Брыта́нская нацыяна́льная антаркты́чная экспеды́цыя 1901—1904 гадоў (), таксама вядомая як экспеды́цыя «Дыска́веры» () — другая па ліку брытанская экспедыцыя ў Антарктыду, арганізаваная пасля працяглага перапынку (больш за 60 год). Прызначалася для даследавання амаль зусім невядомага кантынента. Начальнік экспедыцыі — Роберт Скот. У экспедыцыі таксама бралі ўдзел будучыя вялікія даследчыкі Антарктыкі — Эрнэст Генры Шэклтан, Эдвард Адрыян Уілсан. Падчас экспедыцыі быў абследаваны бераг Антарктыды ў раёне мора Роса. Экспедыцыя даставіла вялікую колькасць навуковых даных ў галіне фізічнай геаграфіі, біялогіі, геалогіі, метэаралогіі, зямнога магнетызму. Былі адкрытыя антарктычныя аазісы, а таксама калоніі пінгвінаў на мысе Кразье. Скоту, Шэклтану і Уілсану ўдалося дасягнуць 82°11’ пд.ш. падчас паўднёвапалярнага паходу. Экспедыцыя на «Дыскаверы» з’явілася важнай вяхой у гісторыі брытанскага пранікнення ў Антарктыку. Непасрэдным яе працягам стала экспедыцыя Скота «Тэра Нова».
Перадгісторыя
Першым з англійскіх даследчыкаў у антарктычныя воды трапіў Джэймс Кук падчас свайго другога кругасветнага плавання 1772—1774 гадоў. У снежні 1772 года, спусціўшыся на поўдзень ад , ён падышоў блізка да абзы пакавага лёду. 17 студзеня 1773 года Кук упершыню ў гісторыі мараплаўства перасёк Паўднёвы палярны круг, але, дасягнуўшы , сутыкнуўся з непераадольнымі ільдамі. У студзені 1774 года Кук дасягнуў , але і тут быў спынены пакавымі ільдамі. Ён не адмаўляў існавання Паўднёвага мацерыка, але лічыў яго недаступным для мараплаўцаў:«…Большая частка паўднёвага мацерыка (калі выказаць дапушчэнне, што ён існуе) павінна ляжаць у межах палярнай вобласці вышэй паўднёвага палярнага круга, а там мора так густа ўсеяна ільдамі, што доступ да зямлі становіцца немагчымым. Рызыка, звязаная з плаваннем у гэтых недаследаваных і пакрытых ільдамі морах у пошуках паўднёвага мацерыка, настолькі вялікая, што я смела магу сказаць, што ніводны чалавек ніколі не адважыцца пранікнуць на поўдзень далей, чым гэта ўдалося мне. Землі, што могуць знаходзіцца на поўдні, ніколі не будуць даследаваныя».
Першая брытанская экспедыцыя ў гэтых шыротах праходзіла ў 1839—1843 гадах пад кіраўніцтвам сэра Дж. Роса, чыёй мэтай быў Паўднёвы магнітны полюс Зямлі. Экспедыцыя працавала на караблях «Эрэбус» і «Тэрор». Рос нечакана для сябе адкрыў невядомае мора, якое цягнулася на на поўдзень, і 11 студзеня 1841 года яго погляду адкрыліся горы Сабін і мыс Адэр (на Зямлі Вікторыі). Галоўнымі адкрыццямі Роса сталі мора Роса, шэльфавы ледавік Роса і . На востраве, пазней названым яго імем, былі выяўленыя вулканы, названыя ў гонар караблёў Эрэбус і . У лютым 1842 года яму ўдалося дасягнуць і даволі дакладна вызначыць тагачаснае становішча магнітнага полюса. Адкрыты ім раён стаў полем дзейнасці наступных брытанскіх экспедыцый. Аднак на радзіме Роса чакаў халодны прыём, і спатрэбілася больш за 60 гадоў, каб людзі зноў адправіліся ў даследаваныя ім землі.
Толькі ў студзені 1895 года нарвежскія кітабоі зноў высадзіліся на мысе Адэр. У лютым 1899 года Карстэн Борхгрэвінк у складзе брытана-нарвежскай экспедыцыі на судне «Паўднёвы крыж» высадзіўся на мысе Адэр, дзе зазімаваў — гэта была першая зімоўка ў Антарктыдзе. Падчас паўднёвага лета 1899—1900 года ён адправіўся на ледавік і дасягнуў Геолаг Райманд Прыстлі, які абследаваў яго зімовішча ў 1911 годзе, пісаў, што знайшоў там велічэзную колькасць боепрыпасаў, паколькі ніхто не мог ведаць, якія небяспечныя істоты водзяцца на зусім недаследаваным узбярэжжы.
Напачатку XX стагоддзя ў свеце прыкметна ажывілася цікавасць да антарктычных рэгіёнаў. Прычыну гэтага Э. Чэры-Гарард апісваў так: «У паветры лунала думка пра тое, што мацярык такой велічыні… можа аказваць вырашальны ўплыў на змены надвор’я ва ўсім Паўднёвым паўшар’і. <…> Раён вакол Паўднёвага магнітнага полюса ўяўляўся шчодрай нівай для правядзення эксперыментаў і назіранняў. Гісторыя гэтай зямлі… мела бясспрэчную цікавасць для геалагічнай гісторыі ўсяго зямнога шара, а вывучэнне ўтварэння сушы і паводзін лёду магло сказаць спецыялістам па фізічнай геаграфіі больш, чым даследаванні ў любым іншым раёне свету — у Антарктыцы ён мог назіраць штодзённыя і нават штогадзінныя змены, якія, як яму вядома, у эпоху абледзянення адбываліся ва ўсім свеце…»
У 1901 годзе практычна адначасова стартавалі некалькі экспедыцый. Германская экспедыцыя Эрыха фон Дрыгальскага накіроўвалася ў сектар Антарктыкі, які прымыкае да Індыйскага акіяна. Ота Нордэншэльд узначаліў шведскую экспедыцыю, мэтай якой была , а французская экспедыцыя Жана-Батыста Шарко мела намер даследаваць Антарктычны паўвостраў. Таксама шатландскі даследчык Уільям Спірс Брус накіраваўся з экспедыцыяй у мора Уэдэла.
Задумы, мэты і задачы
Яшчэ ў 1893 годзе Дж. Мюрэй — біёлаг у , выдаў брашуру «Адраджэнне даследаванняў Антарктыкі», у якой заклікаў арганізаваць нацыянальную экспедыцыю ў гранічныя паўднёвыя шыроты. Ініцыятарам брытанскай экспедыцыі ў Антарктыду стаў сакратар, а пазней — прэзідэнт Каралеўскага геаграфічнага таварыства сэр Клемент Маркхэм, удзельнік першай экспедыцыі Франкліна. Пасля гібелі экспедыцыі Франкліна і няўдалай спробы дасягнуць Паўночнага полюса ў 1876 годзе брытанскае грамадскае меркаванне было накіраванае супраць палярных экспедыцый, лічачы іх празмерна небяспечнымі. Поспех нарвежскай экспедыцыі Ф. Нансена прывёў да ўсведамлення, што вядучая марская дзяржава можа згубіць першынство ў асваенні палярных краін. У 1898 годзе Маркхэм апублікаваў памфлет «Даследаванне Антарктыкі. Заклік да арганізацыі нацыянальнай экспедыцыі». Маркхэм жорстка крытыкаваў брытанскі ўрад і паказваў, што геаграфічнымі адкрыццямі павінен займацца Каралеўскі ваенна-марскі флот. Ён абвясціў аб пачатку нацыянальнай падпіскі, прычым Савет Каралеўскага геаграфічнага таварыства ўнёс 5000 фунтаў стэрлінгаў (ф. ст.), аднак вялікага энтузіязму не выклікаў. Да наступнага 1899 года здолелі сабраць не больш за .
Неўзабаве пасля гэтага член Геаграфічнага таварыства Льюэлін Лонгстаф адправіў Маркхэму чэк на як сродак паставіць падрыхтоўку экспедыцыі на практычную аснову. Гэты шырока разрэкламаваны крок прымусіў урад паабяцаць субсідыю. Быў створаны Аб’яднаны камітэт па падрыхтоўцы экспедыцыі, у які ўваходзілі 32 чалавекі — па 16 ад Каралеўскага геаграфічнага таварыства і Каралеўскага таварыства.
Маркхэм прапанаваў на ролю кіраўніка экспедыцыі маладога лейтэнанта Роберта Скота, з якім быў знаёмы яшчэ з 1887 года. Скота рэкамендаваў яго непасрэдны начальнік — сэр Дж. Эджэртан, таксама ветэран асваення Арктыкі. Маркхэм запатрабаваў у Адміралцейства спіс кандыдатур на ролю начальніка экспедыцыі, у якім прозвішча Скота стаяла на першым месцы. Аднак па шэрагу прычын Скот быў прызначаны кіраўніком экспедыцыі толькі 25 мая 1900 года. 30 чэрвеня ён быў узведзены ў камандэры (капітан 2-га рангу).
Як кіраўніку палярнай экспедыцыі, Скоту давялося пачынаць на пустым месцы, прычым сам ён нічога не ведаў аб палярных краінах. На падрыхтоўку экспедыцыі адводзілася не больш за 12 месяцаў, таму разам з Маркхэмам Скот у кастрычніку 1900 года адправіўся ў Нарвегію для кансультацый з Фрыцьёфам Нансенам — самым знакамітым палярнікам свайго часу. Нансен у той час меркаваў, што Антарктыда з’яўляецца гіганцкім вулканічным архіпелагам, пакрытым ледавікамі, для перамяшчэння па якім ідэальна падыходзяць нарты і ездавыя сабакі. Па патрабаванні Нансена Скот адважыўся выкарыстаць гэты від транспарту.
У гэты перыяд Скот таксама ўступіў у канфлікт з Аб’яднаным камітэтам, паколькі ён, як прадстаўнік ВМФ, разлічваў мець на борце ўсю паўнату ўлады. Аднак Камітэт меў намер зрабіць начальнікам экспедыцыі грамадзянскую асобу — Джона Уолтэра Грэгары (1864—1932), тады — прафесара геалогіі Універсітэта Мельбурна. Грэгары збіраўся падпарадкаваць дзейнасць экспедыцыі навуковым мэтам. У выніку канфлікту Маркхэм і Скот ледзь не падалі ў адстаўку, але ўся паўната ўлады апынулася ў руках у Скота за пяць месяцаў да адплыцця, калі яшчэ не была нанятая каманда. Грэгары адмовіўся ўдзельнічаць у экспедыцыі, заявіўшы, што «навуковая праца не можа быць падпарадкаваная марской прыгодзе».
Мэты экспедыцыі
Праз спешку і канфлікты ў Аб’яднаным камітэце па падрыхтоўцы экспедыцыі не атрымалася нават своечасова напісаць тэксты інструкцыі. Выразна вызначаных планаў экспедыцыя не мела, меркавалася прайсці маршрутам Дж. Роса і зазімаваць на Зямлі Вікторыі. Разглядаліся і іншыя раёны, акрамя мора Роса, але было вырашана зыходзіць з прынцыпу: «вывучаючы невядомае, варта засноўвацца на вядомым».
Перазімаваўшы на борце, варта было пачаць разведку ўнутраных раёнаў гэтай Зямлі, далін і заходніх горных хрыбтоў, а калі станецца магчымым — то і шэльфавы ледавік Роса. Згадкі пра Паўднёвы полюс арганізатары экспедыцыі ўсяляк пазбягалі, але ў інструкцыі мелася фраза аб «максімальным прасоўванні на поўдзень». У выніку фактычная дзейнасць экспедыцыі абапіралася цалкам на меркаванне Р. Скота. Яго галоўным кансультантам быў сэр Джозеф Хукер — батанік экспедыцыі Роса, адзіны яе ўдзельнік, які заставаўся жывы да 1901 года.
Паводле інструкцыі, «трэба было вызначыць, наколькі гэта магчыма, характар, умовы і памеры гэтай часткі паўднёвай палярнай зямлі», выканаць магнітаметрычныя даследаванні, ажыццявіць комплексныя метэаралагічныя, акіянаграфічныя, геалагічныя, біялагічныя і фізічныя даследаванні. Ніводная з гэтых мэтаў не павінна саступаць іншым.
Падрыхтоўка і рыштунак
Фінансы і спонсары
Агульны бюджэт экспедыцыі склаў . 50 % гэтай сумы ўнёс брытанскі ўрад, з умовай, што сродкі, якіх не хапае, будуць адшуканыя прыватным чынам. Акрамя ахвяраванняў Геаграфічнага таварыства і асабіста сэра Лонгстафа, 5000 фунтаў фундаваў газетны магнат Альфрэд Хармсварт, уладальнік газеты Daily Mail (раней ён фінансаваў экспедыцыю на Зямлю Франца-Іосіфа). Астатнія сродкі былі сабраныя малымі сумамі. Немалая колькасць рыштунку дасталася ад спонсараў у рэкламных мэтах: так, фірма «Колмен» дала 9 тон мукі і запасы гарчыцы, шакаладная фірма «Кедберы» падаравала 1600 кг шакаладу, фірма «Бэрд» даставіла 800 кг закваскі і спецый, фірма Jaeger пашыла штармавую вопратку з 40 % зніжкай і г. д..
Самым вяліким выдаткам было экспедыцыйнае судна, якое было пабудаванае спецыяльна для Скота. Судна будавалі ў фірме Dundee Shipbuilders Company, яно абышлося ў 51000 ф. ст. (у тым ліку 10 322 фунты за паравую машыну).
Экспедыцыйнае судна
Судна атрымала назву «Дыскаверы» («Адкрыццё») у гонар карабля Дж. Кука. Гэта быў апошні ў гісторыі брытанскага суднабудавання драўляны трохмачтавы барк, і першае англійскае судна, спецыяльна прызначанае для навуковых даследаванняў. Спуск на ваду прайшоў 21 сакавіка 1901 года, цырымонію хрышчэння правяла лэдзі Маркхэм.
Корпус быў драўляным, здольным вытрымліваць напор ільдоў, таўшчыня борта дасягала 26 цаляў (66 см), таўшчыня тараннага фарштэўня — некалькі футаў, ён быў акаваны сталёвымі лістамі. Шруба і руль маглі падымацца з вады ў выпадку траплення ў лёд. Корпус быў акруглым, што рабіла судна хісткім. Канструкцыя апынулася няўдалай: малое водазмяшчэнне (736 «доўгіх» тон) не дазваляла ўзяць дастаткова паліва для паравой машыны, судна дрэнна кіравалася і мела малую хуткасць — 8 вузлоў. Канструкцыя барка была непрыдатная ні для дрэйфу ў ільдах, ні для працяглых марскіх пераходаў.
Адміралцейства не дазволіла Скоту падняць над «Дыскаверы» белы сцяг Каралеўскіх ВМФ, таму судна прыйшлося рэгістраваць у Каралеўскім .
Каманда
«Ядром» каманды павінны былі стаць ваенныя маракі як звыклыя да дысцыпліны. Толькі за тры месяцы да адплыцця Адміралцейства пагадзілася даць патрэбных людзей на добраахвотных пачатках. Скот вымушаны быў разаслаць запрашэнні ўсім сваім знаёмым на эскадры Праліва, каб яны выбралі 2-3 здольных людзей. Такім чынам атрымалася наняць 2 уорэнт-афіцэраў, 5 членаў боцманскай каманды, 13 матросаў і качагараў і 2 салдат марской пяхоты.