Віталь Вольскі, поўнае імя Віталь Фрыдрыхавіч Зэйдэль-Вольскі (, — , Мінск) — беларускі савецкі пісьменнік, драматург, літаратуразнавец, даследчык старажытнай беларускай літаратуры і кітабаў беларускіх татар, краязнавец, сцэнарыст і перакладчык. Кандыдат філалагічных навук. Заслужаны дзеяч культуры Беларускай ССР (1971). — С. 108. Бацька пісьменніка Артура Вольскага і дзеяча кіно Гаральда Вольскага, дзед музыканта і пісьменніка Лявона Вольскага.
Біяграфія
Раннія гады і служба Нарадзіўся 5 верасня (23 жніўня паводле старога стылю) 1901 года ў Санкт-Пецярбургу ў сям'і служачага. У біяграфічнай літаратуры сапраўднае прозвішча пісьменніка падаецца як Зэйдэль або Зэйдэль-Вольскі; Вольскі стаў яго літаратурным і грамадскім прозвішчам.Александрович С. Вольский // Краткая литературная энциклопедия / гл. ред. А. А. Сурков. — М.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 1. — Стб. 1029.
З 1918 года працаваў на Трубачным заводзе, затым у Камісарыяце гарадской гаспадаркі Петраграда. З 1919 года служыў у Чырвонай Арміі, удзельнічаў у Грамадзянскай вайне ў Расіі, пазней служыў у пагранічных войсках і органах ВЧК.
Пасля пераезду ў Беларусь працаваў у дзяржаўным апараце. З 1926 года быў старшым інспектарам Галоўрэперткома БССР, які ажыццяўляў кантроль за рэпертуарам і публічным выкананнем твораў. У 1927 годзе скончыў Камуністычны ўніверсітэт Беларусі.
Праца ў культурных і навуковых установах З 1928 года Віталь Вольскі працаваў старшым інструктарам кінафікацыі Белдзяржкіно. У 1929 годзе стаў дырэктарам Віцебскага мастацкага тэхнікума, а ў 1930 годзе — дырэктарам Другога Беларускага дзяржаўнага тэатра ў Віцебску, пазнейшага тэатра імя Якуба Коласа.
У 1932—1936 гадах узначальваў Інстытут літаратуры і мастацтва Акадэміі навук БССР. У гэты перыяд займаўся гісторыяй беларускай літаратуры і тэатра, праблемамі сучаснай драматургіі, мовазнаўствам, а таксама працягваў пачатыя ў другой палове 1920-х гадоў даследаванні культуры і пісьменнасці беларускіх татар.Беларускае мовазнаўства: бібліяграфічны ўказальнік (1825—1965 гг.) / склад. А. Д. Васілеўская, М. А. Жыдовіч, Я. М. Рамановіч, А. К. Юрэвіч; рэд. Л. М. Шакун. — Мінск: Навука і тэхніка, 1967. — С. 98, 230—231.
У 1936 годзе Вольскага выключылі з партыі і вызвалілі з пасады дырэктара інстытута. У апублікаваным пазней партыйным дакуменце гэта тлумачылася палітычнымі абвінавачваннямі, у тым ліку яго ранейшым супрацоўніцтвам з часопісам «Узвышша»; паводле ўспамінаў сына Гаральда Вольскага, некаторы час пасля гэтага пісьменнік жыў па-за Мінскам, у Пухавічах. У 1939 годзе яго аднавілі ў партыі.
Член Саюза пісьменнікаў СССР з 1934 года.
Ваенныя і пасляваенныя гады З красавіка 1942 года Віталь Вольскі загадваў аддзелам у рэдакцыі сатырычнай газеты-плаката «Раздавім фашысцкую гадзіну», з лістапада 1943 года працаваў у рэдакцыі часопіса «Беларусь». У пасляваенны час вярнуўся да навуковай, літаратурнай і арганізацыйнай працы.
У 1948—1954 гадах быў навуковым супрацоўнікам Інстытута літаратуры АН БССР. У 1953—1966 гадах узначальваў праўленне Літаратурнага фонду БССР.
Памёр 22 жніўня 1988 года ў Мінску. Пахаваны на Паўночных могілках Мінска (Паўночныя-1, 76а/14/2).
Сям'я Жонка — Фаіна Сямёнаўна Вольская.Писарев В. Династия Вольских: Упражнения в прекрасном // Минский курьер. — 2021. — 25 июня. Сыны — Артур Вольскі, беларускі пісьменнік, драматург і перакладчык, і Гаральд Вольскі, дзеяч кіно, які працаваў на кінастудыі «Беларусьфільм» і ўзначальваў студыю мультыплікацыйных фільмаў.
Унук Віталя Вольскага, сын Артура Вольскага, — Лявон Вольскі, беларускі музыка, паэт, мастак і пісьменнік. Такім чынам, некалькі пакаленняў сям'і былі звязаны з беларускай літаратурай, тэатрам, кіно і музыкай.
Навуковая і літаратуразнаўчая дзейнасць
Кітабістыка і этнаграфія беларускіх татар Віталь Вольскі належаў да даследчыкаў першай трэці XX стагоддзя, якія пасля адкрыцця і ўвядзення ў навуковы зварот кітаба Івана Луцкевіча звярнуліся да сістэматычнага вывучэння рукапіснай спадчыны беларускіх і літоўскіх татар. Яго працы з'явіліся пасля даследаванняў Яўхіма Карскага, Яна Станкевіча і Аляксандра Шлюбскага і ахоплівалі не толькі самі кітабы, але таксама жывую мову татарскага насельніцтва, арабскую графіку беларускіх тэкстаў, лексічныя запазычанні, фальклор і абраднасць.Антонович А. К. Белорусские тексты, писанные арабским письмом, и их графико-орфографическая система. — Вильнюс: Вильнюсский государственный университет, 1968. — С. 30—49.
У 1927 годзе Вольскі надрукаваў адразу некалькі прац на гэту тэму: «Татары на Беларусі», «Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар», «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» і «Аб асаблівасьцях жывой мовы беларускіх татар і арабскай транскрыпцыі „Аль-Кітабаў“». У іх ён разглядаў рукапісную традыцыю татараў як вынік працяглага беларуска-татарскага моўнага і культурнага ўзаемадзеяння.
У артыкуле «Наконт нацыянальнай літаратуры беларускіх татар» Вольскі апісаў даступны яму кітаб аб'ёмам 108 аркушаў, у якім не захаваліся пачатак і канец. Паводле яго апісання, зборнік змяшчаў апавядальныя тэксты, рэлігійныя павучанні, замовы, указанні, звязаныя з гараскопамі, а таксама матэрыялы для вывучэння турэцкай мовы і невялікі беларуска-турэцкі слоўнік.
Вольскі адносіў гэты рукапіс прыблізна да сярэдзіны XVII стагоддзя, арыентуючыся на знешнія асаблівасці паперы і скураны пераплёт. У 1968 годзе Антон Антановіч, які правёў значна шырэйшае палеаграфічнае і графіка-арфаграфічнае даследаванне татарскіх рукапісаў, адзначыў, што такіх прыкмет недастаткова для надзейнага датавання, і звярнуў увагу, што Вольскі не даследаваў вадзяныя знакі паперы.
Асобнае месца займала праблема перадачы беларускай мовы арабскім пісьмом. У артыкуле «Асноўныя прынцыпы арабскай транскрыпцыі беларускага тэксту ў „кітабах“» Вольскі спрабаваў сістэматызаваць адпаведнасці паміж арабскімі графемамі і беларускімі гукамі, а ў артыкуле пра жывую мову беларускіх татар супастаўляў рукапісныя асаблівасці з тагачасным маўленнем татарскага насельніцтва.
Для Вольскага кітабы былі не толькі помнікамі канфесійнай літаратуры, але і крыніцай па гісторыі беларускай мовы. Ён звяртаў увагу на тое, што выкарыстанне арабскай графікі дазваляе вывучаць беларускія тэксты па-за традыцыйнай кірылічнай царкоўна-кніжнай арфаграфіяй, а таксама даследаваць фанетычныя і лексічныя рысы жывога маўлення.
З кітабістыкай былі звязаны і яго даследаванні моўных кантактаў. У 1929 годзе Вольскі апублікаваў артыкул «Цюрка-татарскія элемэнты ў беларускай мове», у якім разглядаў лексіку цюркскага паходжання, а раней і пазней даследаваў таксама іншыя пласты іншамоўнай лексікі беларускай мовы.
Даследаванне пісьмовай спадчыны Вольскі спалучаў з этнаграфічнай працай. У артыкуле «Беларускія элемэнты ў бытавой абраднасьці літоўскіх татар» ён аналізаваў беларускае ўздзеянне на сямейную і каляндарную абраднасць татар, у тым ліку прыводзіў беларускія вясельныя песні, запісаныя на татарскім вяселлі ў 1927 годзе ў Капылі.Канапацкая З. Минские татары в 20—30-е годы ХХ столетия (национально-культурное и хозяйственное строительство) // Litteraria Copernicana. — 2020. — № 1 (33). — С. 117—137. У працы «Вусныя паданьні літоўскіх татар» ён публікаваў і аналізаваў вусныя гістарычныя і фальклорныя матэрыялы.
У 1933 годзе Вольскі яшчэ раз вярнуўся да тэмы ў артыкуле «Наконт беларускай мовы ў татарскіх кітабах» у газеце «Літаратура і мастацтва». Пасля згортвання ў 1930-я гады даследаванняў нацыянальных меншасцей у БССР яго сістэматычная праца ў гэтым кірунку фактычна спынілася; пасляваенная беларуская кітабістыка атрымала новае развіццё ўжо ў працах іншых даследчыкаў, найперш Антона Антановіча.
Антановіч выкарыстоўваў публікацыі Вольскага ў сваім аглядзе гісторыі вывучэння татарска-мусульманскай пісьменнасці, адначасова правяраючы яго транскрыпцыі, апісанні і датаванні на значна шырэйшым корпусе рукапісаў. Таму працы Вольскага 1920—1930-х гадоў захавалі значэнне перадусім як адзін з ранніх этапаў беларускага даследавання кітабаў і як крыніца звестак пра рукапісы, мову, фальклор і абраднасць беларускіх татар таго часу.
Беларуская літаратура і мовазнаўства Літаратуразнаўчыя інтарэсы Вольскага ахоплівалі як сучасную яму савецкую драматургію, так і старажытную беларускую літаратуру. Яго першай асобнай кнігай сталі «Праблемы беларускай савецкай драматургіі» (1934).
У 1951 годзе выйшла манаграфія «Эдуард Самуйлёнак: Жыццё і творчасць». Вольскі быў адным з аўтараў дапаможніка для студэнтаў «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры» (1956) і падручніка «Беларуская савецкая літаратура» для 9—10 класаў, які выходзіў у 1948—1954 гадах.
У кнізе «Нарысы па гісторыі беларускай літаратуры эпохі феадалізму» (1958) ён разглядаў фарміраванне беларускай народнасці і мовы, помнікі рэлігійнага пісьменства, «Ліст да Абуховіча», «Дыярыуш» Афанасія Філіповіча і іншыя помнікі старой беларускай літаратуры.
Да мовазнаўчых публікацый Вольскага належалі таксама артыкулы «Пра словы нямецкага паходжання ў беларускай мове» і «Да пытаньня пра спрошчанае азначэньне падвойных зычных на пісьме» (1929).
Літаратурная творчасць
Драматургія і кіно Літаратурную дзейнасць Віталь Вольскі пачаў у 1926 годзе. Значную частку яго драматургіі складаюць творы, заснаваныя на беларускім фальклорным матэрыяле.
Напісаў п'есы «Цудоўная дудка» (1938; пастаўлена ў 1939), «Дзед і жораў» (1939; пастаўлена ў 1939), «Несцерка» (1940; пастаўлена ў 1941) і «Машэка» (1946; пастаўлена ў 1954). Яны былі сабраны ў кнізе «П'есы» (1962).
Прэм'ера «Несцеркі» ў пастаноўцы БДТ-2 адбылася 18 мая 1941 года падчас гастроляў тэатра ў Петразаводску. П'еса на доўгі час увайшла ў рэпертуар Віцебскага тэатра імя Якуба Коласа і стала адной з найбольш вядомых сцэнічных інтэрпрэтацый фальклорнага вобраза Несцеркі.
У 1955 годзе па сцэнарыі Вольскага быў зняты мастацкі фільм «Несцерка». Ён таксама быў аўтарам сцэнарыяў дакументальна-краязнаўчых фільмаў «Белавежская пушча» (1946) і «Бярэзінскі запаведнік» (1965).
Проза і краязнаўства У пасляваенны перыяд Вольскі шмат працаваў у жанры мастацкага і навукова-папулярнага нарыса. Асноўнымі тэмамі яго прозы былі беларуская прырода, жывёльны свет, гісторыя і краязнаўства, а таксама ўражанні ад замежных падарожжаў.
Выдаў кнігі «Па лясных сцежках» (1948), «У лясах над Бярозай» (1955), «Месяц за месяцам» (1956; новае выданне — 1969), «На бабровых азёрах» (1957), «Чайкі над Нараччу» (1959), «Родны край» (1961), «Афрыканскае падарожжа» (1963) і «Эль Махрыб» (1965).
Да пазнейшых кніг належаць «Старонкі нашай гісторыі» (1966), «Падарожжа па краіне беларусаў» (1968), «Палессе» (1971), «Кніга падарожжаў» (1971), «Лёс Дункана» (1978) і «Дзень добры, Бяроза» (1984). У 1977 годзе выйшлі «Выбраныя творы» ў двух тамах.
Пераклады Перакладаў на беларускую мову творы нямецкай, яўрэйскай і іншых літаратур. У яго перакладзе выйшлі раман «Выпрабаванне» (1937), сатырычная паэма Іагана Гётэ «Рэйнеке-Ліс» (1940) і раман Майсея Кульбака «Зельманцы» (1960). Перакладаў таксама асобныя вершы Баліса Сруогі.
Спрэчныя эпізоды і ацэнкі
Артыкул пра Яфіма Мініна У 1933 годзе Віталь Вольскі апублікаваў артыкул «Аб рэцыдывах нацыянал-дэмакратызму ў творчасці мастака Мініна», у якім у рэчышчы тагачаснай афіцыйнай барацьбы з так званым нацыянал-дэмакратызмам падвяргаў палітычнай крытыцы творчасць Яфіма Мініна. У прыватнасці, разглядаючы экслібрысы мастака, Вольскі сцвярджаў, што ў кніжным знаку Віцебскага дзяржаўнага музея Мінін «выканаў дырэктывы нацдэмаўскіх тэарэтыкаў».Налівайка Л., Шунейка Я. Ля вытокаў беларускага кніжнага знака: Да 120-годдзя Яўхіма Мініна // Роднае слова. — 2014. — № 10. — С. 79—81.
У тым жа артыкуле крытыкаваўся экслібрыс, створаны Мініным для этнографа Аляксандра Шлюбскага, дзе Вольскі бачыў праявы «нацыянальнага адраджэння» ў непрымальным для тагачаснай ідэалогіі сэнсе. Такія публікацыі належалі да кампаніі палітызаванай крытыкі дзеячаў беларускай культуры пачатку 1930-х гадоў.