Грэнла́ндская экспеды́цыя На́нсена 1888—1889 гадоў была першым у сусветнай навуковай практыцы паспяховым перасячэннем ледавіковага покрыва вострава Грэнландыя. Экспедыцыя даставіла вялікі комплекс метэаралагічных дадзеных, звестак аб фізічнай геаграфіі і багатыя этнаграфічныя назіранні. Поспех экспедыцыі спрыяў уздыму нацыянальнай самасвядомасці нарвежцаў і адкрыў шэраг паспяховых паходаў у высокія шыроты Паўночнага і Паўднёвага паўшар’яў, якія сёння вядомыя як «залаты век палярных даследаванняў». Метады, апрабаваныя экспедыцыяй, сталі асновай паходу Нансена на Паўночны полюс у 1895—1896 гадах.

Перадгісторыя

Раннія спробы перасячэння Грэнландыі

З 1752 па 1886 год было здзейснена восем спроб пераходу вострава, усе яны накіроўваліся з захаду на ўсход — з цывілізацыі ў невядомасць. Заходняе ўзбярэжжа Грэнландыі было дастаткова добра асвоена еўрапейцамі, і на паўднёвым захадзе размяшчаўся порт-сталіца Готхаб. Усе, хто спрабаваў перасекчы Грэнландыю, у выпадку няўдачы мелі магчымасць вярнуцца назад — да населенага заходняга ўзбярэжжа. Першая спроба была зроблена ў 1752 годзе датчанінам Далагерам, які змог паглыбіцца ў ледавік на . З найбольш прыкметных спробаў XIX ст. можна вылучыць наступныя:

У 1860 годзе амерыканскі палярны даследчык падчас зімоўкі ў фіёрдзе Фульке (, ) прасунуўся ў глыб Грэнландскага ледавіка на RALPH M. MYERSON, MD. ISAAC ISRAEL HAYES // Frederick A. Cook Society’s Polar Priorities: Volume 20, September 2000 . У 1878 годзе дацкі марскі афіцэр Арнольд Енсен за прасунуўся на . У 1883 годзе шведскі даследчык Адольф Нордэншэльд выступіў з фіёрда Алатэйнвік (), але не змог прасунуцца далей у глыб ледзяной пустыні (гэта была другая спроба даследчыка перасекчы мацерыковы шчыт). Аднак, саамы, што суправаджалі яго, прасоўваліся наперад ад крайняй стаянкі Нордэншэльда яшчэ 58 гадзін, пераадолеўшы яшчэ . У 1886 годзе здзейсніў сваю першую экспедыцыю амерыканец Роберт Піры, які прадугледжваў выкарыстоўваць (да яго ўвесь рыштунак удзельнікі папярэдніх экспедыцый цягнулі самі). Гэта быў разведачны паход, які ў першую чаргу пераследваў мэты выпрабавання новага віду транспарту. Базіраваўся ён у Годхаўне ў заліве Дыска. Яму ўдалося пранікнуць на у вобласць абляднення за 26 дзён.

Усе гэтыя экспедыцыі паказалі, што перасячэнне грэнландскага ледзянога шчыта ўяўляе вельмі вялікія цяжкасці, якія шэрагу аўтарытэтных палярнікаў здаваліся непераадольнымі.

Планы Нансена

Упершыню задума перасекчы ледавіковы покрыў Грэнландыі зарадзілася ў Нансена летам 1882 года на борце цюленебойнага судна «Вікінг». У 1883 годзе ён прачытаў у газеце нататку, у якой апісвалася паспяховае вяртанне Нордэншэльда з грэнладскай экспедыцыі. Асабліва Нансена ўразілі словы саамаў, якія суправаджалі шведскага даследчыка, што паверхня ледавіка вельмі зручная для лыж і дазваляе ў самы кароткі тэрмін прайсці велізарныя адлегласці.

Прынцыповым адрозненнем плана Нансена ад усіх папярэдніх быў кірунак перамяшчэння экспедыцыі. Сам ён пісаў пра гэта так:

Ранейшыя спробы рабіліся ў напрамку з населенага заходняга берага на ўсходні, а апошні акружаны льдамі, якія дрэйфуюць тут у моры на працягу большай частцы года і перашкаджаюць судам падыходзіць да берага. Экспедыцыя, якая выйшла з захаду на ўсход, не магла б разлічваць знайсці прытулак на ўсходнім беразе або на магчымасць быць эвакуіраванай адтуль суднам; яна павінна будзе, калі ёй удасца перасекчы Грэнландыю, ісці назад тым жа шляхам да заходняга берага, гэта значыць прарабіць двайны шлях.

Вялікую ўвагу Нансен надаваў і таму, што пры высадцы на ўсходні, які тады лічыўся незаселеным, бераг Грэнландыі «будуць спалены масты»: …Для захавання свайго жыцця і вяртання дадому неабходна будзе дайсці да населеных месцаў на захадзе ў што б там ні стала; іншага выбару не будзе, а гэта заўсёды моцны стымул у дзеяннях чалавека.

Паводле плана трэба было высадзіцца ў фіёрдзе Сярмілік на захадзе ад Ангмагсаліка . Там размяшчалася стойбішча эскімосаў. Далей шлях ішоў да вярхоўя фіёрда, адкуль пачынаўся ўздым на ледавіковы шчыт. Курс па ледавіку — паўночна-заходні да дацкай калоніі у , дзе, паводле дапушчэння Нансена, меўся спадзісты спуск з ледавіка. Планаваная дыстанцыя была роўная 600 км.

У лістападзе 1887 года Нансен адважыўся паехаць у Стакгольм, каб азнаёміць са сваім планам Нордэншэльда. Пры сустрэчы прысутнічаў прафесар стакгольмскай Вышэйшай школы Брогер (які пазней напісаў біяграфію Нансена), на якога вельмі негатыўнае ўражанне зрабіла тое, што Нансен з’явіўся без паліто, у вязанай лыжнай куртцы ён быў падобны на акрабата. Нордэншэльд планаў Нансена не ўхваліў, але палічыў іх цалкам выканальнымі і нават быў гатовы падзяліцца ўласным досведам.

Пасля паездкі ў Стакгольм Нансен прадставіў Універсітэту Крысціяніі хадайніцтва аб водпуску неабходных яму 5000 крон (каля 2500 рублёў па курсу 1888 года). Пачыналася яно фразай: «Я маю намер летам распачаць паход праз мацерыковыя льды Грэнландыі», а сканчалася шырокай цытатай з Нордэншэльда: «у цяперашні час ці ледзь можна паказаць на больш важную задачу для палярнай экспедыцыі, чым вывучэнне ўнутранай часткі гэтай краіны». Універсітэт план прыняў і ўхваліў, звярнуўшыся па фінансаванне да ўрада. Адначасова Нансен звярнуўся да Нарвежскай акадэміі навук з просьбай аб фінансаванні.

Планы Нансена былі апублікаваныя ў студзені 1888 года і выклікалі буру негатыўных эмоцый. У фінансаванні было адмоўлена з наступнай фармулёўкай:

«Урад не бачыць неабходнасці выдаваць значную суму на забаўлівую паездку прыватнай асобы».

Супраць Нансена была разгорнута кампанія цкавання ў прэсе, газеты пісалі, што «было б злачынствам аказаць падтрымку самагубцу». Выключэнні былі рэдкімі, у прыватнасці, геолаг прафесар Амунд Хеланд (1846—1919) выступіў з апалагетычным артыкулам у падтрымку Нансена. Ужо на наступны дзень пасля яго апублікавання да Нансена звярнуўся дацкі філантроп Аўгусцін Гамель (1839—1904). Характэрна, што прэса неадкладна абрынула на Нансена шэраг нападак за тое, што ён прыняў дацкую дапамогу.

Рыштунак, фінансы

Непасрэдная падрыхтоўка вялася вясной 1888 года, паралельна з падрыхтоўкай абароны доктарскай дысертацыі Нансена. Ахвяраваных Гамелем не хапіла, у выніку сумарныя выдаткі экспедыцыі перавысілі , гэтыя выдаткі Нансен скампенсаваў з асабістых сродкаў.

Абсталяванне санкавага паходу

Пры больш чым сціплым бюджэце, Нансен асаблівую ўвагу надаў рыштунку і навуковаму абсталяванню, большую частку якіх сканструяваў і выпрабаваў асабіста. Нарты былі зробленыя з ясеневай драўніны і бамбука, яны былі разлічаны на тое, каб іх цягнуў адзін чалавек. Нарты мелі 2,9 м у даўжыню і 0,5 м у шырыню, і аснашчаны сталёвымі палазамі. Уласная вага санак — 13,8 кг. Першапачаткова Нансен планаваў узяць аленяў у якасці цяглавай сілы, але вымушаны быў адмовіцца ад гэтай ідэі. Ездавых сабак дастаць таксама не ўдалося, а амбіцыі Нансена, як пісаў ён сам, не стрывалі б прамаруджання ў экспедыцыі. У экспедыцыі было 5 нарт. Акрамя бегавых лыж (2,3 м ў даўжыню і 8 см у шырыню), кожны член экспедыцыі быў абсталяваны лыжамі-ракеткамі для руху па рыхлым снезе індзейскага (канадскага) і нарвежскага ўзораў.

Палатка, замоўленая ў Капенгагене , складалася з 5 полак, якія можна было выкарыстоўваць як ветразі для нарт. Людзі начавалі ў трохмесных спальных мяшках з аленевых шкур. Нансен адмовіўся ад цяжкага футравага адзення, грунтуючыся на прынцыпах доктара . Лыжныя касцюмы шыліся з ваўняных тканін. Чалавек апранаўся ў чатыры пласта: цёплая ніжняя бялізна з начосам, фланэлевая кашуля, вязаны швэдар і верхняя куртка і штаны да каленяў з нарвежскага вадмела; у залежнасці ад тэмпературы, вільготнасці і вятры гарнітур можна было камбінаваць. Нансен загадаў прышыць да куртка капюшоны па ўзоры эскімоскіх анаракаў. Саамы насілі вопратку з аленевых шкур, а на нагах каньгі з аленевай шкуры, набітыя сухой травой роду сены. Для абароны ад снежнай слепаты былі ўзятыя цёмныя акуляры, а таксама чырвоныя шаўковыя вэлюмы для абароны твару.

Харчаванне

Рацыён харчавання быў нашмат разнастайней, чым у наступных экспедыцый: Нансен адмовіўся ад сухароў, наўзамен узяўшы аўсяныя і «мясныя» галеты (у апошніх утрымліваўся пэўны працэнт мясной мукі). У Даніі быў таксама замоўлены пемікан, але замест яго пастаўшчык прывёз прэсаванае мяса, якое было надзвычай цвёрдым і амаль не змяшчала тлушчаў, што пазней выклікала сур’ёзныя праблемы. У рацыён таксама ўваходзілі «мясны шакалад» (шакалад, які змяшчаў 20 % мяснога парашка), каўбасы з бабоў — з іх варылі лабскоус, палтусіну і два віды сыру, бруснічнае варэнне, згушчанае малако, шаткаваную капусту і пячоначны паштэт. Нансен вельмі варожа ставіўся да алкаголю і тытуню, таму тытуню ўзялі з разліку на трубку кожную нядзелю. Аднак адсутнасць досведу і звестак аб кліматычных умовах унутры Грэнландскага ледавіка прывялі да заніжэння колькасці ўзятага правіянту, у выніку амаль усю экспедыцыю яе ўдзельнікі харчаваліся надгаладзь. Мала было і паліва, у выніку даводзілася змяншаць колькасць гарачай ежы, а таксама не ўдавалася распальваць шмат лёду для атрымання пітной вады.

Паходная кухня складалася са спіртавой печкі з 6 кнотамі, з двума катламі: унутраным для варэння ежы і вонкавым — для распалкі снегу. Нансен пісаў, што пры для атрымання 5 літраў супу і 4 літраў пітной вады патрабавалася 0,35 літра спірту. Спірту было ўзята 30 л. У кожнага члена экспедыцыі была таксама індывідуальная фляжка для распалкі вады ад чалавечага цяпла: раніцай яна набівалася снегам і насілася пад адзеннем.

Навуковае абсталяванне

Экспедыцыя мела тэадаліт, секстант са штучным ртутным гарызонтам, набор для пеленгавання з трыма компасамі. Было ўзята 5 кішэнных компасаў, 3 анероіды, гіпсаметр, 6 ртутных тэрмометраў, 2 спіртавыя тэрмометры, 4 кішэнныя хранометры. Меўся набор для ўзяцця пробаў паветра, фотаапарат і набор для змены фотапласцінак, 2 біноклі і 2 шагамеры. З зброі было ўзята дзве дубальтоўкі (адзін ствол — наразны, другі — для дробу).

Каманда

Нягледзячы на варожае стаўленне прэсы, у Нарвегіі знайшліся жадаючыя ўдзельнічаць у экспедыцыі. У склад каманды ўвайшлі:

Фрыцьёф Нансен, 27 гадоў — начальнік экспедыцыі, таксама выконваў абавязкі кока. Ота Свердруп, 33 гады — па прафесіі капітан арктычнага прамысловага судна. Олаф Крысціян Дытрыксан, 32 гады — прэм’ер-капітан нарвежскай арміі, картограф. Выконваў праграму метэаралагічных даследаванняў. Крысціян Крысціянсен, 24 гады — паўночнанарвежскі селянін, ураджэнец фермы Тран (па імі якой яго часта называюць). Самуэль Ёханес Балтыі, 27 гадоў — саамі па нацыянальнасці, аленявод і каюр. Оле Нільсен Раўна, 46 гадоў — саамі па нацыянальнасці, аленявод і каюр.

Усе пералічаныя былі дасведчанымі лыжнікамі і паляўнічымі, валодалі навыкамі выжывання ў арктычнай прыродзе. Саамаў меркавалася выкарыстоўваць як пагонцаў аленяў, аднак пасля таго, як прыйшлося абыходзіцца без цяглавых жывёл, іх спецыфічныя навыкі не былі запатрабаваныя.

Ход экспедыцыі

Плаванне да берагоў Грэнландыі

28 красавіка 1888 года, за 4 дні да адпраўлення экспедыцыі, прайшла абарона доктарскай дысертацыі Нансена «Нервовыя элементы, іх структура і ўзаемасувязь у цэнтральнай нервовай сістэме асцыдый і міксін». Абарона прайшла са скандалам, адзін з апанентаў заявіў: «Практычна наўрад ці можна спадзявацца, што малады чалавек вернецца з гэтага паходу жывым, і калі ён будзе больш шчаслівым ад таго, што атрымаў перад ад’ездам доктарскую ступень, дык чаму б не даць яму яе?». Паводле ўспамінаў дачкі Нансена — Ліў Нансен-Хеер, па вартасці праца была ацэненая ўжо ў пачатку ХХ ст., а сам Нансен публічна заявіў, што хай лепш будзе дрэнная абарона, чым дрэнны рыштунак. Роланд Хантфард, наадварот, сцвярджае, што негатыўныя водгукі на доктарскую працу Нансена былі цалкам апраўданымі.