Антон Канстанцінавіч Антано́віч ( (24 мая паводле юліянскага календара), Казлы, Навагрудскі павет, Мінская губерня — , Вільня) — беларускі мовазнавец, даследчык старабеларускай пісьменнасці і арабаграфічных рукапісаў беларуска-літоўскіх татар, доктар філалагічных навук (1969), дацэнт; з 1972 года — выканаўца абавязкаў прафесара кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта.Прыгодзіч М. Даследчык беларускіх кітабаў Антон Антановіч // Роднае слова. — 2010. — № 6. — С. 34—35.Судавичене Л. А. К. Антонович // Ученые записки высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание (Kalbotyra). — Вильнюс, 1982. — Т. 33. — № 2. — С. 131—132. Яго манаграфія «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968) стала адной з асноўных прац, з якіх пачалося сістэматычнае сучаснае даследаванне пісьменнасці татар Вялікага Княства Літоўскага.Łapicz C. Antoni K. Antonowicz jako badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego // Slavistica Vilnensis. — 2015. — T. 60. — S. 189—202.
Біяграфія Нарадзіўся 6 чэрвеня 1910 года ў вёсцы Казлы (цяпер у Нясвіжскім раёне Мінскай вобласці) у сялянскай сям’і. У бібліяграфічных і энцыклапедычных крыніцах дата нараджэння сустракаецца таксама ў форме 24 мая (6 чэрвеня) 1910 года, дзе 24 мая — дата паводле юліянскага календара.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны паказальнік (1976—1985) / склад. А. Д. Васілеўская [і інш.]. — Мінск : Навука і тэхніка, 1993. — № 259.
У 1928 годзе скончыў польскую сямікласавую школу. Пасля вучыўся ў тэхнічным вучылішчы ў Вільні, якое скончыў у 1932 годзе; паводле біяграфічных крыніц, атрымаў спецыяльнасць «тэхнік-паравозчык». Працы па спецыяльнасці знайсці не змог, таму працаваў чорнарабочым на будаўніцтве, дыспетчарам на чыгуначнай станцыі, настаўнікам пачатковай школы на Ашмяншчыне.Германовіч І. К. Антановіч Антон Канстанцінавіч // Энцыклапедыя літаратуры і мастацтва Беларусі : у 5 т. — Мінск : Беларуская Савецкая Энцыклапедыя, 1984. — Т. 1. — С. 127.
У 1942—1944 гадах быў супрацоўнікам Беларускага музея ў Вільні. Праца з яго рукапіснымі зборамі, у тым ліку знаёмства з кітабам Івана Луцкевіча, стала адной з перадумоў пазнейшай цікавасці Антона Антановіча да арабаграфічнай пісьменнасці татар.Мишкинене Г. Архив А. К. Антоновича в библиотеке Вильнюсского университета // Tatarskie dziedzictwo kulturowe. T. 1 : Rękopiśmienne księgi religijne. 50 lat kitabistyki. — Toruń : Wydawnictwo Adam Marszałek, 2018. — S. 81—91.
У 1944 годзе пры Віленскай мужчынскай гімназіі экстэрнам здаў экзамены на атэстат сталасці. У 1944—1945 гадах служыў у Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Вялікай Айчыннай вайне. Быў узнагароджаны медалём «За перамогу над Германіяй у Вялікай Айчыннай вайне 1941—1945 гг.», пазней — юбілейнымі медалямі да 20- і 30-годдзя перамогі.
У 1945 годзе паступіў на аддзяленне рускай мовы і літаратуры філалагічнага факультэта Віленскага дзяржаўнага ўніверсітэта. Скончыў універсітэт у 1950 годзе і пачаў працаваць у Навуковай бібліятэцы ўніверсітэта, у тым ліку ў яе рукапісным аддзеле. Праца з рукапісамі Вялікага Княства Літоўскага вызначыла яго асноўныя навуковыя зацікаўленні ў гісторыі беларускай мовы і палеаграфіі.
Пасля абароны кандыдацкай дысертацыі ў 1961 годзе стаў выкладчыкам кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта, з 1963 года — старшым выкладчыкам, з 1968 года — дацэнтам, з 1972 года — выканаўцам абавязкаў прафесара. У 1971—1980 гадах быў адказным рэдактарам славістычнай серыі выдання «Ученые записки высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание» (Kalbotyra).
У 1969 годзе абараніў доктарскую дысертацыю па матэрыялах даследавання беларускамоўнай татарска-мусульманскай пісьменнасці, апублікаванага годам раней асобнай манаграфіяй. Да канца жыцця працягваў працаваць у Віленскім універсітэце; апошняй незавершанай вялікай працай было даследаванне па параўнальным славянскім мовазнаўстве.
Памёр 27 снежня 1980 года ў Вільні. Пахаваны на Еўфрасіннеўскіх могілках.Германовіч І. Антон Антановіч // Наша слова. — 1990. — № 10. — С. 9.
Навуковая праца
Старабеларуская актавая мова Навуковая дзейнасць Антона Антановіча першапачаткова была звязана з даследаваннем старабеларускай дзелавой пісьменнасці. Яго навуковым кіраўніком быў акадэмік Барыс Аляксандравіч Ларын. Пад кіраўніцтвам Барыса Ларына Антановіч падрыхтаваў даследаванне мовы судовай кнігі Ковенскага земскага суда 1566—1567 гадоў, якое стала асновай кандыдацкай дысертацыі, абароненай у 1961 годзе.
За аснову даследавання была ўзята актавая кніга Ковенскага земскага суда 1566—1567 гадоў — скарапісны рукапіс аб’ёмам 237 старонак вялікага фармату. У ёй змяшчаўся 721 запіс рознага зместу. Антон Антановіч даследаваў графіку, арфаграфію, фанетыку, марфалогію і лексіку помніка і прыйшоў да высновы, што мова актаў у асноўным адпавядала традыцыйнай пісьмовай мове іншых беларускіх помнікаў гэтага часу.
Па тэме даследавання былі апублікаваны артыкулы «Вопросы фонетики белорусского актового языка XVI в. По материалам судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.» (1960) і «Графика и орфография судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг.» (1961), а таксама аўтарэферат кандыдацкай дысертацыі.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1967. — № 1704—1708.
Пісьменнасць беларускіх татар Другім і асноўным кірункам навуковых даследаванняў Антона Антановіча стала пісьменнасць беларуска-літоўскіх татар на беларускай і польскай мовах, запісаная арабскім пісьмом. Уласныя даследаванні Антановіч разглядаў у кантэксце традыцыі, пачатак якой звязваў з усходазнаўцам Антоніем Мухлінскім. У сваёй манаграфіі ён называў Мухлінскага першаадкрывальнікам татарска-мусульманскай пісьменнасці на беларускай і польскай мовах; у першай палове XX стагоддзя вывучэннем гэтых рукапісаў займаліся таксама Іван Луцкевіч, Ян Станкевіч і іншыя даследчыкі.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс : Вильнюсский государственный университет, 1968. — 418 с.
Вынікам шматгадовай працы стала манаграфія «Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система» (1968), абароненая ў 1969 годзе як доктарская дысертацыя. Праца атрымала сем рэцэнзій у навуковых выданнях Беларусі, Польшчы, СССР і Чэхаславакіі.Беларускае мовазнаўства : бібліяграфічны паказальнік (1966—1975) / склад. А. Д. Васілеўская, Я. М. Рамановіч. — Мінск : Навука і тэхніка, 1980. — № 1681.
У прадмове да манаграфіі Антановіч адзначаў, што яму ўдалося адшукаць і даследаваць 23 рукапісныя кнігі татарска-мусульманскай пісьменнасці XVII—XX стагоддзяў і адзін дзелавы дакумент 1759 года, напісаны арабскім пісьмом. У пазнейшай біяграфічнай літаратуры вынікі яго пошукаў абагульняліся як корпус з 24 рукапісаў татарска-мусульманскай пісьменнасці XVII — пачатку XX стагоддзя. Сярод даследаваных помнікаў былі хамаілы, кітабы, тэфсіры, тэджвід, рукапісы Карана, а таксама беларуска-турэцкі слоўнік каля 1836 года.
Антон Антановіч высветліў месцы захоўвання і паходжанне рукапісаў, аналізаваў іх датаванне, месца стварэння, аб’ём, змест і стан захаванасці. Асобная ўвага надавалася дыялектнай лакалізацыі беларускіх тэкстаў. На падставе аналізу графіка-арфаграфічнай сістэмы ён распрацаваў адзіную сістэму транслітарацыі, якая дазваляла навукова супастаўляць тэксты розных рукапісаў.
Даследаванне паказала, што прыстасаванае арабскае пісьмо ў шэрагу выпадкаў даволі дакладна перадавала асаблівасці беларускай фанетыкі, у тым ліку аканне, розныя рэалізацыі гука г і асімілятыўную мяккасць зычных. Антановіч таксама паказаў, што рукапісы адлюстроўваюць рэгіянальныя асаблівасці беларускіх гаворак і маюць шматмоўны характар: разам з беларускімі і польскімі ў іх сустракаюцца арабскія і цюркскія тэксты.
Польскі славіст Чэслаў Лапіч характарызаваў Антона Антановіча як фактычнага стваральніка сучаснай кітабістыкі — філалагічнага кірунку вывучэння арабаграфічнай спадчыны татар Вялікага Княства Літоўскага. Манаграфія 1968 года на працягу наступных дзесяцігоддзяў заставалася адной з асноўных крыніц і метадычных прац для даследчыкаў татарскіх рукапісаў.
Навуковая школа і ўплыў Пачатак даследаванняў Антона Антановіча ў галіне старабеларускай пісьменнасці быў непасрэдна звязаны з навуковай школай Барыса Ларына. У Віленскім універсітэце менавіта па парадзе прафесара Дзмітрыя Абрамовіча і акадэміка Барыса Ларына кафедра рускай мовы звярнула ўвагу на старабеларускія рукапісы, што захоўваліся ў віленскіх зборах; адным з даследчыкаў гэтых помнікаў стаў Антон Антановіч.
У даследаванні арабаграфічнай спадчыны татар ён не меў непасрэднага навуковага кіраўніка-кітабіста, але працягваў традыцыю вывучэння гэтых помнікаў, распачатую ў XIX стагоддзі Антонам Мухлінскім і развітую ў першай палове XX стагоддзя. Менавіта ў працах Антановіча гэты кірунак атрымаў сістэмную графіка-арфаграфічную, моўную і тэксталагічную аснову.
Антон Антановіч быў навуковым кіраўніком кандыдацкіх дысертацый шэрагу мовазнаўцаў. Сярод яго вучняў Мікалай Прыгодзіч называе Аляксандра Булыку і Віктара Несцяровіча. У хроніцы кафедры рускай мовы Віленскага ўніверсітэта сярод тых, хто падрыхтаваў і абараніў кандыдацкія дысертацыі пад яго кіраўніцтвам, называюцца таксама З. П. Даўнене і Л. Ю. Апрымене.
Чэслаў Лапіч таксама называў сябе вучнем Антона Антановіча, паслядоўнікам і працягвальнікам яго навуковых зацікаўленняў. Паводле Лапіча, менавіта праца Антановіча, яго ліставанне, парады і перададзеныя навуковыя матэрыялы схілілі яго да сістэматычнага даследавання кітабаў.Łapicz C. Profesor Antoni Antonowicz (Антон Канстанцінавіч Антановіч // Antanas Antanavičius) (1910—1980) — polsko-białorusko-litewski badacz piśmiennictwa Tatarów — muzułmanów Wielkiego Księstwa Litewskiego // Litteraria Copernicana. — 2016. — № 2 (18). — S. 205—208.
Навуковая спадчына Паводле Мікалая Прыгодзіча, друкаваная навуковая спадчына Антона Антановіча налічвае 11 публікацый. Нягледзячы на параўнальна невялікую колькасць друкаваных прац, значная частка сабраных ім матэрыялаў засталася ў рукапісах і асабістым архіве.
Пасля смерці даследчыка яго навуковую бібліятэку і архіў набыла бібліятэка Віленскага ўніверсітэта. Асабісты фонд Антона Антановіча захоўваецца ў аддзеле рукапісаў бібліятэкі пад сігнатурай F. 150. У ім знаходзяцца электраграфічныя копіі, фотакопіі і мікрафільмы вывучаных ім татарскіх рукапісаў, рукапісы навуковых прац, вучэбныя матэрыялы, а таксама перапіска са славістамі, усходазнаўцамі, этнографамі і гісторыкамі розных краін.
Захаваныя ў фондзе копіі маюць самастойнае крыніцазнаўчае значэнне, бо частка арыгіналаў, якімі карыстаўся Антановіч, пазней была страчана або стала недаступнай даследчыкам.
Асноўныя працы Антонович А. К. Вопросы фонетики белорусского актового языка XVI в. По материалам судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг. // Ученые записки Вильнюсского государственного университета. — 1960. — Т. 30 : Языкознание. — Вып. 2. — С. 85—113. Антонович А. К. Язык судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг. : автореферат диссертации на соискание ученой степени кандидата филологических наук. — Вильнюс, 1961. — 16 с. Антонович А. К. Графика и орфография судебной (актовой) книги Каунасского земского суда 1566—1567 гг. // Известия высших учебных заведений Литовской ССР. Языкознание. — 1961. — Т. 3. — С. 207—219. Антановіч А. К. «Кітабы» як лексічны матэрыял // Навуковая канферэнцыя па пытаннях лексікалогіі і лексікаграфіі : тэзісы дакладаў. — Мінск, 1963. — С. 3. Антонович А. К. К вопросу об отношении лексики китабов к лексике белорусской деловой письменности XV—XVII вв. // Программа и тезисы межреспубликанской конференции по изучению лексики старобелорусских письменных памятников XV—XVII вв., 15—16 мая 1964 г. — Вильнюс, 1964. — С. 22—23.