Галасні́к — гліняная пасудзіна (часцей за ўсё ў выглядзе высокага збана з доўгім вузкім горлам або амфары), якую ўмуроўвалі ў сцены і скляпенні манументальных будынкаў. Шырокае распаўсюджанне гэтага прыёму з’яўляецца характэрнай рысай візантыйскага і старажытнарускага дойлідства.

Прызначэнне і функцыі У старажытнарускай архітэктуры такія керамічныя сасуды прынята называць галаснікамі. Зыходзячы з назвы, у літаратуры неаднаразова выказвалася думка, што іх асноўная мэта — паляпшэнне акустычных уласцівасцей скляпеністых памяшканняў у якасці рэзанатараў. Падобны прыём выкарыстання сасудаў для паляпшэння акустыкі быў вядомы яшчэ ў антычнасці, пра што пісаў рымскі архітэктар Вітрувій. Аднак у пераважнай большасці выпадкаў сасуды, выкарыстаныя ў муроўцы старажытнарускіх храмаў, не выходзяць адтулінамі ўнутр памяшкання і, такім чынам, не маглі ўплываць на акустыку.

Асноўнай мэтай выкарыстання галаснікоў было аблягчэнне вагі скляпенняў і іншых верхніх частак будынка, што было адзначана даследчыкамі старажытнарускай архітэктуры яшчэ ў XIX стагоддзі. Гэты канструктыўны прыём меў даўнія візантыйскія традыцыі: напрыклад, канструкцыя купалаў комплексу палаца Мангана ў Канстанцінопалі (IX—XII стст.) уяўляла сабой пазухі скляпенняў, шчыльна запоўненыя амфарамі без выкарыстання раствора. Зрэшты, частка сасудаў усё ж магла ўстаўляцца адтулінамі ўнутр будынка менавіта для паляпшэння акустыкі.

Тыпалогія і вытворчасць У помніках Старажытнай Русі выкарыстоўваліся сасуды двух тыпаў: прывазныя грэчаскія амфары і гаршкі мясцовай вытворчасці, якія ў асноўным вырабляліся спецыяльна для будаўніцтва. У большасці выпадкаў у адным помніку сустракаюцца сасуды абодвух тыпаў. Часам суадносіны відаў залежалі ад канкрэтнай канструкцыі: напрыклад, у Успенскім саборы Кіева-Пячэрскага манастыра ў пазухах скляпенняў і верхніх частках сцен прымяняліся сасуды мясцовай вытворчасці, а ў парусах былі закладзены амфары.

Сасуды мясцовай вытворчасці мелі характар высокіх гаршкоў з выцягнутым прамым (часам прафіляваным) горлам. Яны вырабляліся з добра адмучанай гліны і падвяргаліся моцнаму абпалу. Іх унутраная паверхня, як правіла, не загладжвалася і захоўвала сляды стужачнага налепу.

У розных будаўнічых цэнтрах галаснікі мелі свае асаблівасці: У Смаленску выкарыстоўваліся гаршкі з карычнявата-шэрага цеста з прымешкай жарствы, з плямістай «абваранай» вонкавай паверхняй. У Ноўгарадзе ў муроўцы часта ўжывалі не спецыяльна вырабленыя, а звычайныя бытавыя гаршкі, таму іх венчык быў невысокім. У Полацку і Навагрудку галаснікі актыўна выкарыстоўвалі мясцовыя майстры, напрыклад, у Барысаглебскай царкве ў Навагрудку і Спаса-Праабражэнскай царкве ў Полацку, прычым у Полацку замест галаснікоў часам ужываліся і амфары. На днішчах галаснікоў часам сустракаюцца знакі.

Геаграфія і эвалюцыя выкарыстання Мяркуючы па знойдзеных абломках, галаснікі прымяняліся ўжо ў найстаражытнейшай манументальнай пабудове Русі — Дзясяціннай царквы ў Кіеве. У далейшым яны выкарыстоўваліся практычна ва ўсіх помніках кіеўскага дойлідства, а таксама ў архітэктуры Пераяслаўля, Валыні, Чарнігава, Полацка, Смаленска і Ноўгарада. Гэтая традыцыя працягвалася аж да мангольскага нашэсця.

Цалкам адсутнічаюць галаснікі толькі ў помніках галіцкай і ўладзіміра-суздальскай архітэктурных школ, дзе скляпенні ўзводзіліся з часанага каменя. Адзіным выключэннем у Суздалі з’яўляецца Манамахаў сабор, дзе абломкі галаснікоў былі знойдзены ў развале будаўнічых матэрыялаў, што тлумачыцца працай паўднёварускіх майстроў.

У Гродзенскай школе дойлідства Асаблівы характар мела выкарыстанне галаснікоў у гродзенскай архітэктурнай школе. У сценах Каложскай (Барысаглебскай) царквы, пачынаючы з вышыні каля 1,5 м, размяшчаюцца шматлікія сасуды, устаўленыя так, што іх адтуліны адкрыты ўнутр памяшкання. Вышыня гродзенскіх галаснікоў вагаецца ад 38 да 49,5 см, а дыяметр гарлавін унутры складае 7—8 см. Яны выкананы ў спіральна-стужачнай тэхніцы з жоўтага або чырвонага цеста, а іх вонкавая паверхня пакрыта шчыльным лінейным (шнураваным) арнаментам; на плечыках часам працягнута палоска хвалістага арнаменту.

Сама масавасць сасудаў сведчыць аб тым, што яны прымяняліся тут не толькі для паляпшэння акустыкі, для якой звычайна дастаткова невялікай колькасці сасудаў у парусах. Паколькі сцены гродзенскіх храмаў знутры не былі пакрыты тынкоўкай, рэгулярнае размяшчэнне адкрытых гарлавін служыла адным з элементаў дэкаратыўнага афармлення інтэр’ера. Акрамя таго, прымяненне галаснікоў у прыступках лесвіц і ў шчоках невялікіх скляпенняў, якія перакрывалі гэтыя лесвіцы, даказвае, што яны выконвалі і канструктыўную функцыю як пустацелы матэрыял для аблягчэння вагі. Велізарная колькасць абломкаў галаснікоў была знойдзена і пры раскопках Ніжняй царквы ў Гродне.

Крыніцы

Літаратура

Спасылкі

Катэгорыя:Архітэктурныя элементы Катэгорыя:Акустыка Катэгорыя:Старажытнаруская архітэктура