кніжнай школай, сталі асяроддзем развіцця новай славянскай графічнай сістэмы, значна бліжэйшай паводле формы да грэчаскага пісьма.
Фарміраванне кірыліцы
Кірыліца склалася ў Першым Балгарскім царстве прыблізна ў канцы IX — пачатку X стагоддзя. Яе ўзнікненне звычайна звязваюць з кніжным асяроддзем усходняй Балгарыі і Праслава; дакладны аўтар або група аўтараў невядомыя. Традыцыйная атрыбуцыя стварэння кірыліцы Кліменту Ахрыдскаму не мае дастатковага гістарычнага пацвярджэння і не лічыцца ўстаноўленым фактам.
Асновай новага пісьма стаў грэчаскі ўстаўны алфавіт. Літары для гукаў, якія мелі блізкія адпаведнікі ў грэчаскай мове, былі пераняты з грэчаскай графікі; для спецыфічных славянскіх гукаў былі створаны або адаптаваны дадатковыя знакі, часткова з выкарыстаннем глагалічнай традыцыі. Таму паходжанне кірыліцы нельга апісваць ні як простую замену форм глагалічных літар грэчаскімі, ні як незалежнае ад глаголіцы капіраванне грэчаскага алфавіта.
Раней у літаратуры шырока паўтаралася сцвярджэнне, што кірыліца была афіцыйна ўведзена на Праслаўскім саборы 893 года. Сучасныя даследаванні звяртаюць увагу, што існаванне такога рашэння крыніцамі не пацвярджаецца, а глаголіца і кірыліца яшчэ пэўны час функцыянавалі паралельна.
Ранняя кірыліца
Дакладны склад ранняй кірыліцы не быў цалкам нязменным: у розных рукапісах і рэгіянальных традыцыях сустракаліся варыянты знакаў і розны набор дадатковых грэчаскіх літар. У традыцыйным беларускім энцыклапедычным апісанні кірыліца XI стагоддзя мае 43 літары, з якіх 24 выводзяцца з візантыйскага пісьма, а 19 былі створаны або прыстасаваны для славянскай мовы. Лік 43 характарызуе рэканструяваны стараславянскі набор пэўнага перыяду, а не кірыліцу як сістэму пісьма на працягу ўсёй яе гісторыі.
Сярод характэрных гістарычных кірылічных графем былі Ѣ (яць), Ѧ і Ѫ (юсы), Ѯ (ксі), Ѱ (псі), Ѳ (фіта), Ѵ (іжыца), Ѡ (амега) і шэраг ётаваных форм. Частка знакаў дублявала або часткова дублявала гукавыя значэнні іншых літар, а некаторыя выкарыстоўваліся пераважна ў словах грэчаскага паходжанняКарский Е. Ф. Славянская кирилловская палеография. — 2-е изд. — Москва: Наука, 1979..
Літары выкарыстоўваліся таксама для запісу лікаў. У традыцыйным 43-літарным апісанні 27 знакаў мелі лікавыя значэнні; літару ў лікавай функцыі звычайна пазначалі цітлай. Сістэма ў значнай ступені наследавала грэчаскі прынцып літарнай нумарацыі.
Раннія помнікі
Найранейшыя помнікі кірыліцы паходзяць з Балкан. Найстаражытнейшы вядомы дакладна датаваны кірылічны надпіс знойдзены ў скальным манастыры каля Крэпчы ў сучаснай Балгарыі і датуецца 921 годам; вядомыя таксама датаваныя надпісы з Праслава 931 года і з Дабруджы 943 годаAlberti A. Najstarsze inskrypcje w języku słowiańskim. — Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2023. — DOI: 10.18778/8331-225-5..
Найранейшыя захаваныя значныя стараславянскія рукапісы кірыліцай адносяцца пераважна да X—XI стагоддзяў. Да іх належаць, у прыватнасці, Савава кніга і Супрасльскі рукапіс. Астрамірава Евангелле 1056—1057 гадоў з'яўляецца найстарэйшым дакладна датаваным буйным усходнеславянскім кірылічным рукапісам, але не найранейшым помнікам кірыліцы ў цэлым.
Распаўсюджанне ў Сярэдневякоўі
У X стагоддзі кірыліца замацавалася ў Балгарыі, адкуль разам са стараславянскай кніжнай традыцыяй распаўсюдзілася ў Сербію і на землі ўсходніх славян. Пасля прыняцця хрысціянства ў Старажытнарускай дзяржаве кірыліцкае пісьмо стала асноўнай графічнай сістэмай яе кніжнай і паступова дзелавой пісьменнасці.
У сярэдневяковых славянскіх традыцыях формы кірылічнага пісьма змяняліся. Асноўнымі рукапіснымі тыпамі былі устаў, пазней паўустаў і скорапіс; для дэкаратыўнага афармлення загалоўкаў ужывалася вязь. Гэтыя назвы апісваюць почыркі і стылі графічнага выканання, а не асобныя сістэмы пісьма.
Кірыліца выкарыстоўвалася ў Сярэдневякоўі і раннім Новым часе не толькі ў славян. Яна доўгі час служыла таксама для румынскай мовы ў Валахіі і Малдавіі, пакуль у XIX стагоддзі румынская пісьмовая традыцыя не перайшла на лацінскае пісьмоThe World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996..
Кірыліца ў беларускай пісьмовай традыцыі
Кірылічная графічная традыцыя перайшла ад старажытнаўсходнеславянскага пісьменства да старабеларускай пісьмовай мовы. У ранніх старабеларускіх помніках захоўваўся амаль увесь традыцыйны кірылічны набор, аднак з развіццём мовы многія дублетныя знакі паступова страчвалі функцыянальную неабходнасцьБулыка А. М. Развіццё арфаграфічнай сістэмы старабеларускай мовы. — Мінск: Навука і тэхніка, 1970..
У старабеларускім пісьме суіснавалі, напрыклад, графічныя дублеты о—ѡ, е—є—ѣ, і—и—ѵ, у—ꙋ, з—ѕ, ф—ѳ, а таксама грэчаскія знакі ѯ і ѱ. Адначасова ўзнікала неабходнасць дакладней перадаваць асаблівасці беларускай мовы; на беларускай глебе выйшлі з ужытку некаторыя старыя знакі, а ў канцы XV стагоддзя з'яўляецца графема э, у канцы XVI стагоддзя — й.
Важным этапам стала развіццё друкаванай кірылічнай графікі. Францыск Скарына на аснове паўустава выпрацаваў у сваіх выданнях друкарскі варыянт кірыліцы, які паўплываў на наступную ўсходнеславянскую кніжную традыцыю; у XVI стагоддзі Грынь Івановіч стварыў спецыяльны друкарскі курсіўны шрыфт, што імітаваў тагачасны скорапіс.
У XVIII стагоддзі развіццё ўласнай старабеларускай кірылічнай графікі перапынілася разам з заняпадам старабеларускай афіцыйнай пісьмовай традыцыі. Новая беларуская кірылічная графіка XIX—XX стагоддзяў фарміравалася ўжо на аснове грамадзянскага шрыфту, выпрацаванага ў Расіі ў выніку рэформы кірыліцы пачатку XVIII стагоддзя, але захавала і развіла шэраг уласных беларускіх сродкаў.
Сучасны беларускі алфавіт складаецца з 32 літар. Ад іншых сучасных славянскіх кірылічных алфавітаў яго адрозніваюць, у прыватнасці, літары І і Ў; афрыкаты /d͡z/ і /d͡ʐ/ перадаюцца дыграфамі дз і дж, а апостраф выконвае асобную арфаграфічную функцыю і літарай не з'яўляеццаБеларуская мова // Беларуская энцыклапедыя..
Грамадзянскі шрыфт і нацыянальныя алфавіты
У 1708—1710 гадах у Расіі была праведзена рэформа друкарскага кірылічнага шрыфту, у выніку якой сфарміраваўся грамадзянскі шрыфт. Былі спрошчаны формы літар і склад друкаванага набору, а новыя графічныя формы зблізіліся з тагачаснай заходнееўрапейскай тыпаграфікай.
Грамадзянскі шрыфт стаў непасрэднай графічнай асновай сучасных усходнеславянскіх алфавітаў і аказаў значны ўплыў на пазнейшыя кірылічныя алфавіты іншых моў. Разам з тым балгарская, сербская і іншыя паўднёваславянскія традыцыі прайшлі ўласныя арфаграфічныя і графічныя рэформы, таму сучасную кірыліцу нельга зводзіць да аднаго рускага набору літар.
У XIX — першай палове XX стагоддзя кірыліца была істотна пашырана для запісу неславянскіх моў Расійскай імперыі, а пазней СССР. Ствараліся новыя літары з дыякрытычнымі знакамі, кручкамі, рыскамі і іншымі элементамі; сучасны Unicode змяшчае такія знакі для цюркскіх, каўказскіх, уральскіх і іншых моў.
У 1920-я — пачатку 1930-х гадоў у СССР значная колькасць неславянскіх моў была пераведзена на лацінскае пісьмо, але з канца 1930-х гадоў для большасці з іх былі ўведзены кірылічныя алфавіты. Пасля распаду СССР частка дзяржаўных моў, у тым ліку азербайджанская і туркменская, перайшла на лацінку; ва ўзбекскай мове лацінскае пісьмо атрымала афіцыйны статус, хоць кірыліца працягвае шырока выкарыстоўвацца.
Сучасныя кірылічныя алфавіты
У сучаснай кірыліцы няма адзінага абавязковага набору літар. Кожная мова мае ўласны алфавіт, які можа выкарыстоўваць агульнае кірылічнае ядро, выключаць частку знакаў або дадаваць спецыяльныя літары.
Славянскія мовы
Сярод сучасных славянскіх літаратурных моў кірылічныя алфавіты выкарыстоўваюцца ў беларускай, балгарскай, македонскай, рускай, сербскай і ўкраінскай мовах; кірылічныя стандарты існуюць таксама для русінскай і чарнагорскай моў. У Сербіі Канстытуцыя вызначае сербскую мову і кірыліцу як афіцыйныя, хоць лацінка таксама шырока ўжываеццаУстав Републике Србије, арт. 10. — Уставни суд Републике Србије.. У Чарнагорыі кірылічнае і лацінскае пісьмо паводле артыкула 13 Канстытуцыі раўнапраўныяUstav Crne Gore, арт. 13. — Government of Montenegro..