Лаці́нскае пісьмо, лаці́нка — алфавітная сістэма пісьма, што ўзнікла ў Старажытным Рыме на аснове ранняга лацінскага алфавіта і стала графічнай асновай алфавітаў вялікай колькасці моў свету. Яго непасрэдным папярэднікам быў этрускі алфавіт, які, у сваю чаргу, паходзіў ад заходняга варыянта грэчаскага алфавіта; праз грэчаскае пісьмо гэтая графічная традыцыя ўзыходзіць да фінікійскайClackson J., Horrocks G. The Blackwell History of the Latin Language. — Malden; Oxford: Blackwell Publishing, 2007..
Лацінскае пісьмо — найбольш шырока распаўсюджаная ў сучасным свеце пісьмовая сістэма. Яно з'яўляецца асноўным пісьмом большасці моў Заходняй і Цэнтральнай Еўропы, пераважнай часткі моў Амерыкі і Акіяніі, многіх моў Афрыкі на поўдзень ад Сахары, а таксама шэрагу моў АзііHaarmann H. Geschichte der Schrift. — 2. Aufl. — München: C. H. Beck, 2004. — S. 96.Coulmas F. Writing Systems: An Introduction to Their Linguistic Analysis. — Cambridge: Cambridge University Press, 2003..
Лацінскае пісьмо не з'яўляецца адным нязменным алфавітам. Асобныя нацыянальныя і моўныя алфавіты адрозніваюцца колькасцю і парадкам літар, іх гукавымі значэннямі, ужываннем дыякрытычных знакаў, дыграфаў і іншых графічных сродкаў; 26 літар A—Z складаюць толькі міжнародна стандартызаваны базавы лацінскі алфавіт.
Назва і тэрміналогія
У Беларускай энцыклапедыі асноўнай назвай з'яўляецца лацінскае пісьмо, а назва лацінка падаецца як яе сінонім. Тлумачальны слоўнік беларускай мовы таксама вызначае лацінку як «лацінскі алфавіт, лацінскае пісьмо».
У Тлумачальным слоўніку беларускай літаратурнай мовы слова лацінка падаецца асобным слоўнікавым артыкулам са значэннем «лацінскі алфавіт», тады як лацініца мае адсылачную дэфініцыю «Тое, што і лацінка». Таму ў беларускай літаратурнай мове для кароткага наймення сістэмы ўжываецца перадусім форма лацінка.
Назва лацінскае паходзіць ад лацінаў — старажытнага італійскага народа, мовай якога была лацінская мова. У англамоўнай літаратуры ўжываюцца назвы Latin script і Roman script, у нямецкай — lateinisches Schriftsystem і lateinische Schrift; тэрмін Roman асабліва пашыраны таксама ў назвах сістэм раманізацыі.
Лацінскае пісьмо і лацінскі алфавіт
Паняцці лацінскае пісьмо і лацінскі алфавіт могуць ужывацца як блізкія, але ў дакладным апісанні іх мэтазгодна размяжоўваць. Лацінскі алфавіт у вузкім гістарычным сэнсе — алфавіт, якім запісвалася лацінская мова; лацінскае пісьмо — шырэйшая графічная традыцыя, якая ўключае ўсе алфавіты, развітыя на яго асновеThe World's Writing Systems / eds. P. T. Daniels, W. Bright. — New York; Oxford: Oxford University Press, 1996..
Так, польскі, чэшскі, французскі, турэцкі, в'етнамскі або беларускі лацінскі алфавіт не маюць тоеснага складу і не заўсёды аднолькава ўпарадкоўваюць літары. Таму ўсё лацінскае пісьмо ў цэлым не мае адзінага ўніверсальнага алфавітнага парадку і фіксаванай колькасці графем.
26 найбольш пашыраных літар утвараюць базавы лацінскі алфавіт, замацаваны, у прыватнасці, у міжнародных стандартах кадавання. Ён супадае па складзе з сучасным англійскім алфавітам, але толькі невялікая частка моў, што карыстаюцца лацінскім пісьмом, можа запісвацца выключна гэтымі 26 літарамі.
Гісторыя
Паходжанне
Лацінскае пісьмо ўзнікла ў Лацыі ў архаічны перыяд гісторыі Італіі. Лаціны перанялі алфавітную сістэму праз этрускаў, якія карысталіся варыянтам заходнегрэчаскага алфавіта, прынесенага грэчаскімі каланістамі ў Паўднёвую Італію.
Найранейшыя лацінскія надпісы датуюцца VII—VI стагоддзямі да н. э. Да ранніх помнікаў належыць залатая Прэнестынская фібула з архаічным лацінскім надпісам; яе датуюць VII стагоддзем да н. э.Hartmann M. Die frühlateinischen Inschriften und ihre Datierung. — Bremen: Hempen, 2005.. Такім чынам, пачатковы этап гісторыі лацінскага пісьма папярэднічае канчатковаму ўнармаванню класічнага лацінскага алфавіта на некалькі стагоддзяў.
Напрамак ранніх надпісаў не быў цалкам стабільны: сустракаўся запіс справа налева і бустрафедон. Да IV стагоддзя да н. э. замацаваўся напрамак злева направа, які застаўся характэрным для лацінскага пісьма дагэтуль.
Старажытны Рым
Ранні склад лацінскага алфавіта не быў тоесны пазнейшаму класічнаму. У III стагоддзі да н. э. была створана літара G для адрознення гука /g/ ад /k/, а ўжыванне C, K і Q паступова было размеркавана паводле арфаграфічных функцый.
У I стагоддзі да н. э. для запісу грэчаскіх запазычанняў у лацінскі алфавіт былі вернуты або дададзены літары Y і Z. Класічны лацінскі алфавіт у выніку меў 23 літары:
A B C D E F G H I K L M N O P Q R S T V X Y Z.
У антычным лацінскім пісьме не існавала сучаснага паслядоўнага супрацьпастаўлення вялікіх і малых літар. Манументальныя надпісы выкарыстоўвалі формы, з якіх развіліся сучасныя вялікія літары, а ў паўсядзённым рукапісным пісьме існавалі розныя курсіўныя формыBischoff B. Latin Palaeography: Antiquity and the Middle Ages. — Cambridge: Cambridge University Press, 1990..
Пунктуацыя і падзел слоў таксама адрозніваліся ад сучасных. У рымскіх надпісах для раздзялення слоў маглі выкарыстоўвацца кропкападобныя знакі, аднак суцэльнае пісьмо без прабелаў таксама было шырока пашырана.
Сярэднявечча
Пасля распаду Заходняй Рымскай імперыі лацінскае пісьмо захавала вядучае становішча ў заходнееўрапейскай кніжнай культуры дзякуючы ролі лацінскай мовы ў царкве, адукацыі, навуцы і справаводстве. Разам з распаўсюджваннем заходняга хрысціянства лацінскае пісьмо было прыстасавана да германскіх, кельцкіх, заходнеславянскіх, балтыйскіх і часткі фіна-ўгорскіх моў.
У позняй антычнасці і Сярэднявеччы развіліся унцыял, паўунцыял, астраўныя і рэгіянальныя почыркі. Асаблівае значэнне меў каралінгскі мінускул, выпрацаваны ў VIII—IX стагоддзях: яго выразныя радковыя формы сталі адной з галоўных крыніц сучасных малых лацінскіх літар.
Такім чынам паступова сфарміравалася сучасная двухрэгістравая сістэма, у якой большасць літар мае вялікую і малую форму. Гэты падзел не быў уласцівы першапачатковаму рымскаму алфавіту, а стаў вынікам шматвяковага развіцця кніжнага пісьма.
У германскіх мовах для гука /w/ у Сярэднявеччы пачало выкарыстоўвацца падвоенае V або U, з якога развілася літара W. Пазней графічныя варыянты I/J і U/V былі функцыянальна размежаваны; канчатковае замацаванне J і U як асобных літар адносіцца ўжо да ранняга Новага часу.
Ад кнігадрукавання да сучаснасці
У познім Сярэднявеччы ў Еўропе развіліся разнастайныя гатычныя почыркі, у тым ліку тэкстура і пазнейшая фрактура. Адначасова італьянскія гуманісты XIV—XV стагоддзяў, памылкова прымаючы каралінгскія рукапісы за антычныя, стварылі на іх аснове гуманістычны мінускул, які разам з рымскімі капітальнымі формамі стаў асновай антыквы.
Пасля ўзнікнення кнігадрукавання антыква і гатычныя шрыфты сталі дзвюма асноўнымі еўрапейскімі друкарскімі традыцыямі лацінскага пісьма. З цягам часу антыква зрабілася міжнародна дамінуючай, хоць фрактура і іншыя гатычныя формы доўга заставаліся важнымі, асабліва ў нямецкамоўных землях.
Склад з 26 літар
A B C D E F G H I J K L M N O P Q R S T U V W X Y Z
у Новы час стаў найбольш распаўсюджаным базавым наборам лацінскага пісьма. Гэта, аднак, не азначае, што кожны нацыянальны алфавіт ужывае ўсе 26 літар або абмяжоўваецца імі.
Распаўсюджанне
Першапачаткова лацінскае пісьмо распаўсюджвалася разам з лацінскай мовай і дзяржаўным уплывам Рымскай рэспублікі і Рымскай імперыі. Пасля пераходу ад лацінскай мовы да раманскіх моў яны захавалі лацінскую графічную традыцыю.
У Сярэднявеччы лацінка пашырылася на поўнач і ўсход Еўропы разам з хрысціянізацыяй. На ёй былі створаны алфавіты германскіх, кельцкіх, заходнеславянскіх і балтыйскіх моў, а таксама венгерскай, фінскай і эстонскай.
З XVI стагоддзя еўрапейская каланіяльная экспансія перанесла лацінскае пісьмо ў Амерыку, Афрыку, Акіянію і значную частку Паўднёва-Усходняй Азіі. Пры гэтым яго не толькі выкарыстоўвалі для еўрапейскіх моў, але і сістэматычна прыстасоўвалі да мясцовых моў, для якіх стваралі новыя алфавіты.
У Азіі лацінскае пісьмо стала асноўным, у прыватнасці, для в'етнамскай, інданезійскай, малайскай, турэцкай, азербайджанскай, туркменскай і ўзбекскай моў. Пераход турэцкай мовы з арабскага на лацінскае пісьмо быў заканадаўча праведзены ў Турцыі ў 1928 годзе ў межах рэформ Мустафы Кемаля Атацюрка.
У СССР у 1920-я — пачатку 1930-х гадоў праводзілася шырокая лацінізацыя алфавітаў многіх неславянскіх моў, але ў другой палове 1930-х гадоў большасць гэтых сістэм была заменена кірылічнымі. Пасля распаду СССР шэраг дзяржаў зноў прыняў або пачаў уводзіць лацінскія алфавіты для сваіх дзяржаўных моў.
Базавы набор літар
Міжнародны базавы набор складаецца з 26 пар вялікіх і малых літар. Ён выкарыстоўваецца, у прыватнасці, у ASCII, ISO/IEC 646 і як асноўны набор лацінскіх літар у Юнікодзе.
№ Вялікая Малая № Вялікая Малая 1 A a 14 N n 2 B b 15 O o 3 C c 16 P p 4 D d 17 Q q 5 E e 18 R r 6 F f 19 S s 7 G g 20 T t 8 H h 21 U u 9 I i 22 V v 10 J j 23 W w 11 K k 24 X x 12 L l 25 Y y 13 M m 26 Z z
Базавы набор не трэба атаясамліваць з лацінскім пісьмом у цэлым. Напрыклад, італьянская мова ў сваёй асноўнай лексіцы не выкарыстоўвае частку базавых літар, тады як польскі, чэшскі, літоўскі, турэцкі, в'етнамскі і многія іншыя алфавіты маюць дадатковыя літары або літары з дыякрытыкай.
Прыстасаванне да розных моў
Пры пашырэнні лацінскага пісьма на мовы з фаналагічнымі сістэмамі, адрознымі ад лацінскай, выкарыстоўваліся некалькі асноўных спосабаў стварэння новых графем. Найбольш пашыраны з іх — даданне дыякрытычных знакаў, але ўжываюцца таксама мадыфікаваныя формы літар, дыграфы, трыграфы і гістарычныя знакі іншага паходжання.
Спосаб Прыклады Ужыванне Дыякрытычныя знакі á, à, â, ä, ą, ć, č, ñ, š, ž французская, іспанская, польская, чэшская, літоўская, харвацкая, в'етнамская і шматлікія іншыя мовы Змена асноўнай формы літары ø, ł, đ, ı, ŋ, ə дацкая і нарвежская, польская, в'етнамская, турэцкая, афрыканскія і іншыя мовы Лігатуры або формы лігатурнага паходжання æ, œ, ß дацкая, нарвежская, ісландская, французская, нямецкая і інш. Дыграфы і шматлітарныя спалучэнні ch, sh, sz, cz, dz, dž англійская, польская, беларуская лацінка, славянскія і іншыя мовы Гістарычна іншаграфічныя літары þ, ð перадусім ісландская; гістарычна таксама іншыя германскія мовы
Функцыянальны статус аднаго і таго ж знака ў розных мовах можа адрознівацца. Напрыклад, літара з дыякрытычным знакам можа лічыцца асобнай літарай алфавіта ў адной мове і варыянтам базавай літары ў іншай; адпаведна адрозніваюцца і правілы алфавітнага ўпарадкавання.
Асабліва разгалінаваная сістэма дыякрытыкі існуе ў в'етнамскім пісьме, дзе знакі перадаюць як якасць галоснага, так і тон. Для падтрымкі такіх сістэм у Юнікодзе прадугледжаны як асобныя папярэдне складзеныя сімвалы, так і камбінацыі базавай літары з далучальнымі дыякрытычнымі знакамі.
Вялікія і малыя літары
Для большасці сучасных лацінскіх алфавітаў характэрна супрацьпастаўленне вялікіх і малых літар. Абедзве формы звычайна ўяўляюць адну і тую ж графему, але іх ужыванне рэгулюецца арфаграфічнымі і тыпаграфічнымі нормамі канкрэтнай мовы.
Гістарычна гэтыя два наборы маюць рознае паходжанне: вялікія формы ў значнай ступені працягваюць традыцыю рымскага маюскульнага пісьма, а сучасныя малыя літары развіліся з сярэдневяковых мінускульных почыркаў. Іх аб'яднанне ў адной сістэме адбылося ўжо ў пасляантычны перыяд.
У асобных літар суадносіны паміж рэгістрамі маюць спецыфічныя асаблівасці. Напрыклад, нямецкая ß гістарычна доўгі час не мела звычайнай вялікай пары; сімвал ẞ уключаны ў сучасны Unicode і ўжываецца ў спецыяльных і нарматыўных кантэкстах нямецкай мовы.
Почыркі і друкарскія формы
У гісторыі лацінскага пісьма існавала вялікая колькасць почыркаў, якія маглі істотна адрознівацца графічна, застаючыся ў межах адной пісьмовай традыцыі. Да асноўных гістарычных форм адносяцца рымская манументальная капітала, рустычная капітала, рымскі курсіў, унцыял, паўунцыял, астраўныя почыркі, каралінгскі мінускул, беневентанскае і розныя гатычныя пісьмы.