Цамя́нка (ад — «друз») — цагляная ці керамічная крошка, якую дабаўляюць у вапнавы будаўнічы раствор для муроўкі сцен, і сам гэты раствор. Шырока выкарыстоўвалася ў старажытным будаўніцтве як напаўняльнік, які надаваў раствору ўласцівасці, падобныя да сучаснага цэменту. Прымяненне цамянкі — характэрная рыса манументальнага каменнага дойлідства Кіеўскай Русі. На беларускіх землях цамянка вядома з X стагоддзя і ўжывалася ў будаўніцтве да канца XVI — пачатку XVII стагоддзя.

Гісторыя і тэхналогія вытворчасці Выкарыстанне дробна патоўчанай керамікі ў якасці напаўняльніка будаўнічых раствораў — гэта прыём, які шырока ўжываўся ў візантыйскім дойлідстве і меў старажытныя традыцыі, што ўзыходзяць яшчэ да часоў антычнасці. Яшчэ старажытнарымскі архітэктар Вітрувій у I ст. да н.э. адзначаў, што даданне ў раствор бітай і прасеянай чарапіцы значна паляпшае яго якасць.

У старажытнарускім будаўніцтве тэхналогія атрымання цамянкі змянялася. У кіеўскіх і пераяслаўскіх растворах XI ст. цамянка ўяўляла сабой спецыяльна абпаленую, а затым размолатую гліну. Аднак ужо да канца XI ст. разам з ёй пачалі выкарыстоўваць дробна патоўчаны цагляны бой, а ў XII ст. спецыяльна абпаленая гліна амаль цалкам саступіла месца адходам цаглянай вытворчасці — бракаванай плінфе.

Пераход на цагляны бой быў эканамічна выгадным, бо дазваляў з карысцю ўтылізаваць будаўнічае смецце. Акрамя таго, цамянка з бітай цэглы давала больш буйныя фракцыі напаўняльніка, чым спецыяльна абпаленая гліна. Наяўнасць буйных фракцый змяншала ўсушку пры цвярдзенні і забяспечвала раствору большую ўстойлівасць супраць растрэскавання. Праўда, пры замене дробных керамічных фракцый на буйныя цамянка пераставала выконваць ролю гідраўлічнага дадатку, які даваў здольнасць цвярдзець у вільготным асяроддзі, але, відавочна, старажытныя будаўнікі не лічылі гэтую ўласцівасць абавязковай для муроўкі сцен.

Склад раствораў у розных архітэктурных школах У розных архітэктурных цэнтрах Старажытнай Русі прапорцыі і склад цамяначных раствораў адрозніваліся. Для помнікаў Кіева (Сафійскі сабор, Дзясяцінная царква і інш.) і Чарнігава XI — пачатку XII ст. характэрны надзвычай «тлустыя» вапнава-цамяначныя растворы: вапнавае вяжучае рэчыва складала ў іх не менш за 50 % (суадносіны вяжучага да напаўняльніка ад 1:1 да 2:1). Колькасць пяску ў кіеўскіх растворах была вельмі нязначнай (ад 1 да 5 %), што сведчыць пра тое, што яго не дадавалі штучна, а ён трапляў у сумесь як натуральны бруд разам з вапнай або тоўчанай цэглай. У растворах Пераяслаўля канца XI ст. адзначана большая колькасць гліністых часціц (да 30 %).

Бліжэй за ўсё да кіеўскіх стаялі растворы полацкіх помнікаў XII ст. Напаўняльнікам у іх была амаль выключна цамянка як у буйных, так і ў дробных фракцыях, з вельмі невялікай колькасцю пяску і прысутнасцю 7—8 % гліністых часціц. У смаленскіх будаўнічых растворах напаўняльнік складаўся з дзвюх асноўных частак: цамянкі (ад 40 да 80 %) і пяску (ад 15 да 40 %). Пры гэтым вядучую ролю адыгрывалі вельмі буйныя фракцыі цаглянага бою (больш за 1 мм), якія складалі 30—40 % ад усяго раствора, часта сустракаліся і кавалачкі вугалю. У помніках Валыні ў якасці дадатковага напаўняльніка разам з цамянкай выкарыстоўвалі дробна патоўчаны мел, які часам нават цалкам замяняў кераміку. Для наўгародскіх раствораў характэрна амаль поўная адсутнасць пяску, але значная колькасць гліністых часціц (каля 10 % ад агульнага аб'ёму).

Зусім іншы характар мелі растворы Уладзіміра-Суздальскай і Галіцкай архітэктурных школ, дзе цамянка практычна цалкам адсутнічала (асобныя яе ўключэнні не перавышалі 1,5 %). Асноўным кампанентам напаўняльніка там служыў пясок. Выключэннем сярод уладзіміра-суздальскіх помнікаў з'яўляецца толькі Манамахаў сабор у Суздалі, раствор якога блізкі да кіеўскіх (64 % цамянкі ў напаўняльніку). Таксама цалкам пазбаўлены цамянкі (напаўняльнік — выключна пясок) быў раствор Дабравешчанскай царквы ў Віцебску.

Сучаснае выкарыстанне назвы Паколькі цэгла мае традыцыйны чырванаваты колер, цамяначны раствор таксама атрымліваўся адпаведна афарбаваным (ружовым ці чырванаватым). Гэта дало падставу некаторым сучасным будаўнічым кампаніям назваць «цамянкай» адмысловую фарбу для сцен, якая ўяўляе сабой вапнавы раствор з патоўчанымі да мікраскапічных памераў часціцамі цэглы.

Крыніцы

Літаратура

Архітэктура, выяўленчае і дэкаратыўна-прыкладное мастацтва: Дапаможнік для вучняў. Укладальнік: Барыс Лазука. Менск: Беларусь, 2001. ISBN 985-01-0124-5.

Катэгорыя:Будаўнічыя матэрыялы Катэгорыя:Архітэктура Візантыі Катэгорыя:Архітэктура Старажытнай Русі