Фрэдэры́к Альбе́рт Кук (; , Хортанвіл, Нью-Ёрк — , Нью-Рошэл, Нью-Ёрк) — амерыканскі ўрач, палярны падарожнік і бізнесмен, які заявіў, што першым у гісторыі чалавецтва дасягнуў Паўночнага полюса 21 красавіка 1908 год, за год да Роберта Піры. Таксама сцвярджаў, што 16 верасня 1906 года першым узышоў на вяршыню гары Дэналі. У 1909 годзе Піры і некаторыя супрацоўнікі Кука абвінавацілі яго ў фальсіфікацыі дадзеных. Дыскусіі працягваюцца па гэты дзень.
У 1894—1913 гадах быў сапраўдным членам Арктычнага клуба, з’яўляецца адным з яго заснавальнікаў. У 1904 годзе стаў адным з заснавальнікаў Клуба Даследчыкаў, у 1907—1908 гадах Фрэдэрык Кук быў абраны яго ганаровым прэзідэнтам.
Паходжанне. Станаўленне
Фрэдэрык Альберт Кук нарадзіўся 10 чэрвеня 1865 года ў вёсачцы Хортанвіл акругі Саліван штата Нью-Ёрк і быў чацвёртым з шасці дзяцейBiography: Who was Dr. Frederick A. Cook?. Яго бацькі былі імігрантамі з Германіі. Бацька — Тэадор Альбрэхт Кох, лекар па прафесіі, перасяліўся ў ЗША, выехаўшы з Гановера пасля рэвалюцыі 1848 года. Чалавек ліберальных поглядаў, ён адправіўся ў Новы Свет разам з у пошуках палітычнай свабоды. Падчас грамадзянскай вайны ў ЗША ён служыў у федэральнай арміі лекарам і тут, стаміўшыся ад таго, што навабранцы перакручваюць яго імя кожны на свой лад, перавёў яго на англійскую мову, ператварыўшыся ў Тэадора Кука (). Маці — народжаная Маргарэт Ланге, была родам з Франкфурта-на-Майне. Нягледзячы на шырокую практыку, заробкі кіраўніка сям'і былі сціплыя, так як небагатыя пацыенты аддавалі перавагу расплачвацца ядою — яйкамі, малаком, курыным або ялавічным мясам. Невялікія грошы, якія ўдавалася здабыць, цалкам сыходзілі на хатнюю гаспадарку, а таксама на тканіну, з якой Маргарэт Кук сама шыла вопратку для ўсёй сям'і. У 1870 годзе Тэадор Кук памёр ад пнеўманіі, пакінуўшы ўдаву з пяццю дзецьмі (адно дзіця памерла ў раннім узросце); у валоданні сям'і была ферма плошчай каля 15 га. У 1878 годзе яны зусім згалелі і пераехалі ў прадмесце Нью-Ёрка — Порт-Джэрвіс, дзе Маргарэт Кук удалося знайсці працу. Юны Фрэдэрык, якому было тады 13 гадоў, пачаў сваю кар'еру на шкляной фабрыцы, затым зрабіўся ліхтаршчыкам. Па вечарах пасля школы яму належала вычышчаць, напаўняць алеем і запальваць вулічныя ліхтары, а ранняй раніцай, ідучы на вучобу, зноў гасіць.
Праз год сямейства Кукаў стала жыць у Брукліне: маці працавала швачкай, сыны вымушаны былі перабівацца любымі заробкамі; у прыватнасці, Фрэдэрык разам з братам Уільямам гандляваў гароднінай на Фултанскім рынку. З-за таго, што падымацца прыходзілася ў дзве гадзіны ночы і заставацца на рынку да поўдня, Фрэдэрык наведваў 37-ю муніцыпальную школу ўрыўкамі, але дзякуючы старанню паспяваў нароўні з іншымі вучнямі. Да часу выпуску ён канчаткова вырашыў стаць лекарам, як і яго бацька, і стаў задумвацца аб дадатковым заробку, які можа забяспечыць яго грашыма на час вучобы. Адшукаўшы стары друкарскі прэс, ён стаў штампаваць рэкламныя лісткі і візітныя карткі для мясцовых гандляроў. Справа апынулася прыбытковай настолькі, што ў апошні месяц перад Калядамі яму давялося правесці без сну некалькі начэй, вырабляючы віншавальныя паштоўкі.
З часам тры браты — Уільям, Тэадор і Фрэдэрык — заснавалі фірму пад назвай «Браты Кук, малако і вяршкі», якая развозіла малако па хатах. Гэтая паслуга была новай для таго часу, яшчэ адным новаўвядзеннем было выкарыстанне для гэтай мэты шкляных бутэлек ёмістасцю ў адну кварту. Бізнес зноў апынуўся вельмі паспяховым, так што кіраўніку кампаніі прыйшлося купіць каня і фургон і наняць некалькі возчыкаў, каб задаволіць попыт. У выніку для студэнта, які ледзь паступіў на першы курс Школы медыцыны і хірургіі, дзень будаваўся наступным чынам: пад'ём у гадзіну ночы, праца да 10 раніцы (прычым Фрэдэрык сам сачыў за атрыманнем малака на складзе і пры неабходнасці замяняў возчыка), затым заняткі да 4 гадзін дня, яшчэ 5 гадзін на выкананне хатніх заданняў (часта для эканоміі часу прама ва ўніверсітэцкай аўдыторыі) і нарэшце — дарога дадому і сон у 9 гадзін вечара. У 1877 годзе, калі каледж змяніў адрас, яму давялося перавесціся на медыцынскі факультэт Калумбійскага ўніверсітэта, каб не марнаваць занадта шмат часу на дарогу.
Узімку 1888 года падчас «», які цалкам паралізаваў рух на вуліцах, яму прыйшлося на тыдзень адмовіцца ад дастаўкі малака. Увесь раён апынуўся на галодным пайку, але прадпрымальны юнак паставіў на санкі лодку, пабудаваную братам Тэадорам для катання летам, і на ёй развозіў па дамах вугаль, таксама нядрэнна на гэтым зарабіўшы. Да гэтага часу адносіцца першая фатаграфія Фрэдэрыка Кука і яго лодкі, зробленая вулічным фатографам для аднаго з часопісаў .
Яшчэ падчас навучання, вясной 1889 года, Кук ажаніўся з Лібі Форбс, якую сустрэў падчас свята ў Другой метадысцкай царкве. Яна была адной з першых у той час жанчын-стэнаграфістак і працавала на абутковай фабрыцы Шрайнера і Эрнера. Шлюб гэты апынуўся нядоўгім, так як місіс Кук нарадзіла дзіця, якое пражыло ўсяго некалькі гадзін, і памерла ад перытаніту праз тыдзень.
У 1890 годзе Фрэдэрык Кук скончыў універсітэт з дыпломам лекара і, прадаўшы сваю долю ў малочным бізнесе брату Уільяму, разам з сястрой і маці перабраўся на Манхэтэн, дзе пасяліўся па адрасе: Заходняя 55-я вуліца, 338 і тады ж адкрыў прыватную практыку ў Брукліне. Бавячы час у чаканні пацыентаў, ён захапіўся кнігамі пра арктычныя падарожжы. Яго любімымі аўтарамі сталі Ілайша Кейн, карабельны доктар на судне лейтэнанта дэ Хейвена, і Чарлз Фрэнсіс Хол, кіраўнік экспедыцыі на «Паларысе». Паміж абодвума аўтарамі і ім самім было нямала агульнага — Кейн таксама быў лекарам, а Хол, як і сам Кук, падняўся з самага дна, паспрабаваўшы ў юнацтве мноства прафесій.
Паводле ўспамінаў Кука, пераломны момант наступіў, калі ён ад няма чаго рабіць гартаў старонкі «» і выпадкова наткнуўся на аб’яву аб грэнладскай экспедыцыі Піры, якая тады яшчэ рыхтавалася. Пазней ён успамінаў:
Мае пачуцці цяжка апісаць. Нібы раскрыліся дзверы турэмнай камеры. Я ўпершыню… адчуў тады кліч Поўначы.
Першыя экспедыцыі
Грэнландыя, 1891—1892 гады
Зімовачная экспедыцыя ў , арганізаваная Робертам Піры, першапачаткова прадугледжвала перасекчы востраў з захаду на ўсход, але літаральна ў апошні момант Піры даведаўся, што яго ў гэтым пачынанні ўжо апярэдзіў Нансен. Будучы начальнік, зрэшты, не паў духам, але адразу змяніў планы, збіраючыся цяпер даведацца, наколькі далёка распасціраецца востраў Грэнландыя на поўнач. Таксама ён збіраўся праверыць, ці можна дасягнуць полюса па сушы. Піры, валодаючы цяжкім і мсцівым характарам, у коле сяброў запэўніваў, быццам Нансен «яго абскакаў» і прысвоіў яго ўласныя планы, аднак разважліва ўстрымліваўся ад таго, каб выказваць падобнае меркаванне публічна.
Знайшоўшы аб’яву, у якой Роберт Піры запрашаў лекара для ўдзелу ў гэтай экспедыцыі, Кук адгукнуўся на прапанову «хутчэй з цікаўнасці, чым са славалюбства». Шчыра прызнаўшыся, што не мае досведу і ледзь паспеў атрымаць дыплом, ён прапанаваў свае паслугі бясплатна, толькі за стол і прытулак. Рашэнне Кука шакавала яго сяброў і блізкіх, ступень недаверу да задумы Піры добра ілюструецца фактам, што ўсе кампаніі, у якіх Кук паспрабаваў застрахаваць сваё жыццё, адказалі яму адмовай.
Экспедыцыя адправілася 6 чэрвеня 1891 года на «Кайт», прычым у складзе зімовачнага атрада было ўсяго сем чалавек, у тым ліку нарвежац і жонка Піры Джазефін. Акрамя таго, па патрабаванні Філадэльфійскай Акадэміі натуральных навук, якая аплаціла экспедыцыю Піры, на тым жа караблі павінны былі ехаць удзельнікі Заходняй Грэнландскай экспедыцыі (дзевяць чалавек) на чале з прафесарам Анджэла Хейлпрынам. У іх задачы ўваходзілі вывучэнне эскімоскіх культур і купля мясцовых вырабаў, што прызначаліся для выставы дасягненняў народаў свету. Кук падняўся на борт, захапіўшы з сабой сціплыя пажыткі і — у якасці прадмета раскошы — некалькі слоікаў кетчупу, да якога паспеў прыахвоціцца. Перад ад'ездам Піры прымусіў усіх сваіх людзей падпісаць кантракт, згодна з якім яны абавязаны былі беспярэчна яму падпарадкоўвацца і пасля вяртання ўстрымлівацца ад любых публікацый і газетных інтэрв'ю на працягу года, падаючы такім чынам свайму начальніку поўную манаполію.
Плаванне пачалося цяжка: большасць членаў экспедыцыі моцна пакутавалі ад марской хваробы і адлежваліся ў сваіх каютах. Першыя прыпынкі былі зробленыя ў дацкіх і эскімоскіх паселішчах Паўднёвай Грэнландыі. Лекар у гэтых месцах быў рэдкасцю, і Кук нечакана для сябе апынуўся загружаны працай рознай ступені складанасці, аж да здабывання асколка косткі з застарэлага пералому. 1 ліпеня карабель увайшоў у бухту Мелвіл і 6 ліпеня быў заціснуты льдамі, што прывяло да вымушанага прыпынку на тыдзень. Зрэшты, каманда, якая складалася ў асноўным з моладзі, неадкладна ажывілася і наладзіла гульню ў снежкі. Дні бавілі, займаючыся падрыхтоўкай і праверкай рыштунку і зборнага дома, удалося таксама падстрэліць белага мядзведзя, які выпадкова апынуўся непадалёк. Пасля таго, як карабель, нарэшце, змог рухацца, у ледзяны шторм 11 чэрвеня Піры зламаў шчыкалатку. Джазефін Піры з удзячнасцю ўспамінала, што «доктар Кук вельмі клапаціўся… ночы напралёт ён праводзіў каля містэра Піры».
Каманду высадзілі на Зямлі Прадхо ў бухце Мак-Кормік 26 чэрвеня. Тут быў сабраны паходны дом, які атрымаў імя Рэдкліф з-за навіслых над бухтай чырвона-карычневых скал. Піры пры гэтым быў не ў стане самастойна перасоўвацца і ачуняў толькі да кастрычніка. Куку ўдалося наладзіць добрыя адносіны з эскімосамі, якія жылі непадалёк, заслужыўшы ў іх рэпутацыю «доктара-шамана», і нават навучыцца іх мове. Таму спачатку адна, затым яшчэ некалькі эскімоскіх сем'яў пачалі жыць побач з Рэдкліфам, у абмен на іголкі, нажы і іншыя еўрапейскія тавары вырабляючы для даследчыкаў рыштунак і вопратку са шкур, якая апынулася для аховы ад халадоў куды больш эфектыўнай, чым еўрапейскае адзенне. Доктар паклапаціўся таксама, каб экспедыцыя на ўвесь час палярнай зімы была забяспечаная свежай ежай, багатай вітамінамі. У выніку ўсіх намаганняў цынга — біч палярных даследчыкаў — не закранула зімоўшчыкаў. Існавала, аднак, іншая небяспека — пастаяннае вымушанае пражыванне ў адным памяшканні і аднастайнасць заняткаў вялі да раздражнення і сварак па любой дробязі. Так, арыстакратычная місіс Піры, звыклая да свецкіх манер і гаворак, высока цаніла высілкі Кука наконт пацыентаў, яго добрасардэчнасць і жаданне пастаянна прыйсці на дапамогу («ужо не ведаю які ён лекар»), у той жа час гнялася некультурнасцю «гэтага мужыка і былога возчыка малака», які ледзь-ледзь атрымаў адукацыю. Яе шакавала, што Кук няздольны напісаць пару радкоў без арфаграфічных памылак, абвяшчаючы, напрыклад, што ў пацыента «праблемы з жэватом» (так у арыгінале), і можа з шчырасцю медыка, для якога няма забароненых тэм, разважаць за сталом аб кішачных газах, заяўляцца да сняданку ў нясвежай кашулі і нават выхваляцца тым, «што расчэсваўся ў апошні раз у нядзелю». Варта сказаць, што місіс Піры не адрознівалася мяккасцю характару; калі Кук дастаткова спакойна ўспрымаў любыя выпады ў свой адрас, мяркуючы, што праца і чытанне — лепшыя лекі «ад глупства», іншы ўдзельнік экспедыцыі — Джон Вярхоеф — з самага пачатку жорстка пасварыўся з місіс Піры, аж да таго, што прапанаваў яе мужу «укласці ў справу яшчэ 500 долараў, калі той адправіць яе назад з першым караблём». Гэтыя сваркі прывялі ў канчатковым выніку да трагедыі.