Злачыннасць у Расіі — гэта сістэма злачынстваў, якія здзяйсняліся і здзяйсняюцца на тэрыторыі Расіі і характарызуюцца паказчыкамі ўзроўню (колькасці злачынстваў), іх структуры і дынамікі.

Злачыннасць у Расійскай імперыі

Асноўныя характарыстыкі злачыннасці ў гэты перыяд вызначаліся развіццём эканамічных адносін, у прыватнасці, адменай прыгоннага права і станаўленнем капіталізму.

Асобныя паказчыкі злачыннасці ў Расійскай імперыі пачалі сістэматычна фіксавацца ў першай палове XIX стагоддзя, аднак спарадкаваны і агульны характар ​​яны набылі толькі ў другой палове XIX ст. Улічвалася колькасць , , падсудных.

У сярэдзіне XIX ст. адзначаўся рост колькасці падсудных і асуджаных. С. С. Астраумаў піша: «… з 1857 па 1865 г. лік падсудных павялічыўся на 1/3, а лік асуджаных больш чым у 1,5 раза. Вядома, у пэўнай ступені на гэта павелічэнне аказала уплыў увядзенне ў 1860 г. у судах судовых следчых, што прывяло да больш стараннага расследавання, а адсюль да росту колькасці распачатых крымінальных спраў. Але, несумненна, асноўнай прычынай росту злачыннасці з’явілася не працэсуальнае новаўвядзенне, а рэзкае змяненне ўсей эканамічнай абстаноўкі ў выніку зробленага ў краіне эканамічнага перавароту»Остроумов С. С. Преступность и её причины в дореволюционной России. М., 1980. С. 15..

На мяжы стагоддзяў дынаміка колькасці асуджаных была досыць неадназначнай, хоць і мела агульную тэндэнцыю да росту. Лік асуджаных агульнымі судовымі устанаўленнямі павялічылася на дзве траціны, а павятовымі членамі гарадскіх судоў — у 2,5 разы. Пры гэтым неабходна ўлічваць, што падзеі палітычнага жыцця краіны (Рэвалюцыя 1905 г.) у гэты перыяд вызначалі няпоўны характар статыстычных дадзеных.

У 1911—1917 гг. найбольш хуткімі тэмпамі прырасталі маёмасныя () злачынствы, асабліва эканамічныя — парушэнне статутаў гандлёвых і крэдытных, падлогі ў актах, абавязацельствах і г. д. Гэта звязана з развіццём капіталізму ў Расіі, якое суправаджалася прыростам тых відаў злачыннасці, якія характэрныя для рынкавых адносінаў.

Злачыннасць у РСФСР

Лютаўская і Кастрычніцкая рэвалюцыі значна змянілі як паняцце аб злачыннасці і саму , так і сістэму ўліку дадзеных аб ёй.

Неабходна адзначыць, што вывучэнне паказчыкаў злачыннасці ў РСФСР сутыкаецца з шэрагам цяжкасцей, асноўнымі з якіх з’яўляюцца наступныя: За перыяд з 1917 па 1991 год змянілася 3 крымінальныя кодэксы: у , і годзе. У розныя перыяды часу атрымлівалі шырокае распаўсюджанне пазасудовыя формы рэагавання на злачынствы, як у радыкальна-антыпраўным варыянце — «тройкі», асобыя нарады, высылкі, так і у ліберальным — перадача матэрыялаў «грамадскасці» (). Статыстыка злачыннасці знаходзілася пад грыфамі «сакрэтна» і «цалкам сакрэтна», у выніку чаго сістэматызаваныя дадзеныя аб злачыннасці не публікаваліся і былі даступныя невялікай колькасці спецыялістаў.

Пры аналізе стану і дынамікі злачыннасці можна вылучыць перыяды аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа, , так званы перыяд «сталінскіх рэпрэсій», а таксама (1961—1991 гады).

Перыяд аднаўлення народнай гаспадаркі і НЭПа (1922—1925) гады

За перыяд з 1917 па 1922 год маюцца толькі адрывістыя дадзеныя аб стане злачыннасці. Крыніцамі дадзеных аб злачыннасці за першае дзесяцігоддзе існавання савецкай улады з’яўляюцца статыстычныя агляды, дадзеныя аб працы судовых органаў, іншыя працы ЦСУ СССРСтатистика осужденных в СССР в 1923—1924 гг. ЦСУ СССР. М., 1927; Статистика осужденных в РСФСР за 1926 г. ЦСУ РСФСР. М., 1928; Статистика осужденных в СССР в 1925, 1926 и 1927 гг. ЦСУ СССР. М., 1930; Преступность и репрессии в РСФСР. ЦСУ РСФСР. М., 1930. Итоги десятилетия Советской власти в цифрах, 1917—1927 гг. ЦСУ. Отд. 4. М., 1928; Сборник статистических сведений по Союзу ССР, 1918—1923 гг., за пять лет работы ЦСУ. т. XVIII; и др., зборнікі СССР і РСФСР, у тым ліку якія носяць закрыты характар, працы Е. Н. Тарноўскага, М. Н. Гернета, і шэрага іншых аўтараў.

У перыяд з 1922 па 1925 год не назіраецца якой-небудзь выяўленай тэндэнцыі змены ліку асуджаных. Дадзеныя аб колькасці зарэгістраваных злачынстваў кажуць аб зніжэнні злачыннасці ў 1922 годзе, якое змянілася яе ростам у 1924—1925 гг. Адзначаецца тэндэнцыя да ўрбанізацыі злачыннасці, перамяшчэнню яе ў буйныя гарады, росту колькасці службовых злачынстваў і зніжэння колькасці гаспадарчых (частка з якіх у перыяд НЭПа была легалізаваная); ў цэлым карціна злачыннасці падобная з перыядамі перад першай сусветнай вайной і эканамічных рэформаў 1980—1990-х гадоў. Разгляданы перыяд ацэньваецца крыміналогамі як адносна шчасны, які характарызуецца зніжэннем злачыннасці.

Перыяд індустрыялізацыі (1926—1929 годы)

У гэты перыяд павялічваецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў, аднак з прычыны прыросту колькасці насельніцтва каэфіцыент злачыннасці зніжаецца.

1930—1959 гады

Перыяд з 1930 па 1959 год — гэта перыяд так званых «сталінскіх рэпрэсій». Аднак статыстычныя дадзеныя аб колькасці асуджаных за названы перыяд кажуць пра даволі істотным зніжэнні колькасці асоб, якія знаходзяцца ў месцах .

Нягледзячы на супярэчлівасць статыстычных дадзеных, адзначаецца, што крымінальная ў дадзены перыяд набыла нябачаны раней размахДетков М. Г. Тюрьмы, лагеря и колонии в России. С. 33..

Крымінолагі мяркуюць, што ў гэты перыяд шырока ўжывалася пазасудовая рэпрэсія, у выніку чаго гэтага перыяду недакладная і няпоўна адлюстроўвае карціну злачыннасці і карную палітыку ўладаў, і адзначаюць, што «парушэнні законнасці ў 30-50-х гг. ацэньваюцца як нацыянальная трагедыя, якая не павінна паўтарыцца».

Агульнакрымінальная злачыннасць у гады Вялікай Айчыннай вайны то зніжалася, то павялічвалася, дасягаючы зыходнага ўзроўню. У 1941—1942 гадах ўзрастае колькасць асуджаных паводле ўказаў ваеннага часу і асуджаных ваеннымі трыбуналамі, з 1943 года колькасць дадзеных катэгорый памяншаеццаЛунеев В. В. Преступность XX века. М., 1997. С. 60..

У пасляваенныя гады назіраўся рост злачыннасці, прычынамі якога сталіся пасляваенная разруха, бездамоўе, , сацыяльная дэзадаптацыя дэмабілізаваных асоб у сукупнасці з ссядання ў насельніцтва трафейнага агнястрэльнай зброі. Павялічылася колькасць карысліва-гвалтоўных злачынстваў, у тым ліку звязаных з фарміраваннем . Сваю ролю адыгралі таксама праводзіліся ў другой палове 1950-х гадоў непрадуманыя амністыі, якія вызвалілі значную частку і прафесійных злачынцаўКриминология: Учебник / Под ред. Н. Ф. Кузнецовой, В. В. Лунеева. М., 2004. С. 106. аўтар главы — Н. Ф. Кузнецова.. Паказваецца таксама, што вайна моцна аслабіла асабісты склад , а аднаўленне колькасці супрацоўнікаў ажыццяўлялася за кошт грамадзян, якія пазбегнуі прызыву і не адрозніваліся маральнасцю і прафесіяналізмам, у выніку чаго моцна паменшылася эфектыўнасць работы праваахоўных органаў і павялічылася колькасць выпадкаў, калі да адказнасці прыцягваліся заведама невінаватыяДокументальный цикл «Следствие вели…», выпуск 43-й: «Бандитская королева». 6 апреля 2007 года, телеканал НТВ..

1960—1991 гады

У канцы 1950-х гадоў прымаюцца новыя агульнасаюзныя Асновы крымінальнага заканадаўства, у 1960—1962 гг. — новыя крымінальныя кодэксы саюзных рэспублік (КК РСФСР прымаецца ў 1960 годзе). Дадзеныя заканадаўчыя акты з’яўляліся больш ліберальнымі. У прыватнасці, імі прадугледжвалася магчымасць ў сувязі з ужываннем мер грамадскага ўздзеяння: перадачай на парукі, напрамкам матэрыялаў у таварыскі суд, . Следствам ўвядзення дадзеных мер з’явілася зніжэнне колькасці асуджаных і долі апраўданых:

Змяняецца таксама парадак уліку злачынстваў. Акрамя колькасці асуджаных, з 1961 года фіксуецца колькасць зарэгістраваных злачынстваў. У цэлым па дадзеным перыяду можна адзначыць наступныя тэндэнцыі:

У перыяд з 1966 па 1985 год адбываецца рост агульнакрымінальнай злачыннасці; кожныя пяць гадоў прырост сярэдніх каэфіцыентаў злачыннасці амаль падвойваецца. У перыяд перабудовы некалькі зніжаецца колькасць «бытавых» злачынстваў (гэта звязана з , якая, нягледзячы на ​​ўсю яе супярэчлівасць, усё ж змагла паменшыць шкоду, якая наносілася ), аднак пачынаецца бурны рост карыслівай частцы злачыннасці.

Да 1990—1991 года працэсы крыміналізацыі грамадства сталі выходзіць з-пад кантролю дзяржавы.

Злачыннасць у Расійскай Федэрацыі ў 1990-х — 2000-х гадах

Ваганні злачыннасці ў 1990-х гадах адбываліся ў межах значна больш высокага яе ўзроўню, чым да 1991 года.

Пачатковы перыяд эканамічных рэформаў у Расіі (1991—1993 гады) суправаджаўся вельмі значным узрастаннем паказчыкаў зарэгістраванай злачыннасці. У злачынную дзейнасць залучаецца ўсё большая доля насельніцтва. Колькасныя змены злачыннасці суправаджаліся якаснымі, павялічвалася грамадская небяспека і арганізаванасць злачыннасці.

У 1994—1997 гадах атрымалася некалькі знізіць паказчыкі зарэгістраванай злачыннасці (у асноўным за кошт вулічнай і бытавой яе часткі), аднак досыць вялікая колькасць злачынстваў заставаліся схаванымі ад уліку. Узрастала колькасць праяў такіх асабліва небяспечных злачынных праяваў, як арганізаваная злачыннасць, карупцыя, тэрарызм. Паказваецца, што крымінальная актыўнасць насельніцтва за 5 гадоў рэформаў узрасла ўдвая.

З прыняццем новага КК РФ зарэгістраваная злачыннасць некалькі скарацілася, аднак гэта было выклікана хутчэй за дэкрыміналізацыю асобных дзеянняў і неабходнасцю адаптаваць правапрымяняльную практыку да новых нормаў закона. У выніку крывая злачыннасці у хуткім часе зноў пайшла ўверх.

Капіталістычным формам гаспадарання, рынкавым адносінам і ў іншых краінах свету адпавядаюць больш высокія паказчыкі злачыннасці, чым у краінах з планавай эканомікай і перавагай дзяржаўнай уласнасці, аднак у Расіі негатыўныя змены крымінальнай сітуацыі насілі залішняя характар нават для грамадства рынкавай эканомікі.

Узрастанне колькасці злачынстваў не суправаджалася адпаведным яму узмацненнем барацьбы са злачыннасцю. Пагоршылася раскрывальнасць злачынстваў (колькасць нераскрытых злачынстваў у 1992 г. у 2,2 разы перавысіла зафіксаваную ў 1989 г.), прыкладна ў паўтара раза ўзрасла доля асоб, якія ўчынілі два і больш злачынствы да прыцягнення да адказнасці.

+ Агульная колькасць зарэгістраваных злачынстваў у Расіі ў 1961—2009 гг.данные Госкомстата РФ . Гады Абсалютная колькасць злачынстваў Прырост, % да мінулага года да 1961 г. да 1980 г. да 1985 г. да 1990 г. РСФСР — дзейнічае КК РСФСР 1961 534 866 --- --- 1962 539 302 +0,8 +0,8 1963 485 656 −9,9 −9,2 1964 483 229 −0,5 −9,7 1965 483 550 +0,1 −9,6 1966 582 965 +20,6 −9,0 1967 572 884 −1,7 +1,7 1968 618 014 +7,9 +15,5 1969 641 385 +3,8 +19,9 1970 693 552 +8,1 +29,7 1971 702 358 +1,3 +31,3 1972 706 294 +0,6 +32,1 1973 695 647 −1,5 +30,1 1974 760 943 +9,4 +42,3 1975 809 819 +6,4 +51,4 1976 834 998 +3,1 +56,1 1977 824 243 −3,1 +54,1 1978 889 599 +7,9 +66,3 1979 970 514 +9,1 +81,4 1980 1 028 284 +6,0 +92,3 1981 1 087 908 +5,8 +103,4 +5,8 1982 1 128 558 +3,7 +111,0 +9,8 1983 1 398 239 +23,9 +161,4 +36,0 1984 1 402 694 +0,3 +162,3 +36,4 1985 1 416 935 +1,0 +164,9 +37,8 1986 1 338 424 −5,5 +150,2 +30,2 1987 1 185 914 −11,5 +121,7 +15,3 −11,4 1988 1 220 861 +2,8 +128,2 +18,7 −8,8 1989 1 619 181 +32,7 +202,7 +57,5 +20,9 1990 1 839 451 +13,6 +243,9 +78,9 +37,4 Расійская Федэрацыя — у КК РСФСР уносяцца істотныя змены 1991 2 173 074 +18,1 +306,3 +111,3 +62,4 +18,2 1992 2 760 652 +27,0 +416,1 +168,5 +106,3 +50,4 1993 2 799 614 +1,4 +423,4 +172,3 +109,2 +52,2 1994 2 632 708 −6,0 +392,2 +156,0 +85,8 +43,0 1995 2 755 669 +4,7 +415,2 +168,0 +96,0 +49,8 1996 2 625 081 −4,7 +391,0 +155,0 +85,3 +42,7 Дзейнічае новы КК Расійскай Федэрацыі Прырост да мінулага года, % Прырост да 1997 г., % 1997 2 397 311 — 1998 2 581 940 +7,7 +7,7 1999 3 001 748 +16,3 +25,2 2000 2 952 367 −1,6 +23,2 2001 2 968 255 +0,5 +23,8 2002 2 526 305 −14,9 +5,4 2003 2 756 398 +9,1 +15,0 2004 2 893 810 +5,0 +20,7 2005 3 554 738 +22,8 +48,3 2006 3 855 373 +8,5 +60,8 2007 3 582 541 −7,1 +49,4 2008 3 209 862 −10,4 +33,8 2009 2 994 820 −6,7 +24,9