Мі́нскі трамвай — сістэма электрычнага трамвая ў Мінску. Рух адкрыты 13 кастрычніка 1929 года. У розны час у сістэме выкарыстоўваліся вагоны зробленыя на заводах Tatra T6B5, ПТМЗ, РВЗ, а таксама нямецкія вагоны GT8D і вагоны беларускай вытворчасці: АКСМ-743, АКСМ-843 і АКСМ-60102.
Гісторыя Ідэя арганізацыі ў Мінску трамвайнага руху з'явілася яшчэ ў 1898 годзеЯк гэта было. Якімі дарогамі калясіў першы мінскі трамвай? , калі першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі трамвай з’явіўся ў Віцебску.
Электрычны трамвай у савецкі час
Пададзены толькі сучасныя назвы вуліц, па якіх былі пракладзены трамвайныя лініі.Звесткі пра трамвайныя лініі Мінска даюцца на аснове гэтай схемы.
Сістэма электрычнага трамвая ў Менску была адкрыта 13 кастрычніка 1929 года. На момант адкрыцця яна ўключала два маршруты: «Таварная станцыя» — «Камароўка» (праходзіў па Маскоўскай вул., Прасп. Незалежнасці да пл. Якуба Коласа і ўключаў у сябе 13 прыпынкаў — 9 пастаянных і 4 па патрабаванні) «Вакзал» — «плошча Свабоды» (праходзіў ад чыгуначнага вакзала па вул. Ленінградскай і Свярдлова, Прасп. Незалежнасці і вул. Леніна; уключаў 3 прыпынку, 2 з іх пастаянныя).
На гэтых лініях выкарыстоўваліся вагоны Х вытворчасці Мыцішчанскага завода. Выпуск складаў 5 вагонаў. Ужо ў першы год існавання трамваем было перавезена 11 мільёнаў пасажыраў.
У 1929 годзе была пабудавана лінія ад плошчы Свабоды па вуліцах Максіма Багдановіча і Кісялёва да ДС «Старажоўка» (у раёне перасячэння з вул. Крапоткіна). У 1930 лінія па праспекце Незалежнасці была падоўжаная да Парку Чалюскінцаў (у той час ДС «Выстава»). Разваротнае кольца знаходзілася на плошчы Калініна. У тым жа годзе зачыніліся ДС «Плошча Свабоды», а маршрут № 2 працягнулі да ДС «Старажоўка».
У 1932 годзе пабудавалі лінію ад праспекта Незалежнасці па вул. Энгельса, Ульянаўскай і Кастрычніцкай да станцыі «Завод Варашылава» (цяпер «Кастрычніцкая вуліца»). За 1932 год Мінскі трамвай перавёз 22 мільёны пасажыраў — у два разы больш, чым у 1930.
У 1933 годзе ў Мінску былі пабудаваны дзве новыя трамвайныя лініі. Адна з іх падаўжала лінію ад ДС «Старажоўка» па вул. Крапоткіна, прасп. Машэрава і вул. Даўмана да ДС «Пярэспа» (у раёне перасячэння з вул. Веры Харужай). Другая праходзіла па вул. Валадарскага, Гарадскі Вал, Раманаўская Слабада, Кальварыйская і Караля да ДС «Кальварыя». Трамвайны парк павялічыўся да 43 вагонаў.
У 1935 годзе была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па вул. Свярдлова прыблізна да тэрыторыі старога Чэрвенскага рынку.
Ёсць звесткі, што на пачатку 1940-х гадоў вялося будаўніцтва лініі па вул. Захарава, але ніякіх афіцыйных дакументаў пра гэта ў адкрытым доступе не захавалася, а падчас вайны недабудаваная лінія была цалкам знішчана.
З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны ў Мінску быў цалкам спынены трамвайны рух. У пачатку траўня 1943 года (па іншых дадзеных, у канцы жніўня) у акупаваным Мінску нацысты аднавілі трамвайны рух. На лініі працавалі 4 вагона, якія хадзілі толькі па адным маршруце: «Таварная станцыя» — «Выстава».
Пры адступленні з Мінска немцы разабралі частку шляхоў, знялі кантактную сетку, вывезлі абсталяванне цягавай падстанцыі. У выніку бамбаванняў быў разбураны будынак трамвайнага парку, знішчаны рэшты ліній і рухомы састаў.
Аднаўленне трамвайнай сеткі пачалося ў кастрычніку 1944 года. Да лютага 1945 года, калі ў горад паступіла 10 вагонаў КМ з прычэпамі і дарэвалюцыйныя, выпуску 1907 г., трамваі серыі Ф, у Мінску не было аніводнага трамвая. Апошні вагон Ф быў спісаны 29 снежня 1964 года. 1 мая 1945 года ўрачыста адкрыты трамвайны рух на ўчастку па праспеку Незалежнасці ад вул. Валадарскага да парку Чалюскінцаў. Таксама было адкрыта першае Мінскае трамвайны дэпо, якое размясцілася на скрыжаванні праспектаў Машэрава і Незалежнасці. У наступным годзе завяршылася пабудова лініі ад Таварнай станцыі па Маскоўскай і Бабруйскай вуліцах да чыгуначнага вакзалу і адтуль, па Ленінградскай вул. і вул. Свярдлова, да прасп. Незалежнасці. Таксама ў 1948 былі адноўлены лініі па вуліцах Энгельса, Ульянаўскай і Кастрычніцкай, а таксама па вул. Валадарскага, Раманаўская Слабада і Кальварыйскай да ДС «Апанскага» (як мяркуецца, у раёне перасячэння з вул. Клары Цэткін). У дадатак да гэтага была пабудавана лінія ад чыгуначнага вакзала па вул. Бабруйскай і Ульянаўскай да Кастрычніцкай вуліцы. Не абыйшоўся 1948 год і без страт: лінія, якая праходзіла па прасп. Незалежнасці ад вул. Валадарскага да вул. Энгельса, была разабраная.
1949 год, год 20-годдзя мінскага трамвая, стаў таксама багатым на падзеі. Былі адноўлена лінія па вуліцах Інтэрнацыянальнай, Максіма Багдановіча і Кісялёва да ДС «Старажоўка»; пабудавана лінія ад праспекта Незалежнасці па вул. Казлова, Змітрака Бядулі і Першамайскай да перасячэння з вуліцай Энгельса. Таксама былі разабраны лінія па вуліцы Энгельса, якая праіснавала толькі адзін год, і лінія ад прасп. Машэрава да вул. Энгельса.
У 1950 годзе быў адкрыты рух па новай, амаль 3,5-кіламетровай лініі, якая праходзіць ад плошчы Змітрака Бядулі па вуліцах Казлова і Даўгабродскай да ДС «Трактарны завод». У 1953 годзе гэта лінія была падоўжана па вуліцы Даўгабродскай і Партызанскім праспекце да ДС «Аўтазавод».
Таксама ў 1950-я — 1960-я гады існавала лінія, якая праходзіла ад прасп. Незалежнасці па вул. Петруся Броўкі, да якая размяшчалася там чыгуначнай галінкіЧастка карты Мінска 1950-х гадоў.
У 1954 годзе завяршылася будаўніцтва лініі па прасп. Машэрава ад праспекта Незалежнасці да вул. Максіма Багдановіча, з заходам на апошнюю. У 1955 годзе была пабудавана лінія па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да вул. Гарадскі Вал, а таксама разабрана лінія па вул. Валадарскага, прасп. Незалежнасці, вул. Свярдлова і Ленінградскай да чыгуначнага вакзалу.
Асноўнай мадэллю мінскага трамвая ў 1950-я гады стаў Усць-Катаўскі КТМ-1. Такія трамваі эксплуатаваліся да 1975 года. З сярэдзіны 1950-х гадоў да 1979 года ў Мінску эксплуатавалася 46 рыжскіх трамваяў МТВ-82. У канцы 1950-х — пачатку 1960-х гадоў да спісу мадэляў трамваяў, якія эксплуатаваліся ў Мінску, дадаліся два вельмі рэдкіх вагона: ленінградскі трохдзвярны ЛМ-49 і кіеўскі КТВ-55. Да нашых дзён у Мінску захаваўся ЛМ-49, які цяпер, у нехадавым стане, знаходзіцца на тэрыторыі трамвайнага парку і выкарыстоўваецца ў якасці вагона-музея.
У 1956 года завяршылася пабудова разваротнага кальца «Плошча Змітрака Бядулі». Таксама ў гэтым годзе была разабрана невялікая частка лініі па праспекце Незалежнасці ад вул. Казлова да плошчы Якуба Коласа. Замест яе пабудавалі лінію па вуліцы Чырвонай. Наступны, 1957 год стаў адным з самых паспяховых для трамвая: былі пабудаваны дзве амаль 3-кіламетровыя лініі (першая ад вул. Максіма Багдановіча па прасп. Машэрава, вул. Даўмана і Старавіленскай да ДС «Возера», а другая ад пл. Якуба Коласа па аднайменнай вуліцы да ДС «Валгаградская») і 2,5-кіламетровая лінія ад ДС «Апанскага» па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», якая размяшчалася ў раёне скрыжавання з вуліцай Сапёраў. Таксама была знішчана лінія ад пл. Якуба Коласа да парку Чалюскінцаў па праспекце Сталіна.
У 1958 годзе ліквідавана ДС «Апанскага». Маршрут № 2, які разварочваўся на ёй, быў падоўжаны да ДС «Радыятарны завод». У 1961 годзе на скрыжаванні вул. Мяснікова і вул. Урыцкага адкрылася ДС «Рэспубліканская». У тым жа годзе разабрана лінія ад Таварнай станцыі па Маскоўскай вул. да вул. Мяснікова
Як мяркуецца ў 1964 годзе была пабудавана лінія ад завулка Тучынскім па вуліцах Апанскага і Альшэўскага да ДС «Альшэўскага», якая, па некаторых дадзеных, размяшчалася ў прамежку паміж домам № 29 і праспектам Пушкіна. Лінія была цалкам скончана і гатова да эксплуатацыі. Тым не менш, пасажырскі рух па ёй адкрыты не быў, і ў хуткім часе лінія была разабрана.
У 1965 годзе лінія па вул. Якуба Коласа была працягнутая па Лагойскім тракце да ДС «Зялёны луг». Таксама наўзамен разабранай лініі па вуліцах Кальварыйская і Раманаўская слабада пабудавана лінія па вуліцы Караля.
У 1967 годзе трамвайны парк, які быў вымушаны на працягу 15 гадоў суседнічаць у адным памяшканні з тралейбусным, пераехаў у новы асобны будынак на вуліцы Батанічнай. Стары парк на скрыжаванні праспектаў Машэрава і Незалежнасці быў цалкам аддадзены пад тралейбусы, аж да 2006 года, калі было прынята рашэнне аб яго пераносе на новую тэрыторыю ва Уруччы. На старой тэрыторыі вядзецца маштабнае будаўніцтва.
На працягу 15 гадоў пасля гэтай падзеі пашырэнне трамвайнай сеткі ў Мінску не адбывалася. Наадварот, ішло яе актыўнае памяншэнне: так, у 1967 годзе была разабрана лінія па вуліцах Максіма Багдановіча і Інтэрнацыянальнай, у 1969 — ад вул. Мяснікова па вул. Караля, Дразда, зав. Тучынскім і вул. Ціміразева да ДС «Радыятарны завод», у 1975 — па вул. Мяснікова ад вул. Бабруйскай да ДС «Рэспубліканская». Адзіным пашырэннем сеткі ў той час з’яўляецца адкрыццё ў 1975 годзе ДС «Плошча Мяснікова».
Нарэшце, у 1982 годзе была пабудавана невялікая лінія ад вул. Першамайскай па вул. Чапаева і Платонава да вул. Казлова. Першага «вялікага» будаўніцтва прыйшлося чакаць яшчэ 3 гады: у 1985 трамвайная сетка Мінска павялічылася на 4,4 км — адкрыўся рух на ўчастку ад Партызанскага праспекта па вуліцах Пляханава і Якубава да ДС «Серабранка».
У сярэдзіне 1980-х гадоў былі зацверджаны планы будаўніцтва лініі ў мікрараён Чыжоўка, ад ДС «Аўтазавод» па вул. Кабушкіна і Ташкенцкай, і лініі ад ДС «Плошча Мяснікова» па вуліцах Клары Цэткін і Апанскага. Але Перабудова, а пасля і распад СССР перашкодзілі ажыццяўленню гэтых планаў.
У 1989 годзе лінію па прасп. Машэрава (ад вул. Куйбышава да вул. Даўмана) перанеслі на вылучанае палатно. У 1990 годзе, у сувязі з пачаткам будаўніцтва метро, быў спынены рух на лініі па Партызанскім праспекце. Першапачаткова меркавалася аднавіць трамвайны рух пасля заканчэння будаўніцтва, але неўзабаве ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца і лінія была разабрана.
З 1966 года асноўным трамваем Мінска быў рыжскі РВЗ-6 і яго мадыфікацыі РВЗ-6М і РВЗ-6М2. Усяго ў Мінску было 268 такіх вагонаў. У 1979—1991 гадах РВЗ-6 быў адзіным трамваем Мінска. Выснова гэтых вагонаў з эксплуатацыі пачаўся ў пачатку 2000-х гадоў і канчаткова завяршыўся да канца 2008 года.
Постсавецкі перыяд У 1991 годзе на мінскіх лініях з’явіліся 24 чэхаславацкіх трамваі Tatra T6B5.
У 1999—2003 гадах 15 вагонаў РВЗ-6 прайшлі рэканструкцыю ў трамвайным парку, падчас правядзення якой на вагоны былі ўсталяваныя новыя кузава вытворчасці Дзяржынскага эксперыментальна-механічнага завода. Гэтыя вагоны атрымалі новы індэкс РВЗ-ДЭМЗ. Як і не рэканструяваныя «рыжане», усё «ДЭМЗы» былі спісаныя да 2008 года.
У 2000 годзе, упершыню за шмат гадоў, у трамвайную сетку Мінска былі ўнесены невялікія змены: лінію па вул. Бабруйскай перанеслі на наадварот палатно і трохі пакарацілі: раней размяшчалася за Маскоўскай вуліцай (каля дома № 3 па вуліцы Клары Цэткін) ДС «Мяснікова» быў перанесены на новае месца — зараз яна знаходзіцца ў скверы перад Маскоўскай вуліцай. Тады ж на вуліцах з’явіліся новыя беларускія вагоны АКСМ-1М, праз год перарадзіўся ў АКСМ-60102.
У верасні 2002 года з нямецкага горада Карлсруэ прыбылі 10 трамваяў DWM GT8M, выпушчаных у 1969 і 1970 гадах. Гэтыя вагоны былі перададзеныя Менску бязвыплатна: кіраўніцтва Карлсруэ прыйшло да высновы, што аддаваць старыя вагоны больш выгадна, чым аплачваць іх утылізацыю. Спярша Мінск планаваў узяць у Германіі за 100 такіх трамваяў, але ад гэтых планаў было вырашана адмовіцца на карысць набыцця вагонаў беларускай вытворчасці.
Таксама ў горадзе з’явіўся эксперыментальны трохскладны вагон АКСМ-743, так і застаўся ў адзіным экзэмпляры.
Апошняя змена трамвайнай сеткі была ў 2004 годзе, калі лінію па вул. Даўмана перанеслі на вылучанае палатно.
У 2008 годзе Белкамунмаш развіў ідэю мадэлі 743 у новых вагонах АКСМ-843. Першы такі склад пачаў эксплуатавацца ў чэрвені 2009 года. З пачаткам вытворчасці АКСМ-843 трамваі GT8D у колькасці 9 вагонаў былі спісаны, а адзін — пакінуты для музея.