Кібуц

Кібуц (; першапачаткова קְבוּצָה, квуца — `група`) — сельскагаспадарчая камуна ў Ізраілі, якая характарызуецца агульнасцю маёмасці і роўнасцю у працы і спажыванні. Першы кібуц створаны ў 1909 годзе ў Паўночнай Галілеі; да 1914 года на землях, што належалі Яўрэйскаму нацыянальнаму фонду, было 14 кібуцаў. У 1990 годзе было 270 кібуцаў (ад 200 да 700 чалавек), аб’ядноўвалі да 125 тысяч чалавек. Адыграваюць значную ролю ў эканоміцы Ізраіля.

Гісторыя

У канцы XIX ст. пачынаецца паступовае эміграцыя яўрэяў у Палестыну, у той час адзін з самых адсталых правінцый Асманскай імперыі. Для засваення зямель у 1882 годзе ствараюцца першыя ішувы - сельскагаспадарчыя паселішча з выкарыстаннем наёмнай працы. Але з часам стала відавочна неэфектыўнасць такой формы гаспадаркі.

У 1909 годзе 10 хлопцаў і 2 дзяўчыны з горада Рамны засноўваюць паселішча Дганія з калектыўнай гаспадарскай, такую форму паселішчаў назвалі квуц, а з 1920 такую форму гаспадаркі пачалі называць кібуц.

Вялікая хваля перасяленцаў была пасля Першай рускай рэвалюцыі і Першай сусветнай вайны.

У 1930-я і 1940-я гады кібуцы раслі і квітнелі. У 1922 годзе ў кібуцах Палесціны пражывала 700 чалавек. Да 1927 года гэтая лічба вырасла да 2000. На момант пачатку Другой сусветнай вайны ў 79 кібуцах жылі 24 105 чалавек, што складала 5 % яўрэйскага насельніцтва Падмандатнай Палесціны. У 1950 годзе колькасць жыхароў кібуцаў дасягнула 65 000 (7,5 % насельніцтва). Пікавы паказчык колькасці насельніцтва кібуцаў быў зафіксаваны ў 1989 годзе і склаў 129 000 чалавек. Да 2010 года гэтая лічба знізілася прыкладна да 100 000; усяго ў Ізраілі налічвалася 270 кібуцаў.

Асманскі перыяд Першыя кібуцы заснаваны членамі руху «Білу», якія эмігрыравалі ў Палесціну. Падобна да ўдзельнікаў Першай аліі (1881—1903 гг.), якія прыбылі раней і заснавалі сельскагаспадарчыя паселішчы, большасць удзельнікаў Другой аліі планавалі стаць фермерамі — гэта была амаль адзіная прафесія, даступная ў аграрнай эканоміцы Асманскай Палесціны.

Першым кібуцам стаў Дганія, заснаваны ў 1910 годзе.

Асманская Палестына мела суровай умовы для пражывання. Галілея была балоцістай, Іўдзейскія горы скалістымі, а поўдзень краіны, Негеў, быў пустыняй. Што яшчэ больш складана, большасць пасяленцаў не мелі вопыту земляробства. Санітарныя ўмовы таксама былі дрэннымі. Лютавалі малярыя, тыф і халера. Бедуіны рабілі набегі на фермы і населеныя пункты. Калектыўнае жыццё было проста самым лагічным спосабам быць у бяспецы на непрыветнай зямлі. Акрамя меркаванняў бяспекі, стварэнне фермы было капіталаёмістым праектам; у сукупнасці заснавальнікі кібуцаў мелі рэсурсы, каб стварыць нешта трывалае, у той час як самастойна яны гэтага не зрабілі.

Нарэшце зямлю набыла вялікая яўрэйская абшчына. Яўрэйскі нацыянальны фонд збіраў ахвяраванні па ўсім свеце сярод яўрэяў для пакупкі зямлі ў Палестыне. У 1909 годзе Барац, дзевяць іншых мужчын і дзве жанчыны пасяліліся на паўднёвым беразе Галілейскага мора каля арабскай вёскі Ум Джуні. Яны назвалі сваю суполку «Квуцат Дэганія» (літар. «калектыў пшаніцы» або «суполка збожжавых»), цяпер кібуц Дганія.

Брытанскі перыяд Распад Асманскай імперыі ў канцы Першай сусветнай вайны і наступны прыход брытанцаў прынеслі карысць яўрэйскай супольнасці Палесціны і яе кібуцам. Асманскія ўлады ўскладнялі іміграцыю ў Палесціну і абмяжоўвалі набыццё зямлі. Рост антысемітызму вымусіў многіх яўрэяў пакінуць Усходнюю Еўропу. Ратуючыся ад пагромаў, дзясяткі тысяч расійскіх яўрэяў імігравалі ў Палесціну ў пачатку 1920-х гадоў; гэтая хваля іміграцыі атрымала назву Трэцяя алія.

У 1920-я гады актыўна развіваліся сіянісцкія маладзёжныя рухі: ад правых, такіх як «Бейтар», да левых сацыялістычных груп, сярод якіх былі «Дрор», «Брыт Хаолім», «Кадзіма», «Хабонім» (цяпер «Хабонім Дрор») і «Хашамер Хацаір». У адрозненне ад удзельнікаў «Другой аліі», члены гэтых маладзёжных груп мелі пэўную сельскагаспадарчую падрыхтоўку яшчэ да ад’езду. Сярод удзельнікаў «Другой» і «Трэцяй» аліі было менш выхадцаў з Расіі, паколькі пасля кастрычніцкай рэвалюцыі эміграцыя адтуль была спынена. Яўрэі з Еўропы, якія пасяліліся ў кібуцах у міжваенны перыяд, паходзілі з іншых краін Усходняй Еўропы, у тым ліку з Германіі.

Напачатку агульныя сходы абмяжоўваліся вырашэннем практычных пытанняў, але ў 1920-я і 1930-я гады яны набылі больш нефармальны характар. Замест сустрэч у сталовай група збіралася вакол вогнішча. Замест чытання пратаколаў пасяджэнне пачыналася з калектыўнага танца.

Масавая яўрэйская эміграцыя, скупка зямлі і стварэнне кібуцаў выклікала супраціў з боку арабскага насельніцтва, які выліўся ў шэраг беспарадкаў у Іерусаліме (1920), Яфе (1921), Хеўроне (1929), а затым і арабскім паўстаннем 1936—1939 гадоў, якое было накіраванае не толькі супраць яўрэяў, але і супраць брытанскай адміністрацыі. Нягледзячы на тое, што паўстанне было падаўлена, брытанскі ўрад абмежаваў яўрэйскую эміграцыю і набыццю новых земляў.

Развіццё кібуцнага руху У 1927 годзе быў створаны Аб’яднаны рух кібуцаў. Некалькі кібуцаў руху «Ха-Шомер ха-Цаір» аб’ядналіся ў «Кібуц Арцы». У 1936 годзе была заснавана Сацыялістычная ліга Палесціны, якая стала гарадскім саюзнікам «Ха-Кібуц ха-Арцы». У 1946 годзе «Ха-Кібуц ха-Арцы» і Сацыялістычная ліга аб’ядналіся ў Рабочую партыю «Ха-Шомер ха-Цаір» у Палесціне, якая ў 1948 годзе злілася з партыяй «Ахдут ха-Авода», утварыўшы левую партыю «Мапам».

У 1928 годзе Дганія і іншыя невялікія кібуцы ўтварылі аб’яднанне «Хевер ха-Квуцот» («Асацыяцыя квуцот»). Квуцот свядома рабіліся невялікімі — не больш за 200 жыхароў, — бо лічылася, што гэта неабходна для падтрымання даверу. Квуцот не мелі сувязяў з моладзевымі арганізацыямі ў Еўропе. Кібуцы, якія ўваходзілі ў «Аб’яднаны рух кібуцаў», прымалі столькі удзельнікаў, колькі маглі; так, у Гіват-Брэнер з часам налічвалася больш за 1500 жыхароў. Кібуцы руху «Кібуц Арцы» таксама надавалі больш увагі гендарнай роўнасці, чым іншыя кібуцы. Жанчыны называлі сваіх мужоў *ішы* («мой мужчына»), а не прынятым у іўрыце словам *баалі* (літаральна — «мой гаспадар»). Дзеці спалі ў дзіцячых дамах і бачыліся з бацькамі толькі некалькі гадзін у дзень. Першапачаткова кібуцныя дзеці да 18 гадоў выхоўваліся асобна ад бацькоў і гэта была абомоўлена не толькі практычнай часткай, бацькі часта працавалі да 18 гадзін, але і пытаннямі бяспекі. У той час як жыхары першых кібуцаў пражывалі ў палатках, дзіцячыя дамы былі каменіцамі.

Існавалі таксама адрозненні ў стаўленні да рэлігіі. Кібуцы «Кібуц Арцы» і «Аб’яднанага руху кібуцаў» былі свецкімі і нават заўзята атэістычнымі. Хоць большасць жыхароў кібуцаў таксама адмаўляліся ад артадаксальнага іўдаізму сваіх бацькоў, яны ўсё ж хацелі, каб іх новыя супольнасці захоўвалі яўрэйскія рысы. Вечар пятніцы па-ранейшаму лічыўся шабатам — з белым абрусам і вытанчанай ежай, — а ў суботу па магчымасці не працавалі. Толькі пазней некаторыя кібуцы пачалі выкарыстоўваць Ём-Кіпур як дзень для абмеркавання асцярог наконт будучыні кібуца. Таксама ў кібуцах праводзіліся калектыўныя цырымоніі бар-міцвы для дзяцей.

Члены кібуцаў не маліліся тройчы на ​​дзень, як іх бацькі і дзяды, але адзначалі такія святы, як Шавуот, Сукот і Песах, танцамі, сумеснымі трапезамі і ўрачыстасцямі. Кібуцы істотна адрадзілі святкаванне Ту бі-Шват — «дня нараджэння дрэў». У цэлым, найбольшае значэнне для кібуцаў мелі святы, звязаныя з сельскай гаспадаркай, напрыклад, Песах і Сукот.

Яшчэ да ўтварэння Дзяржавы Ізраіль групамі ствараліся рэлігійныя кібуцы, якія ўтварылі «Рух рэлігійных кібуцаў». Першым рэлігійным кібуцам стаў Эйн-Цурым, заснаваны ў 1946 годзе.

Дзяржаўнае будаўніцтва Кібуцы адыгралі важную ролю ў вызначэнні межаў будучай яўрэйскай дзяржавы. Да канца 1930-х гадоў, калі стала відавочна, што Палесціна будзе падзелена паміж арабамі і яўрэямі, у аддаленых раёнах пачалі ствараць кібуцы, каб гарантаваць уключэнне гэтых зямель у склад яўрэйскай дзяржавы. У 1946 годзе, на наступны дзень пасля Ём-Кіпура, у паўночнай частцы Негева ў спешным парадку было заснавана адзінаццаць новых кібуцаў паводле схемы «Вежа і частакол»; гэта рабілася для таго, каб умацаваць правы Ізраіля на гэты засушлівы, але стратэгічна важны рэгіён. Марксісцкае крыло кібуцнага руху — аб’яднанне «Кібуц Арцы» — выступала супраць падзелу тэрыторыі і за стварэнне адзінай дзяржавы, аднак падтрымлівала свабодную яўрэйскую іміграцыю, супраць якой пярэчылі арабы.

Кибуцнікі удзельнічалі ў Арабска-ізраільскай вайне 1948 года і выйшлі з канфлікту з умацаваным аўтарытэтам. Жыхары кібуца Дганія адыгралі ключавую ролю ў спыненні наступу сірыйскіх танкаў на Галілею з дапамогай «кактэйляў Молатава». У кібуцы Мааган-Міхаэль выраблялі кулі для пісталетаў-кулямётаў «Стэн», якія адыгралі важную ролю ў перамозе ў вайне. Пазней падпольная фабрыка па вытворчасці боепрыпасаў, якая знаходзілася ў Мааган-Міхаэлі, была аддзелена ад кібуца і перарасла ў кампанію Israel Military Industries.

Пасля атрымання незалезнасці Стварэнне дзяржавы Ізраіль і хваля яўрэйскіх бежанцаў з Еўропы і арабскага свету паставілі перад кібуцамі як новыя выклікі, так і магчымасці. Прыток імігрантаў даваў кібуцам шанец пашырыцца за кошт новых членаў і таннай працоўнай сілы, але таксама азначаў, што кібуцам, заснаваным пераважна ашкеназамі, давядзецца адаптавацца да яўрэяў, чыё паходжанне і культурны вопыт істотна адрозніваліся ад іх уласных. Да 1950-х гадоў амаль усе жыхары кібуцаў паходзілі з Усходняй Еўропы і культурна адрозніваліся ад яўрэяў Марока, Туніса і Ірака. Многія кібуцы наймалі яўрэяў-мізрахі ў якасці наёмных работнікаў, але неахвотна прымалі іх у паўнапраўныя сябры абшчыны.

Таксама шырока распаўсюджанымі былі ідэалагічныя спрэчкі, якія прыводзілі да балючых расколаў — часам нават унутры асобных кібуцаў, — а таксама да палярызацыі і варожасці паміж членамі. Першапачаткова Ізраіль быў прызнаны як Злучанымі Штатамі, так і Савецкім Саюзам. На працягу першых трох гадоў свайго існавання Ізраіль прытрымліваўся палітыкі недалучэння, аднак Давід Бэн-Гурыён паступова пачаў схіляцца да падтрымкі Захаду. Пытанне пра тое, які бок у халоднай вайне варта выбраць Ізраілю, выклікала раскол у кібуцным руху. У сталовых уводзілася падзеленае рассаджванне паводле палітычных поглядаў, а з некаторых кібуцаў нават сыходзілі сябры, якія прытрымліваліся марксісцкіх перакананняў. Расчараванне асабліва ўзмацнілася пасля працэсу Сланскага, падчас якога судзілі прадстаўніка арганізацыі «Хашамер Хацаір» у Празе.

Раскол паміж рознымі фракцыямі ўнутры кібуцнага руху развіваўся ў перыяд з 1948 па 1954 год і завяршыўся ўтварэннем трох федэрацый кібуцаў, кожная з якіх была звязана з пэўнай партыяй працоўных: «Іхуд» — з «Мапай», «Меўхад» — з «Ахдут Ха-Авода», а «Арцы» — з «Мапам».

У першыя дзесяцігоддзі пасля здабыцця незалежнасці ўзровень жыцця членаў кібуцаў стабільна і паступова павышаўся. У 1960-я гады гэты працэс ішоў хутчэй, чым у астатняга насельніцтва Ізраіля.

Кібуцы таксама працягвалі адыгрываць выключна важную ролю ў сістэме абароны Ізраіля. У 1950-я і 1960-я гады многія кібуцы былі фактычна заснаваныя падраздзяленнем Арміі абароны Ізраіля пад назвай «Нахаль». Значная частка такіх кібуцаў, створаных «Нахалем» у гэты перыяд, размяшчалася ўздоўж няўстойлівых і ўразлівых межаў дзяржавы. Падчас Шасцідзённай вайны, калі Ізраіль страціў 800 салдат, 200 з іх былі выхадцамі з кібуцаў. Высокі статус, якім карысталіся кібуцнікі у Ізраілі ў 1960-я гады, знайшоў сваё адлюстраванне ў Кнэсеце: хоць яны складалі толькі 4 % насельніцтва краіны, у парламенце іх доля дасягала 15 %.

Яшчэ ў 1970-я гады здавалася, што кібуцы паспяхова развіваюцца ва ўсіх адносінах. Іх жыхары выконвалі працу, уласцівую рабочаму ці нават сялянам, але пры гэтым вялі лад жыцця, характэрны для сярэдняга класа.

Крызіс кібуцаў