Ніна Баршчэўская (у дзявоцтве Амельянюк; ; , Козлікі, Гайнаўскі павет, Польшча) — беларуская і польская мовазнаўца, беларусістка, дыялектолаг, даследчыца гісторыі беларускай мовы, беларуска-польскага і беларуска-балцкага моўнага памежжа, анамастыкі і мовы беларускай эміграцыі, грамадская і культурная дзяячка беларускай меншасці ў Польшчы, журналістка і перакладчыца.Калета Р. Нина Барщевская, профессор Варшавского университета, белорусский и польский ученый = Nina Barszczewska, professor at the University of Warsaw and Belarusian and Polish scholar // Женщины-ученые Беларуси и Польши: материалы международной научно-практической конференции, Минск, 26 марта 2020 г. / редкол.: И. В. Казакова, И. В. Олюнина. — Минск: БГУ, 2020. — С. 17—30. Габілітаваны доктар гуманітарных навук у галіне мовазнаўства (2004), прафесар Варшаўскага ўніверсітэта з 2008 года; з 2018 года на пенсіі.
У 2009—2014 і 2016—2018 гадах узначальвала Кафедру беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. У 1992 годзе была адной са стваральніц Беларускай службы Польскага радыё і да 2018 года яе кіраўніцай.
Біяграфія
Паходжанне і адукацыя Нарадзілася 29 чэрвеня 1956 года ў вёсцы Козлікі гміны Нараў Гайнаўскага павета; у мясцовай беларускай гаворцы назва вёскі гучыць як Козьлікі. Вёска населена пераважна беларусамі, і беларуская гаворка была для Ніны Амельянюк мовай штодзённых зносін з дзяцінства. Пачатковую адукацыю атрымлівала спачатку ў Кожыне, затым у Гародчыне.
У 1975 годзе скончыла Агульнаадукацыйны ліцэй з беларускай мовай навучання імя Браніслава Тарашкевіча ў Бельску Падляскім. Далейшую адукацыю звязала з беларускай філалогіяй у Варшаўскім універсітэце, дзе ў 1980 годзе абараніла магістарскую працу Obrzęd weselny na Białostocczyźnie. Charakterystyka semantyczno-porównawcza («Вясельны абрад на Беласточчыне. Семантычна-параўнальная характарыстыка»). Навуковым кіраўніком была Эльжбета Смулкова.
У 1988 годзе абараніла доктарскую дысертацыю Dialektyzmy w «Tłumaczalnym słouniku biełaruskaj mowy» («Дыялектызмы ў „Тлумачальным слоўніку беларускай мовы“»), падрыхтаваную пад кіраўніцтвам Альберта Барташэвіча. У 2004 годзе прайшла габілітацыю на падставе манаграфіі «Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы» і атрымала ступень габілітаванага доктара гуманітарных навук у галіне мовазнаўства. У 2008 годзе стала прафесарам Варшаўскага ўніверсітэта.
Праца ў Варшаўскім універсітэце З 1980 года працавала ў Кафедры беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта, якая ў 2005 годзе была перайменавана ў Кафедру беларусістыкі. З універсітэцкай беларусістыкай была прафесійна звязана да выхаду на пенсію ў 2018 годзе.
З кастрычніка 2009 да мая 2014 года Ніна Баршчэўская была загадчыцай кафедры. У верасні 2016 года зноў узначаліла яе і заставалася на пасадзе да верасня 2018 года. Падчас яе кіраўніцтва кафедра пашырала супрацоўніцтва з польскімі і замежнымі беларусістычнымі цэнтрамі і падрыхтоўку новых навуковых кадраў. Па яе ініцыятыве 19 ліпеня 2010 года было падпісана пагадненне аб супрацоўніцтве паміж Варшаўскім універсітэтам і Мінскім абласным інстытутам развіцця адукацыі і прынята праграма супрацоўніцтва на 2010—2012 гады.
Баршчэўская ўдзельнічала ў падрыхтоўцы навучальных праграм кафедры, працы факультэцкіх камісій і развіцці яе выдавецкай дзейнасці. Яна садзейнічала выданню «Беларуска-польскага слоўніка» 2012 года, які змяшчаў больш за 40 тысяч слоўнікавых артыкулаў, вучэбнага дапаможніка па беларускай мове 2017 года і іншых кафедральных выданняў.
Падтрымлівала развіццё навуковага штогодніка Acta Albaruthenica: да 2013 года ўзначальвала яго навуковую раду, у 2018 годзе была адной з рэдактараў. У 2025—2028 гадах з'яўляецца старшынёй навуковай рады часопіса.
Сям'я Муж — Аляксандр Баршчэўскі (1930—2022), беларускі і польскі літаратуразнавец, фалькларыст, перакладчык і паэт, які публікаваўся пад літаратурным імем Алесь Барскі; у 1975—2004 гадах ён узначальваў Кафедру беларускай філалогіі Варшаўскага ўніверсітэта. У сям'і размаўлялі па-беларуску.
Навуковая дзейнасць
Асноўныя кірункі Навуковыя інтарэсы Ніны Баршчэўскай ахопліваюць беларускую дыялекталогію, польска-беларускае і беларуска-балцкае моўнае памежжа, анамастыку, гісторыю і сучасны стан беларускай мовы, а таксама мову і мовазнаўчую спадчыну беларускай эміграцыі. Радаслаў Калета характарызуе яе дзейнасць як працяг і развіццё асобнай традыцыі дыялекталагічных даследаванняў у польскай беларусістыцы і адзначае яе ўвагу да самастойнай гісторыі беларускай літаратурнай мовы.
Паводле падлікаў Радаслава Калеты, за 1982—2019 гады Баршчэўская была аўтарам, суаўтарам або сурэдактарам 11 кніг, 76 навуковых артыкулаў, 31 навукова-папулярнага артыкула, сямі рэцэнзій, чатырох справаздач, дзвюх праграм навучання беларускай мове і 58 выдавецкіх рэцэнзій. Да гэтага корпуса ўваходзіла 518 радыё- і іншых медыйных матэрыялаў; агулам у бібліяграфіі было ўлічана 707 пазіцый розных тыпаў.
Беларуская дыялекталогія Дыялекталогія польска-беларускага памежжа стала адным з асноўных кірункаў яе даследаванняў яшчэ ў студэнцкія гады. Яна вывучала вясельную абраднасць Беласточчыны, змены семантыкі лексем пад уплывам узаемадзеяння літаратурнай мовы і гаворак, польскі ўплыў на сінтаксіс беларускіх і ўкраінскіх гаворак Беласточчыны, дыялектныя з'явы ў мясцовай тапаніміі і сістэмы гаворак асобных вёсак.
Асобныя даследаванні прысвяціла дыялектызмам у беларускай літаратурнай мове, у тым ліку ў творах Янкі Купалы і Якуба Коласа, новым тэндэнцыям у беларускіх гаворках, беларускім гаворкам па-за межамі Беларусі і балта-беларускім моўным кантактам.
Адной з асноўных абагульняльных прац стала падрыхтаваная разам з Міраславам Янковякам манаграфія Dialektologia białoruska (2012). Баршчэўская напісала ў ёй раздзелы пра гісторыю даследавання беларускіх гаворак, іх сувязь з засяленнем беларускіх зямель і славяна-балцкімі міграцыямі, ролю гаворак у фарміраванні сучаснай беларускай літаратурнай мовы і новыя дыялектныя тэндэнцыі.Barszczewska N., Jankowiak M. Dialektologia białoruska. — Warszawa: Instytut Slawistyki PAN, 2012. — 308 s. У кнізе ўпершыню ў такім аб'ёме па-польску былі прадстаўлены не толькі гаворкі Беларусі, але і беларускія гаворкі ў Польшчы, Літве, Латвіі, Расіі і Украіне.
У 2016 годзе Dialektologia białoruska была намінавана на ўзнагароду VI Міжнароднага кангрэса даследчыкаў Беларусі ў катэгорыі найлепшай польскамоўнай манаграфіі пра Беларусь.
Падляшша і моўнае памежжа Асобнае месца ў даследаваннях займае Падляшша, у тым ліку праблемы двухмоўя, нацыянальнай і моўнай ідэнтычнасці, узаемадзеяння беларускіх і польскіх гаворак, анамастыкі і традыцыйнай культуры. У 2013—2016 гадах Ніна Баршчэўская кіравала праектам Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia, які фінансаваўся ў межах польскай Нацыянальнай праграмы развіцця гуманістыкі.
Вынікам праекта стала трохтомная праца Kulturowo-językowe dziedzictwo Podlasia (2016), падрыхтаваная пад рэдакцыяй Ніны Баршчэўскай, Мікалая Хаўстовіча і Мікалая Цімашука. Першы том змяшчае сацыялінгвістычнае апісанне рэгіёна на гістарычным фоне, другі прысвечаны чалавеку, сям'і і дому, трэці — народнай творчасці. Раздзел пра сувязь мовы і нацыянальнай свядомасці на Падляшшы падрыхтавала Баршчэўская.
Яна таксама была адной з аўтараў двухтомнага Słownik nazw terenowych północno-wschodniej Polski (1992), падрыхтаванага сумесна з Ядвігай Глушкоўскай, Тэрэсай Ясінскай і Эльжбетай Смулковай; у 1995 годзе быў выдадзены асобны індэкс дыялектных назваў да слоўніка. У 1996 годзе гэтая праца атрымала ўзнагароду міністра нацыянальнай адукацыі Польшчы.
Гісторыя беларускай мовы Баршчэўская даследавала гісторыю беларускай літаратурнай мовы, яе месца сярод іншых усходнеславянскіх моў і функцыянаванне ў XX—XXI стагоддзях. У яе працах разглядаліся прычыны і наступствы рэформы беларускага правапісу 1933 года, этапы развіцця старабеларускай мовы, мова Францыска Скарыны, пісьменства Вялікага Княства Літоўскага, а таксама сферы ўжывання беларускай мовы ў Беларусі, Польшчы і эміграцыі.
Асобны даследчы праект Historyczne losy języka białoruskiego w interpretacji emigracyjnych badaczy białoruskich быў прысвечаны таму, як беларускія эміграцыйныя даследчыкі інтэрпрэтавалі нацыянальную моўную і асветніцкую спадчыну, у тым ліку дзейнасць Францыска Скарыны, Васіля Цяпінскага і Сымона Буднага.
Беларуская эміграцыя Габілітацыйная манаграфія «Беларуская эміграцыя — абаронца роднае мовы» (2004) стала вынікам шматгадовага вывучэння беларускамоўнага друку і мовазнаўчай дзейнасці эміграцыі. Матэрыялы да кнігі Баршчэўская збірала, сярод іншага, у Беларускай бібліятэцы і музеі імя Францыска Скарыны ў Лондане.
У манаграфіі разглядаюцца становішча беларускай мовы ў XX стагоддзі, яе роля ў захаванні нацыянальнай ідэнтычнасці, дыскусіі аб моўнай норме ў эміграцыйным друку, адносіны эміграцыйных аўтараў да русіфікацыі і гісторыі беларускай літаратурнай мовы. Асобныя артыкулы Баршчэўскай прысвечаны мовазнаўчай дзейнасці Яна Станкевіча, Мікалая Шкялёнка, Вінцэнта Жук-Грышкевіча і іншых прадстаўнікоў беларускай эміграцыі.
Навуковая школа і вучні Уласнае навуковае станаўленне Баршчэўскай звязана з варшаўскай школай беларусістыкі. Яе магістарскай працай кіравала Эльжбета Смулкова, а доктарскай — Альберт Барташэвіч. Паводле Радаслава Калеты, у сваёй дыялекталагічнай працы яна працягнула і ўмацавала традыцыю, распачатую на кафедры Антанінай Абрэмбскай-Яблоньскай і развітую Эльжбетай Смулковай.
У 2007—2016 гадах пад кіраўніцтвам Ніны Баршчэўскай было падрыхтавана 35 магістраў беларускай філалогіі. Пад яе навуковай апекай працавалі восем дактарантаў.Калета Р. Profesor Nina Barszczewska — słów kilka o dorobku naukowym Jubilatki // Acta Albaruthenica. — 2021. — Т. 21.
Пад яе кіраўніцтвам Радаслаў Калета ў 2012 годзе абараніў доктарскую дысертацыю Białorusko-polska homonimia międzyjęzykowa, Вольга Трацяк у 2017 годзе — працу пра айконімы польска-беларускага памежжа, а Уладзіслаў Іваноў у 2017 годзе — дысертацыю пра фемінізацыю беларускай мовы. Сярод яе дактарантаў былі таксама Марэк Гаўрылюк, Святлана Сачанка, Анна Сівірская, Марыля Хаўстовіч і Зміцер Саўка.
Зміцер Саўка не паспеў абараніць падрыхтаваную пад яе кіраўніцтвам працу «Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове» і памёр у 2016 годзе. У 2021 годзе манаграфія была выдадзена Варшаўскім універсітэтам пад навуковай рэдакцыяй Ніны Баршчэўскай і Радаслава Калеты.Калета Р. Спазнаючы Беларусь… Да 65-годдзя беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта. — Warszawa, 2023. — С. 86.
Навуковае супрацоўніцтва Баршчэўская супрацоўнічала з беларусістычнымі і славістычнымі цэнтрамі ў Беластоку, Любліне, Ольштыне, Аполе і Інстытутам славістыкі Польскай акадэміі навук. У Беларусі супрацоўнічала з Беларускім дзяржаўным універсітэтам, Інстытутам мовазнаўства імя Якуба Коласа НАН Беларусі і Мінскім абласным інстытутам развіцця адукацыі.
З 2004 года была намесніцай старшыні Польскага таварыства беларусістаў, уваходзіла ў Міжнародную асацыяцыю беларусістаў. З 2010 года ўдзельнічала ў працы Камісіі эмігранталогіі славян, якая з 2013 года афіліявана пры Міжнародным камітэце славістаў. Уваходзіла таксама ў навуковыя рады часопісаў Emigrantologia Słowian і Studia Białorutenistyczne.
Дыдактычная і асветніцкая дзейнасць У Варшаўскім універсітэце выкладала беларускую дыялекталогію, апісальную граматыку беларускай мовы, практычную беларускую мову, аналіз мовы сродкаў масавай інфармацыі, праблематыку моўных памежжаў і пераклад, вяла семінары пра сувязь мовы з нацыянальнай тоеснасцю і курс пра мову беларускай эміграцыі.
Брала ўдзел у развіцці беларускамоўнай школьнай адукацыі ў Польшчы. У 1987 і 1995 гадах была суаўтарам праграм беларускай мовы для пачатковых школ з дадатковым навучаннем беларускай мове.
Падтрымлівала Алімпіяду па беларускай мове ў Польшчы, фестываль «Беларуская культура ў панараме» і іншыя адукацыйныя ініцыятывы кафедры. Была суаўтарам правілаў і тэксту першага адкрытага конкурсу «Беларуская дыктоўка ў Варшаўскім універсітэце», які адбыўся 21 лютага 2018 года ў Міжнародны дзень роднай мовы.