Апера́цыя «Барбаро́са» () — кодавая назва ваеннай аперацыі па ўварванні ўзброеных сіл нацысцкай Германіі і яе еўрапейскіх саюзнікаў па «Восі» ў Савецкі Саюз, якая пачалася ў нядзелю, 22 чэрвеня 1941 года, падчас Другой сусветнай вайны. Больш за 3,8 мільёна вайскоўцаў краін Восі ўварваліся на тэрыторыю заходняй часткі Савецкага Саюза па фронце працягласцю каля 2900 кіламетраў з галоўнай стратэгічнай мэтай — хуткім захопам тэрыторыі СССР да лініі паміж Архангельскам і Астраханню (так званая Лінія А—А).
Гэты напад стаў самай буйной і кровапралітнай сухапутнай ваеннай аперацыяй у гісторыі чалавецтва. Яна азнаменавала маштабную эскалацыю Другой сусветнай вайны, адкрыўшы Усходні фронт, і прывяла Савецкі Саюз у склад Антыгітлераўскай кааліцыі.
Аперацыя, якая атрымала кодавую назву ў гонар імператара Свяшчэннай Рымскай імперыі і крыжака Фрыдрыха I Барбаросы («Чырванабародага»), мела на мэце рэалізацыю даўніх ідэалагічных і геапалітычных мэт нацысцкай Германіі: выкараненне камунізму, знішчэнне «жыдабальшавізму» і заваяванне еўрапейскай часткі СССР для яе засялення немцамі ў адпаведнасці з Генеральным планам «Ост». Гэты бесчалавечны план прадугледжваў фізічнае знішчэнне, заняволенне, германізацыю і масавую дэпартацыю мясцовага славянскага насельніцтва за Урал, у Сібір. Матэрыяльнымі мэтамі ўварвання былі велізарныя сельскагаспадарчыя рэсурсы Украіны і Беларусі, а таксама нафтавыя радовішчы на Каўказе і ў раёне Баку.
Падчас аперацыі краіны Восі ўзялі ў палон да пяці мільёнаў вайскоўцаў Чырвонай арміі і наўмысна знішчылі голадам, холадам і масавымі расстрэламі каля 3,3 мільёна савецкіх ваеннапалонных, а таксама мільёны мірных жыхароў. У ходзе масавых карных аперацый з выкарыстаннем мабільных эскадронаў смерці (айнзацгруп СС) і мясцовых калабарантаў былі забіты больш за мільён савецкіх яўрэяў, што стала адным з самых жудасных этапаў Халакосту.
Нягледзячы на тое, што ў пачатку 1941 года савецкі лідар Іосіф Сталін неаднаразова атрымліваў разведданыя аб надыходзячым нападзе, ён не аддаў своечасовы загад аб поўнай мабілізацыі і прывядзенні войскаў у баявую гатоўнасць, баючыся справакаваць Германію. У выніку ўдар Вермахта заспеў савецкія войскі знянацку: многія падраздзяленні былі няўдала размешчаны ў прыгранічных выступе, не мелі поўнага штату і былі пазбаўлены сувязі з камандаваннем.
Уварванне пачалося на світанні 22 чэрвеня з масіраванага ўдару Люфтвафэ па савецкіх аэрадромах і артылерыйскай падрыхтоўкі ўздоўж усёй мяжы ад Балтыйскага да Чорнага мора. Група армій «Поўдзень» наступала з акупаванай Польшчы і Румыніі, захапіўшы Кіеў 19 верасня, Харкаў 24 кастрычніка і Растоў-на-Доне 20 лістапада. Да гэтага часу была акупавана большая частка Крыма і пачалася гераічная абарона Севастопаля. Група армій «Поўнач» імпрымліва прайшла праз Літву, Латвію і Эстонію і 8 верасня 1941 года разам з фінскімі войскамі пачала смяротную блакаду Ленінграда. Галоўная ўдарная сіла немцаў — Група армій «Цэнтр» — нанесла катастрафічнае паражэнне савецкаму Заходняму фронту ў Беларусі, узяла Мінск на шосты дзень вайны, захапіла Смаленск у канцы ліпеня, і 2 кастрычніка пачала генеральнае наступленне на Маскву (аперацыя «Тайфун»).
Сутыкнуўшыся з праблемамі лагістыкі, велізарнымі адлегласцямі, восеньскай распуціцай, моцнымі маразамі і, галоўнае, беспрэцэдэнтна ўпартым савецкім супраціўленнем, наступленне вермахта спынілася на блізкіх подступах да савецкай сталіцы 5 снежня. У гэты ж дзень савецкія войскі, атрымаўшы падмацаванні з Сібіры, пачалі буйное контрнаступленне (Бітва за Маскву).
Правал аперацыі «Барбароса» змяніў лёс нацысцкай Германіі і ўсяго свету. У аператыўным плане Германія дасягнула неверагодных перамог, захапіўшы найважнейшыя індустрыяльныя і сельскагаспадарчыя раёны СССР. Нямецкае вярхоўнае камандаванне чакала хуткага краху савецкага супраціўлення за некалькі тыдняў, аднак Чырвоная армія вытрымала наймацнейшыя ўдары і ўцягнула гітлераўскую Германію ў вайну на знясіленне, да якой тая была не гатовая. Пасля цяжкіх страт восенню і зімой 1941 года нямецкія войскі ўжо ніколі не змаглі наступаць уздоўж усяго гіганцкага фронту.
Перадумовы
Расавая палітыка і ідэалогія нацысцкай Германіі
Яшчэ ў 1925 годзе Адольф Гітлер у сваім палітычным маніфесце і аўтабіяграфіі «Майн Кампф» («Мая барацьба») заявіў, што нямецкаму народу неабходна забяспечыць «жыццёвую прастору» () на Усходзе за кошт рускіх зямель, каб германская нацыя магла квітнець у наступных пакаленнях. 10 лютага 1939 года Гітлер заявіў сваім армейскім камандзірам, што наступная вайна будзе «чыста вайной светапоглядаў ()... татальнай вайной народаў, расавай вайной».
Расавая палітыка нацыстаў малявала Савецкі Саюз і ўсю Усходнюю Еўропу як тэрыторыі, населеныя «ўнтэрменшамі» (недачалавекамі) — славянамі, якімі кіруюць «яўрэйска-бальшавіцкія» змоўшчыкі. Гітлер сцвярджаў, што лёс Германіі — ісці на ўсход («Дранг нах Остэн»), як гэта рабілі рыцары Тэўтонскага ордэна шэсцьсот гадоў таму.
Адпаведна, сакрэтная нацысцкая палітыка, задакументаваная ў Генеральным плане «Ост» (), распрацаваным у 1941 годзе, прадугледжвала забойства, дэпартацыю і заняволенне большасці рускіх, беларусаў, украінцаў і палякаў. План прадугледжваў засяленне зямель на захад ад Урала германскімі народамі.
Перад пачаткам уварвання нямецкія войскі прайшлі ўзмоцненую ідэалагічную апрацоўку праз фільмы, радыё, лекцыі і ўлёткі, падчас якой ім прышчапляліся антыбальшавіцкія, антысеміцкія і антыславянскія погляды. Камандуючы 4-й танкавай групай генерал Эрых Гёпнер у сваім загадзе перад пачаткам вайны называў будучую кампанію «старой барацьбой германцаў супраць славян» і патрабаваў «знішчэння сённяшняй Расіі з беспрэцэдэнтнай суровасцю». Афіцэрам вермахта было дадзена ўказанне разглядаць савецкіх палітрукоў і яўрэяў як расавых ворагаў, якія падлягаюць неадкладнаму знішчэнню.
Савецка-германскія адносіны ў 1939—1940 гадах
23 жніўня 1939 года Германія і Савецкі Саюз падпісалі ў Маскве дагавор аб ненападзе, вядомы ў гісторыі як Пакт Молатава-Рыбентропа. Сакрэтны пратакол да пакта размяркоўваў Усходнюю Еўропу на «сферы ўплыву» паміж дзвюма дыктатурамі: Савецкаму Саюзу дазвалялася заняць Фінляндыю, Эстонію, Латвію, Бесарабію і ўсходнюю частку Польшчы.
1 верасня 1939 года Германія напала на Польшчу, што прывяло да абвяшчэння ёй вайны з боку Вялікабрытаніі і Францыі і афіцыйнага пачатку Другой сусветнай вайны. 17 верасня СССР уварваўся ў Польшчу з усходу, далучыўшы тэрыторыі Заходняй Беларусі і Заходняй Украіны. Такім чынам Германія і СССР атрымалі агульную дзяржаўную мяжу. На працягу амаль двух гадоў краіны падтрымлівалі дыпламатычныя і шчыльныя эканамічныя адносіны: СССР пастаўляў Германіі стратэгічную сыравіну (нафту, збожжа, марганец), атрымліваючы наўзамен нямецкае ваеннае абсталяванне, што дапамагала Рэйху абыходзіць брытанскую марскую блакаду.
Нягледзячы на знешне сяброўскія адносіны, абодва бакі з падазрэннем ставіліся адзін да аднаго. Калі Германія ўступіла ў Ваенны пакт з Японіяй і Італіяй (Вось), пачаліся перагаворы аб магчымым далучэнні СССР да гэтага саюзу (Пакт чатырох дзяржаў). У лістападзе 1940 года ў Берліне адбыліся перагаворы з удзелам наркама замежных спраў Молатава. СССР выставіў умовы, якія аказаліся цалкам непрымальнымі для Гітлера (асабліва ў дачыненні да ваенных баз у Балгарыі і кантролю над чарнаморскімі пралівамі Басфор і Дарданэлы). Пасля гэтага Гітлер канчаткова зацвердзіў курс на ваеннае вырашэнне «ўсходняга пытання».
Падрыхтоўка да вайны
Планы і стратэгія ўварвання
Пасля паспяховага завяршэння кампаніі ў Францыі летам 1940 года нямецкі генерал Эрых Маркс атрымаў задачу распрацаваць першапачатковыя планы ўварвання ў Савецкі Саюз. Яго даклад (вядомы як «План Ота» або план Маркса) прапаноўваў у якасці галоўнай аператыўнай мэты ўварвання дасягненне так званай лініі Архангельск — Астрахань (лініі А-А). Захоп гэтай лініі, на думку Маркса, пазбавіў бы СССР магчымасці бамбардзіраваць Германію і забяспечыў бы Рэйх каласальнымі эканамічнымі рэсурсамі.
Нягледзячы на папярэджанні некаторых высокапастаўленых афіцэраў, напрыклад, Фрыдрыха Паўлюса, аб тым, што акупацыя еўрапейскай часткі Расіі можа стаць для Германіі больш цяжарам, чым палёгкай, Гітлер быў перакананы ў адваротным. Ён чакаў атрымаць велізарныя выгады: дэмабілізацыю часткі дывізій для вырашэння праблемы недахопу працоўнай сілы ў германскай прамысловасці, эксплуатацыю Украіны як надзейнай крыніцы сельскагаспадарчай прадукцыі, выкарыстанне прымусовай працы савецкіх грамадзян.
5 снежня 1940 года Гітлер атрымаў канчатковыя ваенныя планы. 18 снежня ён афіцыйна падпісаў Дырэктыву № 21, якая зацвердзіла план аперацыі «Барбароса». У дырэктыве паказвалася: «Германскія ўзброеныя сілы павінны быць гатовыя разбіць Савецкую Расію ў ходзе хуткай кампаніі яшчэ да таго, як будзе скончана вайна супраць Англіі».
Германскае камандаванне грунтавалася на ўпэўненасці ў сваёй непераможнасці пасля бліцкрыгу ў Францыі і на стэрэатыпах пра Расію як пра адсталую «азіяцкую» краіну з глінянымі нагамі. Пасля слабага выступлення Чырвонай арміі ў Зімовай вайне супраць Фінляндыі, Гітлер запэўніваў сваіх генералаў: «Нам дастаткова толькі выбіць дзверы, і ўся гнілая структура абрынецца».
Расавыя чысткі і эканамічнае рабаванне Гітлер і яго генералы загадзя падрыхтавалі загады, якія вызвалялі нямецкіх салдат ад адказнасці за ваенныя злачынствы. У сакавіку 1941 года Герынг зацвердзіў сакрэтную «Зялёную папку», у якой выкладалася эканамічная стратэгія эксплуатацыі акупаваных савецкіх тэрыторый. Яе часткай быў так званы «План голаду» (), які прадугледжваў наўмыснае марэнне голадам дзясяткаў мільёнаў савецкіх грамадзян (асабліва ў гарадах) з мэтай перанакіравання ўсяго харчавання ў Германію і для забеспячэння вермахта.
Таксама планавалася падзяліць заваяваныя савецкія тэрыторыі на некалькі рэйхскамісарыятаў: Рэйхскамісарыят Остланд (Прыбалтыка і Беларусь) Рэйхскамісарыят Украіна (Украіна да Волгі) Рэйхскамісарыят Каўказ (Паўднёвая Расія і Каўказ) Рэйхскамісарыят Масковія (Маскоўская вобласць і астатняя Еўрапейская Расія) Рэйхскамісарыят Туркестан (Цэнтральнаазіяцкія рэспублікі).
Маскіроўка і дэзінфармацыя Германскае ваенна-палітычнае кіраўніцтва ўдзяляла вялікую ўвагу стратэгічнай дэзінфармацыі, каб схаваць падрыхтоўку да ўварвання і ўвесці савецкае кіраўніцтва ў зман. Перакіданне войск на ўсход маскіравалася пад «адцягваючы манеўр» перад высадкай у Англіі (аперацыя «Марскі леў») або як абарончая мера. Распаўсюджваліся чуткі аб сумесным германа-савецкім паходзе на брытанскую Індыю. Для стварэння ілюзіі падрыхтоўкі да ўварвання ў Брытанію на захадзе імітавалася канцэнтрацыя войск, друкаваліся англа-нямецкія размоўнікі і распаўсюджвалася інфармацыя аб неіснуючым «авіядэсантным корпусе».
У студзені 1941 года Гітлер адправіў Сталіну ліст, у якім асабіста паручыўся «сваім гонарам кіраўніка дзяржавы», што нямецкія войскі сканцэнтраваны ў Польшчы выключна дзеля абароны ад англійскіх бамбардзіровак і таемнага перафарміравання. Сталін паверыў Гітлеру, што значна прытупіла пільнасць савецкага кіраўніцтва. Нават 14 чэрвеня 1941 года, за тыдзень да нападу, у савецкай газеце «Правда» была апублікавана афіцыйная заява ТАСС, у якой сцвярджалася, што чуткі аб хуткай вайне з Германіяй з'яўляюцца правакацыяй англійскай разведкі.
Стратэгічная паветраная разведка
Для нейтралізацыі колькаснай перавагі савецкіх ВВС план уварвання прадугледжваў знішчэнне асноўнай часткі авіяцыі на аэрадромах базіравання. Вырашальнымі ўмовамі поспеху былі стараннае планаванне і поўная раптоўнасць удару. Велізарную ролю ў гэтым адыграла стратэгічная паветраная разведка Люфтвафэ, якую ажыццяўляла спецыяльная эскадра — «Група Ровеля». Вышынныя бамбардзіроўшчыкі (Do 215 B-2, He 111, Ju 88, Ju 86 P), абсталяваныя фотакамерамі і якія лёталі на недасяжных для савецкіх знішчальнікаў вышынях, беспакарана праводзілі здымку ваенных аб'ектаў і аэрадромаў далёка ўглыб савецкай тэрыторыі, аж да Уфы, Баку і Горада (сучасны Ніжні Ноўгарад). Гэта дазволіла немцам нанесці выключна дакладны і смяротны першы ўдар па савецкай авіяцыі раніцай 22 чэрвеня.