Дзеясло́віца – неафіцыйная назва кампраміснага варыянту беларускага правапісу, які спалучаў аснову афіцыйнай правапіснай нормы з асобнымі рысамі тарашкевіцкай традыцыі і, у практыцы пачатку XXI стагоддзя, тарашкевіцы. Найбольш характэрнай асаблівасцю была графічная перадача асіміляцыйнай мяккасці зычных у межах слова пры захаванні афіцыйнага напісання большасці запазычанай лексікі.Івашчанка А. «Дзеясловіца» – кампрамісны правапіс // Наша Ніва. – 14 снежня 2008.
Назва паходзіць ад літаратурна-мастацкага часопіса «Дзеяслоў», які выкарыстоўваў гэты правапіс ад свайго заснавання ў верасні 2002 года да канца 2009 года.100 нумароў часопіса «Дзеяслоў». «Супраціў нам быў моцны», – Барыс Пятровіч // Радыё Свабода. – 25 чэрвеня 2019. Галоўны рэдактар часопіса Барыс Пятровіч характарызаваў яго як «паяднаўчы, альтэрнатыўны правапіс» і разглядаў як пераходны варыянт паміж афіцыйнай нормай і тарашкевіцкай правапіснай традыцыяй.Соўсь Г. Б. Пятровіч: «Дзеясловіца» заканчваецца бясслаўна // Радыё Свабода. – 22 снежня 2009.
Дзеясловіца функцыянавала перадусім як аўтарская, а пасля рэдакцыйная правапісная практыка і не атрымала асобнай поўнай кадыфікацыі. Мовазнавец Таццяна Рамза разглядае яе ў шырэйшым кантэксце беларускай нарматыўнай варыянтнасці як першую свядомую спробу паяднаць дзве правапісныя традыцыі.Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // Rozprawy Komisji Językowej. – 2018. – Т. LXVI. – С. 426–427. – DOI: 10.26485/RKJ/2018/66/24.
Назва і статус
Слова дзеясловіца ўтворана ад назвы часопіса «Дзеяслоў». Пятровіч у інтэрв'ю 2019 года адзначаў, што правапіс, якім ён карыстаўся яшчэ да заснавання часопіса, «потым атрымаў назву „дзеясловіца“», але не называў аўтара самога тэрміна. У 2008 годзе Анатоль Івашчанка пісаў, што сярэдзінны варыянт, якім выходзіў часопіс, «часам называюць „дзеясловіцай“», што сведчыць пра ўжо ўсталяванае ў той час ужыванне назвы.
У публіцыстыцы і выказваннях саміх карыстальнікаў дзеясловіцу называлі сярэднім, кампрамісным, паяднаўчым і альтэрнатыўным правапісам. Рамза ў даследаванні 2018 года характарызуе яе як «перш[ы] (хоць і няўдал[ы]) крок» у паяднанні правапісных сістэм і адзначае, што супрацоўнікі «Дзеяслова» прапаноўвалі яе як сярэдзінны варыянт.
Тэрмін дзеясловіца ў вузкім значэнні адносіцца да канкрэтнай правапіснай практыкі Барыса Пятровіча і часопіса «Дзеяслоў». Яго не варта аўтаматычна распаўсюджваць на любое індывідуальнае спалучэнне элементаў афіцыйнага і тарашкевіцкага правапісаў: такія змешаныя практыкі існавалі і незалежна ад «Дзеяслова».Рамза Т. «Тарашкевіца і наркамаўка: ці ёсць граматычнае процістаянне?» // Rozprawy Komisji Językowej. – 2018. – Т. LXVI. – С. 424–427.
Гісторыя
Перадумовы
У канцы 1980-х – пачатку 1990-х гадоў у Беларусі актывізавалася дыскусія пра нормы беларускай літаратурнай мовы і наступствы рэформы правапісу 1933 года. У недзяржаўным друку пашыралася тарашкевіцкая правапісная традыцыя, а ў навуковым і грамадскім асяроддзі абмяркоўвалася таксама магчымасць карэкцыі афіцыйнай нормы.Саўка З. Фанэтычна-графічная адаптацыя запазычаньняў у беларускай мове. – Варшава: Кафедра беларусістыкі Варшаўскага ўніверсітэта, 2021. – С. 124–130. – ISBN 978-83-60951-34-7.
19–20 лістапада 1992 года адбылася Рэспубліканская навуковая канферэнцыя «Праблемы беларускага правапісу», а ў красавіку 1993 года Правапісная камісія Таварыства беларускай мовы імя Францішка Скарыны вынесла на III з'езд ТБМ рэкамендацыі па ўдакладненні правапісу. Сярод іншага прапаноўвалася аднавіць графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці зычных; прапановы адносна асваення запазычанняў выклікалі больш дыскусій.
Асобныя палажэнні гэтых рэкамендацый былі блізкія да пазнейшай практыкі «Дзеяслова», але сама дзеясловіца не ўзнікла як іх непасрэдная рэалізацыя. Паводле Пятровіча, правапісам, які пазней атрымаў гэтую назву, ён карыстаўся ўжо з канца 1980-х гадоў.
Правапіс Барыса Пятровіча
Пятровіч звязваў узнікненне свайго варыянту перадусім з жаданнем аднавіць на пісьме перадачу асіміляцыйнай мяккасці. На яго думку, адсутнасць мяккага знака ў афіцыйным напісанні магла спрыяць таму, што людзі, якія засвойвалі беларускую мову пераважна праз школу і пісьмовыя тэксты, вымаўлялі словы тыпу снег, свет з цвёрдымі свісцячымі. Гэта было асабістым тлумачэннем Пятровіча матывацыі правапіснай змены, а не вынікам асобнага арфаэпічнага даследавання.
Разам з тым ён не падтрымліваў поўнае перанясенне тагачаснай тарашкевіцкай практыкі ў свой правапіс, перадусім праз асаблівасці афармлення часткі запазычанай лексікі, напрыклад формаў тыпу кляса, глёбус. Так сфарміраваўся асноўны прынцып пазнейшай дзеясловіцы: асобныя фанетычна матываваныя напісанні браліся з тарашкевіцкай традыцыі, а значная частка запазычанняў заставалася ў форме, прынятай афіцыйнай нормай.
Правапіс Пятровіча выкарыстоўваўся ў яго тэкстах, напісаных у 1993 годзе і пазней уключаных у кнігу Ідзі адзін. Паводле пісьменніка, той жа прынцып ён выкарыстоўваў і пры рэдагаванні выдання Праваабарончага цэнтра «Вясна» «Права на волю».
Такім чынам, спачатку гэта была індывідуальная правапісная практыка Пятровіча. Пасля заснавання «Дзеяслова» яна стала рэдакцыйнай нормай часопіса і атрымала ўласную неафіцыйную назву.
Часопіс «Дзеяслоў»
Першы нумар «Дзеяслова» быў прэзентаваны 23 верасня 2002 года. Ад верасня 2002 года да канца 2009 года часопіс выходзіў дзеясловіцай, якая выкарыстоўвалася ў мастацкіх, публіцыстычных і літаратуразнаўчых матэрыялах.
Выкарыстанне аднаго варыянту ў рэгулярным літаратурна-мастацкім часопісе зрабіла «Дзеяслоў» галоўнай сферай практычнага функцыянавання дзеясловіцы. Да канца 2008 года так выйшла 36 нумароў часопіса; Івашчанка адзначаў, што, нягледзячы на працяглае ўжыванне, гэты варыянт амаль не прысутнічаў у шырэйшай грамадскай дыскусіі пра магчымую змену правапісу.
У 2006 годзе Пятровіч выказваў меркаванне, што дзеясловіца «арганічна ўпісалася паміж двума правапісамі» і што яе прынцыпы маглі б быць улічаны пры будучым удакладненні афіцыйнай нормы.Канец цытаты. Калекцыя тыдня (03.09–08.09) // Радыё Свабода. – 2006. Аднак яна не была прынята ні дзяржаўнымі кадыфікацыйнымі органамі, ні большасцю рэдакцый, якія карысталіся тарашкевіцай.
Дыскусія 2008 года
У снежні 2008 года, пасля рашэння «Нашай Нівы» перайсці на афіцыйны правапіс, Анатоль Івашчанка апублікаваў артыкул у абарону дзеясловіцы. Ён прапаноўваў разглядаць яе як магчымую «залатую сярэдзіну» і «правапіс прымірэння» паміж дзвюма правапіснымі традыцыямі.
Івашчанка лічыў, што для людзей, навучаных афіцыйнаму правапісу, істотны бар'ер ствараюць не мяккія знакі ў словах тыпу сьвет, а некаторыя нормы, характэрныя для карыстальнікаў тарашкевіцы ў запазычанай лексіцы – кляса, філязофія, пазыцыя, Эўропа і пад. Паводле яго назіранняў, некаторыя карыстальнікі тарашкевіцы незалежна прыходзілі да падобнай змешанай практыкі, не ведаючы пра існаванне дзеясловіцы.
У той жа публікацыі зафіксавана і адно з асноўных пярэчанняў: пры існаванні двух канкуруючых правапісных традыцый яшчэ адзін варыянт мог успрымацца як дадатковае ўскладненне і фрагментацыя беларускай пісьмовай нормы.
Адмова «Дзеяслова» ад правапісу
23 ліпеня 2008 года быў прыняты Закон Рэспублікі Беларусь № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі». Артыкул 2 закона прадпісваў дзяржаўным органам, арганізацыям і грамадзянам кіравацца зацверджанымі правіламі «ва ўсіх сферах і выпадках выкарыстання пісьмовай беларускай мовы»; асноўныя палажэнні закона ўступілі ў сілу 1 верасня 2010 года.Закон Рэспублікі Беларусь ад 23 ліпеня 2008 г. № 420-З «Аб Правілах беларускай арфаграфіі і пунктуацыі».
У снежні 2009 года рэдакцыя «Дзеяслова» паведаміла, што з наступнага года пераходзіць на афіцыйны правапіс. Пятровіч называў рашэнне вымушаным і звязваў яго з неабходнасцю пазбегнуць магчымых праблем пасля ўступлення закона ў сілу. З 2010 года дзеясловіца перастала быць рэдакцыйнай нормай часопіса.
Была і практычная адукацыйная прычына. Паводле Пятровіча, да рэдакцыі звярталіся настаўнікі, выкладчыкі, студэнты і школьнікі, якім было нязручна выкарыстоўваць у навучанні надрукаваныя ў часопісе творы аўтараў школьнай праграмы і пазакласнага чытання праз адрозненні ад афіцыйнай арфаграфіі.
У 2009 годзе Пятровіч канстатаваў, што прапанаваны правапіс фактычна застаўся незаўважаным як прыхільнікамі тарашкевіцы, так і аўтарамі дзяржаўнай кадыфікацыі. У 2019 годзе ён, аднак, сцвярджаў, што на ўзроўні чытацкай рэакцыі дзеясловіца была, паводле яго назіранняў, прынята досыць лёгка, у тым ліку часткай старэйшых чытачоў, якія адмоўна ставіліся да тарашкевіцы. Асобных сацыялагічных даследаванняў успрымання гэтага правапісу не праводзілася або яны не прыводзяцца ў даступных крыніцах.
Асноўныя асаблівасці
Агульны прынцып
У апісанні Анатоля Івашчанкі дзеясловіца грунтавалася на афіцыйнай моўнай норме, але графічна аднаўляла некаторыя рысы тарашкевіцкага правапісу. Таму большая частка адрозненняў ад афіцыйнай нормы была арфаграфічнай: адрознае напісанне не азначала адрознага літаратурнага вымаўлення.
Разам з тым практыка «Дзеяслова» не абмяжоўвалася толькі графікай. У ёй выкарыстоўваліся таксама асобныя граматычныя варыянты, распаўсюджаныя ў дарэформеннай традыцыі, напрыклад поўныя канчаткі роднага склону множнага ліку ў формах задачаў, паэмаў, пазіцыяў.
Асіміляцыйная мяккасць
Найбольш прыкметнай рысай было графічнае абазначэнне асіміляцыйнай мяккасці свісцячых зычных унутры слова: сьвет, зьмена, жыцьцё, бязьлітасна замест афіцыйных свет, змена, жыццё, бязлітасна.
Для Пятровіча гэта мела не толькі арфаграфічнае, але і арфаэпічнае значэнне: ён лічыў, што графічнае пазначэнне мяккасці дапамагае падтрымліваць нарматыўнае беларускае вымаўленне.
Пры гэтым сістэма «Дзеяслова» была ў гэтым дачыненні непаслядоўнай. У прыназоўніках перад наступным словам асіміляцыйная мяккасць не пазначалася: пісалася бяз іх, тады як у сучаснай тарашкевіцы – бязь іх. Івашчанка называў гэта галоўным тэхнічным недахопам дзеясловіцы і лічыў яго лёгка выпраўляльным.
Яканне
У некаторых службовых словах дзеясловіца захоўвала графічнае адлюстраванне якання, характэрнае для тарашкевіцкай традыцыі: напрыклад, ня толькі замест афіцыйнага не толькі. У гэтым аспекце яна была бліжэйшая да сучаснай тарашкевіцы, чым да афіцыйнай нормы.
Запазычаная лексіка
У асваенні запазычаных слоў дзеясловіца, наадварот, пераважна захоўвала напісанні афіцыйнай нормы. Ужывалася сімвал, пазіцыя, сігнал, а не дарэформенныя сымбаль, пазыцыя, сыгнал; філасофія, міф, а не філязофія, міт; Еўропа, Шатландыя, а не Эўропа, Шатляндыя.
Менавіта гэтая частка сістэмы была істотнай для яе прыхільнікаў. Івашчанка сцвярджаў, што для многіх карыстальнікаў значна больш нязвыклымі за мяккія знакі былі альтэрнатыўныя (дарэформенныя) нормы перадачы іншамоўнага l, спалучэнняў з і, асобных грэчаскіх і лацінскіх элементаў і замежных уласных назваў.
Параўнанне правапісных варыянтаў
Прыведзеныя ніжэй прыклады адлюстроўваюць правапісную практыку, якую супастаўляў Анатоль Івашчанка ў 2008 годзе. У слупку «Сучасная тарашкевіца» паказаны формы, характэрныя для альтэрнатыўнай правапіснай практыкі канца XX – пачатку XXI стагоддзя, а не абавязкова для ўсіх выданняў граматыкі Браніслава Тарашкевіча.
З'ява Сучасная тарашкевіца Дзеясловіца Афіцыйны правапіс Асіміляцыйная мяккасць у слове сьвет, бязьлітасна сьвет, бязьлітасна свет, бязлітасна Асіміляцыйная мяккасць у прыназоўніку перад словам бязь іх бяз іх без іх Яканне ў службовым слове ня толькі ня толькі не толькі Асваенне некаторых запазычанняў сымбаль, пазыцыя, сыгнал сімвал, пазіцыя, сігнал сімвал, пазіцыя, сігнал Асваенне часткі грэцка-лацінскай лексікі філязофія, міт філасофія, міф філасофія, міф Асваенне некаторых геаграфічных назваў Эўропа, Шатляндыя Еўропа, Шатландыя Еўропа, Шатландыя Некаторыя формы роднага склону множнага ліку задачаў, паэмаў, пазіцыяў задачаў, паэмаў, пазіцыяў задач, паэм, пазіцый