Кансі (дэвіз праўлення , піньінь kāngxī, уласнае імя Сюанье, , 4 мая 1654 — 20 снежня 1722) — маньчжурскі імператар з дынастыі Цын (с 7 лютага 1661, эра Кансі з 18 лютага 1662 па 4 лютага 1723, гл. Кітайскі каляндар). Чацвёрты прадстаўнік маньчжурскай дынастыі, які кіраваў усім Кітаем, які ўваходзіў у імперыю Цын. Сюань уступіў на прастол у 6-гадовым узросце і пачаў кiраваць пад дэвізам «Кансі» (квітнеючае і прамяністае). 61 год яго праўлення — рэкордна доўгі тэрмін у кітайскай гісторыі. Эпоха Кансі стала сімвалам дабрабыту, «залатым векам» Кітайскай імперыі.
Біяграфія
Праўленне рэгентаў Паміраючы імператар Шуньчжы перад сваёй смерцю ў 1661 годзе стварыў рэгенцтва з чатырох чалавек на чале з князем Абоем (Аобай). Яны павінны былі кіраваць краінай да паўналецця імператара Кансі, якому на той момант было 6 гадоў. Рэгенты і іншыя маньчжурскія арыстакраты неадкладна пакаралі смерцю кіраўніка еўнухаў і знішчылі іх уплыў пры двары. Услед за гэтым пачаліся ганенні на еўрапейскіх місіянераў і хрысціян, да якіх ставіліся памяркоўна пры Шуньчжы. У пачатку 1660-х гадоў унутраныя звады некалькі паралізавалі актыўнасць цынскага ўрада. Князь Абой захапіў усю ўладу ў свае рукі, стварыў пры двары моцную кліку і самаўладна правіў імперыяй восем гадоў (1661—1669). Бязлітасна вынішчаючы сваіх праціўнікаў, галоўны рэгент распальваў міжусобную грызню ў верхніх эшалонах улады, што прывяло да хаосу ў дзяржаўных справах.
У 1669 годзе малады Кансі і яго дзядзька князь Санготу (Соэту) зрынулі Абоя і разагналі яго кліку. Вядзенне дзяржаўных спраў узяў у свае рукі Санготу. Ён жа стаў лідарам Савета князёў-рэгентаў і саноўнікаў, і амаль дзевяць гадоў (1669—1678) быў фактычным кіраўніком цінскага імперыі пры юным багдахане. Палацавы пераварот 1669 года і звяржэнне Абоя адбыліся ў момант, калі ў вярхах кітайскага грамадства пачалося браджэнне. Каб збіць хвалю незадаволенасці, князь Санготу і яго паплечнікі пайшлі на шэраг саступак і паслабленняў. Устараніўшы незадаволенасць мас і ўмацаваўшы тыл, урад Санготу ўмацаваў пазіцыі маньчжурскага рэжыму ў Кітаі.
Пачатак «Эпохі Кансі» thumb|left|Стэла ля Моста Марка Пола на рацэ Юндзінхэ ў гонар імператарскага кіраўніцтва будаўнічымі работамі. У 1679 годзе Кансі адхіліў князя Санготу ад кіравання дзяржавай і ўзяў уладу ў свае рукі. З гэтага часу пачалася так званая «эпоха Кансі». Умацаваўшы сваю асабістую ўладу, імператар аслабіў уплыў Савета князёў-рэгентаў і саноўнікаў, самастойна прымаў найважнейшыя рашэнні і сам кіраваў завяршэннем вайны па заваяванні і ўціхамірванні Кітая.
З пачатку 1680-х гадоў наступіў рэзкі спад узброенай барацьбы ў Кітаі. За 60 гадоў валадарання Кансі адбылося больш за 50 вялікіх і малых паўстанняў супраць маньчжурскіх заваёўнікаў — у два разы менш, чым за 18 гадоў знаходжання на троне яго бацькі, гэта значыць агульны напал антыцынскай барацьбы знізіўся ў шэсць-сем разоў, прычым асноўная маса паўстанняў прыходзілася на восем гадоў вайны «трох князёў-даннікаў» (1673—1681).
З 1681 года цінскі ўрад актывізаваў курс на аднаўленне земляробства і вывад краіны з выкліканага некалькімі дзесяцігоддзямі войнаў сацыяльна-эканамічнага заняпаду. Пачаўся рамонт і абнаўленне пацярпелых ці тых, што прыйшлі ў нягоднасць дамбаў, плацін, каналаў, ірыгацыйных сістэм і дарог. Як і яго сучаснік рускі цар Пётр I, Кансі адрозніваўся асабістай увагай да гідратэхнічных збудаванняў, жыццёва важных для грузаперавозак, а таксама абароны краіны ад паводак. Ён неаднаразова асабіста наведваў будаўнічыя работы на рацэ Юндзінхэ пад Пекінам, якая часта заглейвалася і мяняла сваё рэчышча, і даваў каштоўныя ўказанні Ю Чэнлуну, які кіраваў праектам. Неяк раз (1699 г.) імператар ўласнаручна вымераў яе глыбіню, каб ацаніць ступень заглейванняLillian M. Li, (Лиллиан М, Ли) «Fighting Famine in North China: State, Market, and Environmental Decline, 1690s-1990s» («Борьба с голодом в Северном Китае: государство, рынок. и деградация окружающей среды, 1690-е-1990-е гг.») Выдавецтва Stanford University Press, 2007. ISBN 0-8047-5304-0. Частка тэксту даступна на Google Books. Старонкі 41-43..
Пасля захопу у 1683 годзе Тайваня было дазволена кабатажнае суднаходства і гандаль уздоўж марскога ўзбярэжжа Кітая. У 1684 годзе цынскі ўрад зняў забарону на гандаль з іншаземцамі, паставіўшы яе пад строгі кантроль казны, якая насаджала сістэму манаполій і абмежаванняў.
Умелы адміністратар, разумны палітык і хітры дыпламат, Кансі сканцэнтраваў у сваіх руках усю ўладу. Ён непасрэдна кіраваў «шасцю ведамствамі» і сам вырашаў найважнейшыя пытанні. Імператар спыніў ганенні на хрысціян, вярнуў з апалы місіянераў, вучыўся ў іх матэматыцы і іншым навукам, зрабіў аднаго з іх (Фердынанд Вербіст) кіраўніком Астранамічнага ўпраўлення. Аж да канца XVII стагоддзя езуіты заставаліся даверанымі дарадцамі Кансі. Яны аказвалі яму дапамогу ў ліцці гармат, у дакладных навуках, у перакладах з еўрапейскіх моў і ў дыпламатыі.
Атрымаўшы класічную кітайскую адукацыю, Кансі стаў дбайным канфуцыянцам. Схільны да літаратурнай творчасці, ён прэтэндаваў на славу канфуцыянскага навукоўца і мецэната. Строга сочачы за настроямі насельніцтва, Кансі распрацаваў «16 запаведзей» замест «шасці павучанняў» Шуньчжы. Яны былі апублікаваны ў выглядзе адмысловага «свяшчэннага ўказа» ў 1670 годзе. Акрамя чыста маральных навучанняў новы дакумент утрымліваў шэраг «запаведзей» фіскальнай-паліцэйскага характару. У іх імператар пераконваў сялян цалкам выплачваць падаткі, удзельнічаць у сістэме кругавой парукі, «душыць злодзеяў і разбойнікаў», не хаваць збеглых і т. д.
Барацьба з Расіяй
Выхад рускіх казакоў, служылых людзей і перасяленцаў у басейн сярэдняга цячэння Амура вымусіў цінскі ўрад да стварэння плацдарма для процістаяння экспансіі Маскоўскай дзяржавы. У 1674 годзе на Сунгары побач з ваеннымі верфямі была заснавана крэпасць Гірын. Праз два гады сюды з Нінгуты была пераведзена стаўка нінгуцінскага военачальніка.
Абязлюдзенне царскіх уладанняў на Паўночным-Усходзе рэзка ўскладніла задачу абароны і захавання ў недатыкальнасці «святой радзімы» маньчжураў. Для абароны ад перасялення сюды кітайцаў (з уласна Кітая — правінцый на поўдзень ад Вялікай Сцяны) і манголаў (з захаду), а таксама і ад кантрабанднага гандлю жэньшэнем, Кансі ў 1678 годзе загадаў мукдэнскаму военачальніку Аньчжуху пабудаваць спецыяльную сістэму ўмацаваных ліній, якая атрымала назву «Вярбовы палісад». Яе будаўніцтва працягвалася да 1680-х гадоў, а агульная працягласць перавысіла 900 км. Лінія падзяліла поўдзень Маньчжурыі на тры часткі: паўднёвую (прыкладна адпаведная цяперашняму Ляаніну), якая ўжо мела значнае кітайскае насельніцтва; заходнюю, дзе жылі манголы; і ўсходнюю (прыкладна адпаведная цяперашняй правінцыі Цзілінь), доступ у якую для не-маньчжураў павінен быў строга кантралявацца. Палісад таксама аддзяляў даліну ракі Ялу ад Ляаніна, з тым каб пакінуць даліну Ялу як незаселеную буферную зону ўздоўж карэйскай граніцы.
З заканчэннем вайны ў Кітаі і далучэннем Тайваня, Кансі асаблівую ўвагу стаў надаваць вайне з Маскоўскай дзяржавай у Прыамур’і. Маньчжурскі двор спрабаваў арганізаваць супраць расійскіх войскаў паходы ханаў Халхі, у першую чаргу Тушэту-хана Чыхуньдоржа і яго брата Ундур-гэгэна Дзанабадзара, кіраўніка будыйскай царквы Манголіі. Прадстаўнікі цынскага дому заклікалі Тушэту-хана нанесці ўдар у Забайкаллі і вярнуць ўладу над буратамі і іншымі народамі, якія перайшлі ў падданства рускага цара. Аднак Тушэту-хан і Ундур-гэгэн не хацелi рваць гандлёвыя сувязі з Маскоўскай дзяржавай і выкарыстоўвалі палітыку лавіравання. Пацярпеўшы ў 1688 годзе паражэнне пад Селенгінскам, Тушэту-хан канчаткова выйшаў з вайны.
У 1685 годзе маньчжурская армія на чале з князем Пэн Чунем пасля аблогі авалодала Албазінам, але неўзабаве казакі зноў занялі і адбудавалі крэпасць. У 1686 годзе цынскія войскі зноў атакавалі Албазін, але пасля пяцімесячнай аблогі і вялікіх страт адступілі, блакіраваўшы яго з усіх бакоў. Расійскі ўрад накіраваў на Амур пасольства Ф. А. Галавіна з прапановай перагавораў, і блакада Албазіна была знята. У 1689 годзе ў Нерчынску, пад ціскам вялікай цінскай арміі, якая акружыла горад, Ф. А. Галавін падпісаў дагавор з імперыяй Цын. Па гэтым дагаворы была вызначана граніца Расіі з Цынскай імперыяй у верхнім цячэнні Амура. Крэпасць Албазін падлягала зрыццю, устанаўліваліся мір і гандаль паміж абедзвюма дзяржавамі. Гэта быў вялікі ваенны і дыпламатычны поспех Кансі.
Далучэнне Халхі
У гэты перыяд увага маньчжураў была засяроджана на сітуацыі ў Халхе і Джунгарыі. Асабліва небяспечным для маньчжураў было ўмацаванне Джунгарскага (Айрацкага) ханства як магчымай асновы аб’яднання мангольскіх плямёнаў пад кіраўніцтвам айратаў. Кансі ўсяляк процідзейнічаў імкненню джунгарскіх ханаў і вярхоўных ламаў Тыбета стварыць адзіную дзяржаву. Ён умела падтрымліваў сепаратызм халхаскіх ханаў і распальваў міжусобіцу ў Паўночнай Манголіі, чакаючы зручнага выпадку для далучэння яе да Цынскай імперыі.
У час халхаска-джунгарскай вайны 1687—1688 гадоў Кансі разыграў ролю незалежнага арбітра. Не выступіўшы на баку халхасцаў насуперак дагавору аб узаемадапамозе з ханамі Халхі, ён дачакаўся разгрому іх войскаў кіраўніком Джунгарскага ханства Галдан-Бошогту ханам. Такім чынам ён вымусіў іх на прыняцце падданства Цынскай імперыі, паколькі агрэсіўнасць Галдан-Бошогту хана палохала іх больш, чым панаванне цінскага дома, звязанага з чынгісідамі роднаснымі сувязямі па жаночых лініях. Кансі атрымаў цудоўную прычыну для заваявання Халхі пад выглядам абароны яе ад айратаў.
Разгромленыя Галдан-Бошогту ханы, князі і будыйскія іерархі Халхі ў паніцы збеглі пад абарону Кансі. Восенню 1688 года халхаскія наёны на чале з Тушэту-ханам Чыхуньдоржам і Ундур-гэгэнам Дзанабадзарам прынялі фармальнае падданства маньчжурскай дзяржавы. Не жадаючы сутыкнення з імперыяй, Галдан-Бошогту прапанаваў Кансі мір на ўмовах выдачы яму або адпраўкі ў Лхасу Тушэту-хана і Ундур-гэгэна, а таксама ўстанаўлення кітайска-джунгарскіх гандлёвых адносін. Кансі выбраў вайну. Гэта рашэнне паскорыла пераход Паўночнай Манголіі пад руку маньчжурскага імператара. У 1689 годзе на сваім з’ездзе халхаскія ханы вырашылі прызнаць цінскае панаванне. Кансі ўступіў у Халху на чале вялікага войска. Сілы Галдан-Бошогту былі моцна аслабленыя захопам улады ў Джунгарыі яго пляменнікам Цэван Рабданам. Акрамя таго, маньчжурам удалося дэзінфармаваць Галдан-Бошогту, скрытна перакінуць праз Гобі свае перавышаючыя сілы і навязаць айратам генеральную бітву замест небяспечнай для іх манеўранай вайны. У верасні 1690 года ў бітве пры Улан-Бутуне Галдан-Бошогту пацярпеў паражэнне і, панясучы велізарныя страты, адступіў.
У 1691 годзе ў Долон-нары адбыўся з’езд ханаў, джасакаў і наёнаў Халхі і Паўднёвай Манголіі. Сюды на чале вялізнай арміі прыбыў і Кансі. На з’ездзе было абвешчана пра ўключэнне ўсіх трох аймакаў Халхі ў склад Цынскай імперыі.
Ваенныя дзеянні аднавіліся у 1696 годзе. Імператар на чале велізарнага войска падступіў да Керулена, аднак Галдан-Бошогту адышоў, не прыняўшы бою. Другая маньчжурская армія пад камандаваннем Фэйянгу ў чэрвені гэтага года перахапіла Галдан-Бошогту каля Чамдо. У гэтай вырашальнай бітве айрацкая конніца была разгромлена на берагах ракі Толы ў раёне Ургі. Страціўшы некалькі тысяч палоннымі, увесь абоз і велізарныя статкі, Галдан-Бошогту ўцёк і ў 1697 годзе скончыў жыццё самагубствам. Пасля гэтага ўся тэрыторыя ад Алтая да Халхі таксама ўвайшла ў склад Цынскай імперыі. Для аслаблення ўлады мангольскіх ханаў і князёў Кансі раздрабіў іх удзелы.
На апошнім этапе маньчжурска-джунгарскай вайны ў 1697 годзе Цынскай імперыі падпарадкаваўся султанат Хамі (Комул). Яго правіцель з дынастыі Вялікіх Маголаў, жадаючы засцерагчы сябе ад пагрозы з боку хаджэй Кашгарыі і айрацкага панавання, аддаўся пад уладу Кансі. Такім чынам, далучыўшы да сябе Кітай і Манголію, Цынская імперыя стала к канцу XVII стагоддзя самай вялікай дзяржавай у Азіі.
Умацаванне дзяржавы