thumb|Мемарыял ахвярам Халакоста ў Берліне thumb|Алея праведнікаў сусвету, якія ратавалі яўрэяў у гады акупацыі Беларусі Халакост (, з — «цэласпаленне») — пераследаванне і масавае знішчэнне яўрэяў, якія жылі ў Германіі, на тэрыторыі яе саюзнікаў і на акупаваных імі тэрыторыях падчас Другой сусветнай вайныОпределение, которое даёт БТС (цитируется по грамота.ру): Холоко́ст. — Большой толковый словарь русского языка . Сост. и гл. ред. С. А. Кузнецов. СПб., Норинт, 1998—2009, 1536 с.; сістэматычнасць пераследавання і знішчэнне еўрапейскіх яўрэяў нацысцкай Германіяй і калабарантамі на працягу 1933—1945 гадоўWhat to Teach about the Holocaust ; есть черновик перевода .. Разам з генацыдам армян у Асманскай імперыі і генацыдам у Руандзе з’яўляецца адным з самых вядомых прыкладаў генацыду ў XX стагоддзі. У шырокім сэнсе Халакост — пераследаванне і масавае знішчэнне нацыстамі прадстаўнікоў розных этнічных і сацыяльных груп (савецкіх ваеннапалонных, палякаў, яўрэяў, цыган, гомасексуальных мужчын, масонаў, безнадзейна хворых і інвалідаў і інш.) у перыяд існавання нацысцкай ГерманііDictionary of Genocide ( стр. 190—191), Holocaust. The English-language term that has been most closely identified with the nearly successful attempt … to exterminate the Jews of Europe. …In the 1980s and 1990s the term Holocaust also began to be used by various scholars (e.g., historian Sybil Milton) and organizations (e.g., the United States Holocaust Memorial Museum) to describe the Nazis' attempt to exterminate other groups, specifically, the Roma and Sinti and the mentally and physically handicapped.Encyclopedia of Genocide (стр. 176), As Simon Wiesenthal, a survivor of Auschwitz, long ago observed, «The Holocaust was not only a matter of the killing of six million Jews. It involved the killing of eleven million people, six million of whom were Jews.» Wiesenthal spoke on the basis of what was then the best available evidence. Today, some 50 years later, the only correction to be made to his statement lies in the fact that we now believe his estimate of 11 million was far too low. The true human costs of Nazi genocide may come to 26 million or more, 5 to 6 million of whom were Jews, a half million to a million or more of whom were Gipsies, and the rest mostly Slavs. Only with these facts clearly in mind can we comprehend the full scope of the Holocaust and its real implications.".
Этымалогія слова Англійскае слова «holocaust» запазычанае з лацінскай Бібліі (дзе выкарыстоўваецца ў лацінізаванай форме holocaustum, нароўні з holocau(s)toma і holocaustosis), у якой яно, у сваю чаргу, паходзіць з грэчаскіх, таксама біблейскіх формаў ὁλόκαυ(σ)τος, ὁλόκαυ(σ)τον «палюць цалкам», «цэласпаленне, ахвяра цэласпалення», ὁλοκαύτωμα «ахвяра цэласпалення», ὁλοκαύτωσις «прынясенне ахвяры цэласпалення».
У англійскай мове тэрмін «holocaust» ў блізкіх да цяперашняму значэннях ужываецца з 1910-х гадоў (першапачаткова ў адносінах да генацыду армян у Асманскай імперыі і яўрэйскіх пагромаў падчас Грамадзянскай вайны ў Расіі), а ў сучасным значэнні вынішчэньня яўрэяў нацыстамі — з 1942 года. Шырокае распаўсюджванне атрымаў у 1950-я гады дзякуючы кнігам будучага лаўрэата Нобелеўскай прэміі міру пісьменніка Элі Візеля. У савецкай прэсе з’яўляецца ў пачатку 1980-х гадоў, першапачаткова ў форме «холокауст», пазней у цяперашнім выглядзе, пераймаючы англійскае вымаўленне. Адзначаецца, што савецкая гістарыяграфія не карысталася тэрмінам «Халакост», а толькі тэрмінамі «канчатковае развязанне…» і «генацыд». У наш час ужыванне тэрміну «Халакост» разглядаецца як паказальнік інтэграцыі навуковай (гістарычнай) школы ў еўрапейскую і сусветнуюЯ. Разенблат..
У сучаснай англійскай з вялікай літары («Holocaust») слова ўжываецца ў значэнні вынішчэньня нацыстамі яўрэяў, а з малой (holocaust) — у іншых выпадках.
Гісторыя тэрміна Тэрмін «халакост», як азначэнне пераследу нацыстамі яўрэйскага насельніцтва ў акупаваных краінах Еўропы, з’явіўся ўпершыню ў бюлетэні Яўрэйскага тэлеграфнага агенцтва 24 снежня 1942 года ў значэнні «спаленне зажыва» — як азначэнне аднаго са спосабаў знішчэння яўрэяў нацыстаміНаогул, прэцэдэнт частковага выкарыстання паняцця «Халакост» адносіцца да 1938 года — ва ўступным слове А. А. Брыля да збору твораў Зігмунда Фрэйда, дзе казалася пра антыяўрэйскі тэрор у Вене і пра лёс Фрэйда і яго сям’і; паняцця «Катастрофа» — да 1940 года — у брашуры на іўрыце А. Гартгласа «Катастрофа яўрэяў Польшчы»..
Адмысловыя назвы на яўрэйскіх мовах, «хурбн» і «шоа», пачалі шырока выкарыстоўвацца ў другой палове 1940-х гадоў для азначэння лёсу яўрэяў у Другой сусветнай вайне. Аднак тады ізраільскія і яўрэйскія гісторыкі карысталіся гэтымі дзвюма тэрмінамі неахвотна, каб не ствараць інтэрпрэтацыі лёсу яўрэяў у час Другой сусветнай вайны як працягу былых бедстваў. Таму гісторыкі пачалі карыстацца тэрмінамі «Халакост» і яго сэнсавай паралеллю, «Катастрофа».
Доўгі час тэрмін «Халакост» не быў дамінуючым у гістарыяграфіі, і пачаў пашырацца ў 1950-я гады, як англамоўны сінонім Хурбн і Шоа. Папулярызаваў тэрмін ізраільскі пісьменнік Элі Візель, які растлумачыў паходжанне слова (з грэчаскага перакладу Бібліі, а значыць, пачаткова з іўрыту) і параўнаў з’яву з ахвяраваннем Аўрамам сына Ісака. Нягледзячы на тое, што некаторыя даследчыкі падкрэслівалі неапраўданасць тэрміну менавіта ў сувязі з яго рэлігійным сэнсам, тэрмін здабыў прызнанне і ў канцы 1960-х—1970-я гадоў выцясніў усе іншыя.
Адной з прыкмет прызнання ў навуковай супольнасці стала аднясенне кніг пра яўрэйскія абшчыны Другой сусветнай вайны да раздзелу «Халакост» Бібліятэкай кангрэса ЗША. Штогадовы з’езд Амерыканскага гістарычнага таварыства прысвяціў адно з паседжанняў 29 снежня 1971 года тэме Халакосту. У масавай свядомасці тэрмін быў замацаваны амерыканскім дакументальным 14-серыйным фільмам (1977).
У 1980-я—1990-я гады адбылася вестэрнізацыя і універсалізацыя тэрміну «Халакост» і зрошчванне яго з тэрмінам «генацыд». Халакостам сталі называць усякае масавае знішчэнне наогул — цыганаў у час Другой сусветнай вайны, армянаў у час Першай сусветнай вайны, сучасныя знішчэнні. Гэта выклікала актыўныя пярэчанні з боку тых, хто выступаў за чысціню тэрміну. Так, Элі Візель, колішні папулярызатар тэрміну, фактычна абвясціў аб сваёй адмове ім далей карыстацца, бо «кожнае трагічнае сцячэнне абставін называюць Халакостам».
З гэтай прычыны пачаліся спробы вяртання ў навуковы абарот тэрміну «Шоа», якія асабліва актывізаваліся пасля выхаду фільму «Шоа» Клода Ланцмана (1985).
Адметныя рысы Халакоста
Наўмысная спроба поўнага знішчэння цэлай нацыі, якая прывяла да знішчэння 60 % яўрэяў ЕўропыAmerican Jewish Committee, Harry Schneiderman and Julius B. Maller, eds. , American Jewish Year Book, Vol. 48 (1946—1947) , Press of Jewish Publication Society of America, Philadelphia, 1946, page 599 і каля траціны яўрэйскага насельніцтва свету; Знішчэнне ад чвэрці да траціны цыганскага народа; Знішчэнне да 10 % палякаў (не уключаючы ваенныя страты і страты ад знішчэньня літоўскімі і ўкраінскімі калабарантамі); Знішчэнне каля 3 мільёнаў, со ссылкой на: Nachweisung des Verbleibes der sowjetischen Kriegsgefangenen nach dem Stand vom 1.05.1944 (Bundesarchiv/Militararchiv Freiburg, RH 2 / v. 2623). савецкіх ваеннапалонных; Татальнае вынішчэнне псіхічнахворых і непрацаздольных; Вынішчэнне каля 9 тысяч гомасексуалаў; Распрацоўка сістэм і спосабаў масавага знішчэння людзей пры сталым іх удасканаленні (шматлікія спісы патэнцыйных ахвяр, лагеры смерці і г. д.). Грандыёзныя, міжнацыянальныя маштабы вынішчэньня людзей аж да пераходу ваенных дзеянняў на тэрыторыю Германіі і яе наступнай капітуляцыі ў маі 1945 года. Жорсткія і часта прыводзяць да смерці антыгуманным медыцынскія эксперыменты нацыстаў над ахвярамі Халакоста.
Генацыд яўрэйскага народа
Шоа — Катастрофа еўрапейскага яўрэйства Шоа ( — бедства, катастрофа, ) — біблейскі тэрмін, які азначае божы суд, пакаранне і ўжываецца яўрэямі на іўрыце і радзей на некаторых іншых мовах для абазначэння палітыкі нямецкіх нацыстаў па планамернага знішчэння яўрэйскага этнасу; замяняе (разам з тэрмінам «Катастрофа») сабой менш карэктны тэрмін «Халакост». На ідыш, аднак, у дадзеным значэнні выкарыстоўваецца іншы тэрмін падкрэслена рэлігійнага зместу — дрытэр хурбм (, — трэцяе разбурэнне, спецыфічна катастрафічныя падзеі ў гісторыі яўрэйскага народа, пачынаючы з разбурэння Першага і Другога Ерусалімскіх храмаў).
Ахвяры Паводле крытэрыяў ізраільскага Інстытута Катастрофы і гераізму Яд ва-Шэм, ахвярамі Шоа лічацца тыя, «хто жыў на акупаваных тэрыторыях ва ўмовах нацысцкага рэжыму і быў знішчаны/загінуў у месцах масавых расстрэлаў, у лагерах, гета, у турмах, у сховішчах, у лясах, а таксама забіты пры спробе супраціўлення (арганізаванага ці не), як удзельнік партызанскага руху, падполля, паўстання, пры спробе нелегальнага перасячэння мяжы або уцёкаў, ад рук нацыстаў і/або іх памагатых (уключаючы мясцовае насельніцтва або членаў нацыяналістычных груповак)». Акрамя таго, у іх лік уваходзяць тыя, «хто знаходзіўся на захопленых тэрыторыях і забіты/загінуў у выніку прамога сутыкнення з узброенымі сіламі Германіі і яе саюзнікаў, у выніку бамбёжак, ўцёкаў, падчас эвакуацыі ў 1941-42 гг.»Вопросы и ответы
Статыстыка Паводле ранніх пасляваенных ацэнак, для выкарыстання рабскай працы, ізаляцыі, пакарання і знішчэння яўрэяў і іншых груп насельніцтва, якія лічыліся «непаўнавартаснымі», нацысты стварылі каля 7000 лагераў і гета. У 2000-х гадах даследчыкі Мемарыяльнага музея Халакосту ў Вашынгтоне ацанілі іх колькасць ужо ў 20 000. Паводле апошніх дадзеных таго ж музея, на тэрыторыі Еўропы існавала больш 42 500 падобных устаноўВ Европе обнаружены новые гетто и концлагеря США: исследователи раскрыли истинные масштабы Холокоста Число жертв Холокоста объявили заниженным.
Традыцыйна ахвярамі Шоа лічацца 6 мільёнаў яўрэяў Еўропы«Holocaust», Энцыклапедыя Брытанніка The Trial of German Major War Criminals. Sitting at Nuremberg, Germany. December 3 to December 14, 1945. Twentieth Day: Friday, 14th December, 1945 (Part 5 of 9) , The Nizkor Projec . Гэты лік замацаваны ў прысудах Нюрнбергскага трыбунала. Тым не менш поўнага пайменнага спісу ахвяр не існуе. Да канца вайны нацысты знішчалі нават сляды ад лагераў смерці; захаваліся сведчанні пра вываз альбо знішчэнні ўжо пахаваных парэшткаў людзей перад прыходам савецкіх войскаў. У Нацыянальным Мемарыяле Катастрофы (Шоа) і гераізму «Яд ва-Шэм» у Іерусаліме захоўваюцца персанальныя дакументы, якія сведчаць аб прыблізна 4 мільёнах ахвярах, пайменна ідэнтыфікаваных65 лет спустя: Идентифицированы две трети жертв Холокоста . Няпоўнасць дадзеных тлумачыцца тым, што часцяком яўрэйскія абшчыны знішчаліся цалкам і не заставалася родных, блізкіх, сяброў, якія маглі б паведаміць імёны загінуўшых. Вайна раскідала людзей, і выжылыя адмаўляліся паведамляць аб сваіх родных як аб памерлых, спадзеючыся на сустрэчу з імі. Вялікая колькасць людзей было знішчана на акупаванай тэрыторыі СССР, куды доступ замежным даследчыкам быў зачынены і дзе казалі аб загінуўшых проста як пра «савецкіх грамадзянах», замоўчваючы іх паходжанне.
Асноўная крыніца статыстычных дадзеных аб Катастрофе еўрапейскага яўрэйства — параўнанне перадваенных перапісаў насельніцтва з пасляваеннымі перапісамі і ацэнкамі. Паводле ацэнак «Энцыклапедыі Халакоста» (выдадзена музеем Яд-Вашэм), загінула да 3 мільёнаў польскіх яўрэяў, 1,2 мільёна савецкіх яўрэяў (энцыклапедыя прыводзіць паасобную статыстыку па СССР і краінах Прыбалтыкі), з іх 140 тысяч яўрэяў Літвы і 70 тысяч яўрэяў Латвіі ; 560 тысяч яўрэяў Венгрыі, 280 тысяч — Румыніі, 140 тысяч — Германіі, 100 тысяч — Галандыі, 80 тысяч яўрэяў Францыі, 80 тысяч — Чэхіі, 70 тысяч — Славакіі, 65 тысяч — Грэцыі, 60 тысяч — Югаславіі. У Беларусі было знішчана больш за 800 тысяч яўрэяў.