thumb|450px| Вялі́кая Усхо́днеазія́цкая канферэ́нцыя (Канферэ́нцыя Вялі́кай Усхо́дняй А́зіі, Такі́йская канферэ́нцыя; , сучаснымі іерогліфамі — 大東亜会議) — саміт, які праходзіў у Токіа з 5 па 6 лістапада 1943 года. У канферэнцыі прынялі ўдзел прадстаўнікі сямі дзяржаў-членаў Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту на чале з Японскай імперыяй.

Галоўнай задачай канферэнцыі, арганізатарам якой выступіла Японія, было падкрэсленне ролі Японіі як «вызваліцеля» Азіі ад заходняга каланіялізму і лідара сярод краін Усходняй Азіі. У сутнасці, канферэнцыя была мерапрыемствам дзяржаў, прадстаўнікі якіх былі запрошаны ў Токіа, якія знаходзіліся ў залежнасці ад Японіі ці былі акупаваны Узброенымі сіламі Японіі, і толькі дзве з іх — Маньчжоу-го і Тайланд — мелі дыпламатычнае прызнанне з боку хоць бы некалькіх дзяржаў за выключэннем краін «восі» і іх саюзнікаў (у прыватнасці, Маньчжоу-го прызналі Сальвадор і Дамініканская РэспублікаГісторыя Маньчжурыі , а Тайланд, больш за тое, уваходзіў у склад Лігі Нацый).

Перадумовы

У перыяд з моманту ўступлення Японскай імперыі ў Другую сусветную вайну ў снежні 1941 года па май 1942 год сілы Японскай імператарскай арміі падпарадкавалі сабе значную частку брытанскіх, французскіх і амерыканскіх калоній на Азіяцкім кантыненце і ў Ціхім акіяне, а менавіта: невялікія часткі Французскага Індакітая і Брытанскай Індыі, Малаю, Бірму, Філіпінскі архіпелаг, Галандскую Ост-Індыю (Інданезійскі архіпелаг), частку Новай Гвінеі і шэраг ціхаакіянскіх астравоў, такіх, як Саламонавы астравы і астравы Гілберта, Гуам і атол Уэйк. Акрамя таго, з 1931 года Японіяй кантралявалася тэрыторыя Маньчжурыі, на якой была створана марыянетачная дзяржава Маньчжоу-го, а з 1937 года, пасля серыі паспяховых ваенных дзеянняў у Кітаі падчас Япона-кітайскай вайны, таксама ўсход Унутранай Манголіі (дзяржава Мэнцзян) і шэраг кітайскіх тэрыторый, якія межавалі з узбярэжжам Усходне-Кітайскага і Паўднёва-Кітайскага мораў.

Большасць акупаваных японцамі тэрыторый, за выключэннем тых, дзе ствараліся марыянетачныя дзяржавы, захоўвала каланіяльны характар, які практычна нічым не адрозніваўся ад ранейшых формаў кіравання. Першапачаткова, пакуль японскія армія і флот з поспехам ваявалі супраць англа-амерыканскіх сіл у межах Ціхаакіянскага тэатра ваенных дзеянняў, японскі ўрад не меў патрэбы ў прадастаўленні гэтым дзяржаўным фарміраванням, цалкам кантралюемым Японіяй, большай самастойнасці. Аднак у 1943 годзе, з пагаршэннем японскіх пазіцый на Ціхім акіяне (бітва за Мідуэй), чыноўнікі МЗС Японіі і прыхільнікі паназіятызму ў палітычных і ваенных колах імперыі пасадзейнічалі прасоўванню праграмы прадастаўлення незалежнасці" розным часткам Усходняй Азіі, акупаваным Японіяй. Аўтары праграмы рабілі стаўку на тое, што пагроза вяртання еўрапейскага каланіялізму выкліча рост незадаволенасці карэнных народаў Азіі і паспрыяе больш актыўнаму іх удзелу ў вайне на баку Японіі. Японскае ваеннае кіраўніцтва, разумеючы прапагандысцкую каштоўнасць і значную фармальнасць такога кроку, падтрымала ідэю. З гэтай мэтай 31 мая 1943 года быў афіцыйна ўхвалены дакумент «Аб асноўных прынцыпах палітычнага кіраўніцтва ў Вялікай Усходняй Азіі». У ім гаварылася, што для працягу і завяршэння вайны трэба «ўмацаваць палітычную згуртаванасць дзяржаў і нацый Вялікай Усходняй Азіі вакол імперыі» і звярнуць асаблівую ўвагу на ўзмацненне іх ваеннага супрацоўніцтва з ЯпоніяйВнешняя политика государств Оси в 1943 г.. Так, у перыяд са жніўня па кастрычнік 1943 гады з’явіліся Дзяржава Бірма, Філіпінская рэспубліка, Свабодная Індыя, Каралеўства Камбоджа, якія атрымалі ўяўную незалежнасць, але на самой справе працягвалі кантралявацца Японіяй«Вокруг Света», № 11 (2830), ноябрь 2009. Рубрика «Вехи истории». «Все против всех».

Краіны-ўдзельніцы

Прысутнічалі

30px Дзяржава Бірма Дзяржава афіцыйна атрымала незалежнасць 1 жніўня 1943 года, пасля чаго японская ваенная адміністрацыя Бірмы перадала свае паўнамоцтвы бірманскаму ўраду і была распушчана. Урад узначаліў адвакат і былы палітвязень доктар Ба Мо, які і прадставіў Бірму на Такійскай канферэнцыі.

30px Кітайская рэспубліка Калабарацыянісцкі рэжым Ван Цзінвэя, які афіцыйна, як і легітымны рэжым Чан Кайшы, называўся «Кітайскай рэспублікай», быў абвешчаны 30 сакавіка 1940 года на акупаваных Японіяй падчас Япона-кітайскай вайны ўсходне-кітайскіх тэрыторыях. У студзені 1943 года японскі ўрад прыняў рашэнне аб шэрагу саступак Кітайскай рэспубліцы (вяртанне сэтльментаў, адмена права экстэрытарыйнасці і г.д.), з-за чаго 9 студзеня таго ж года ўрад Ван Цзінвэя абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША.

На канферэнцыі кітайскую дэлегацыю ўзначальваў сам Ван Цзінвэй.

30px Маньчжоу-го Маньчжоу-го (таксама Маньчжурская імперыя) было заснавана ў 1932 годзе на занятай японцамі тэрыторыі Маньчжурыі. Гэта дзяржава была найбольш актыўным усходнеазіяцкім саюзнікам Японскай імперыі ў ваенным стаўленні: Маньчжурская імператарская армія, якая на 1943 год налічвала каля 200 000 чалавек, брала ўдзел у баях на Халхін-Голе і Хасане, у бітвах Япона-кітайскай вайны.

На канферэнцыі ў Токіа Маньчжоу-го ўяўляў прэм'ер-міністр дзяржавы генерал Чжан Цзінхуэй, вядомы сваёй праяпонскай пазіцыяй.

30px Свабодная Індыя 21 кастрычніка 1943 года ў Сінгапуры быў сфарміраваны ўрад т.зв. «Свабоднай Індыі» (больш вядомая як «Азад Хінд»). Паколькі большая частка Брытанскай Індыі, на кіраванне тэрыторыяй якой прэтэндаваў урад, знаходзілася па-за зонай японскай акупацыі, ён пазіцыянаваў сябе як урад у выгнанні. Аднак, нягледзячы на гэта, улады «Свабоднай Індыі» ўсёткі кантралявалі частку індыйскіх тэрыторый, такіх як Андаманскія і Нікабарскія астравы, а таксама частку сучасных індыйскіх штатаў Маніпур і Нагаленд на ўсходзе Індыі. На першым жа пасяджэнні ўрад абвясціў вайну Вялікабрытаніі і ЗША.

Індыйскім прадстаўніком у Токіа быў старшыня ўрада Свабоднай Індыі Субхас Чандра Бос, які па сумяшчальніцтве ўзначальваў Індыйскі легіён СС. Паводле афіцыйнага рэгламенту канферэнцыі, Бос прысутнічаў на ёй у ролі «назіральніка». Гэта было шмат у чым абумоўлена як раз тым, што сінгапурскі ўрад Індыі знаходзіўся «ў выгнанні», што не дазваляла яго кіраўніку быць паўнавартасным удзельнікам самітуХаттори Такусиро. «Япония в войне 1941—1945 гг». Часть II, гл. V (Политические манёвры в Юго-Восточной Азии).

30px Каралеўства Тайланд Тайланд быў адзінай краінай з тых, што ўдзельнічалі ў канферэнцыі, утворанай без пасродніцтва Японіі (гісторыя сучаснага Тайланда бярэ пачатак з XIII стагоддзя), адзінай, якая была членам Лізе Нацый і адзінай, якая мела дыпламатычнае прызнанне з боку краін Антыгітлераўскай кааліцыі. Саюз Тайланда з Японіяй і абвяшчэнне ім вайны Вялікабрытаніі і ЗША былі навязаны японскімі ўзброенымі сіламі, якія ўварваліся на тайскую тэрыторыю ў снежні 1941 года і ў адваротным выпадку пагражалі акупацыяй дзяржавы.

У якасці прадстаўніка Тайланда ў Токіа быў першапачаткова запрошаны тайскі прэм'ер-міністр маршал Плек Пібунсанграм, аднак у выніку замест яго на канферэнцыю прыбыў дыпламатычны дзеяч прынц Ван Вайтаякон. Гэтым рашэннем маршал падкрэсліў, што Тайланд не з’яўляецца залежнай ад Японіі дзяржавай. Акрамя таго, ад'езд прэм'ер-міністра ў неспакойны для краіны час мог прывесці да яго звяржэння, чаго асцерагаўся ПібунсанграмGreater East Asia Conference — mapyourinfo.com .

30px Філіпінская рэспубліка Фармальная незалежнасць Філіпінаў была абвешчана 14 кастрычніка 1943 года, але, нягледзячы на гэта, японскі кантынгент працягваў прысутнічаць на астравах аж да іх вызвалення амерыканскімі войскамі. Да ўлады прыйшоў урад на чале з нацыяналістам Хасэ Пасьяна Лаўрэлем. Філіпінская рэспубліка стала адзінай краінай-удзельніцай канферэнцыі, якая на момант яе правядзення не знаходзілася ў стане вайны са ЗША і Вялікабрытаніяй. Вайну гэтым дзяржавам Філіпіны абвясцілі толькі ў верасні 1944 года.

Філіпіны ў Токіа прадстаўляў сам прэзідэнт Лаўрэль.

Не прысутнічалі На канферэнцыю былі запрошаны дэлегаты далёка не ўсіх краін Вялікай Усходнеазіяцкай сферы ўзаемнага росквіту, у рамках якой была арганізавана канферэнцыя. У прыватнасці, дэлегаты з боку В'етнама (які, зрэшты, на той момант дэ-юрэ не лічыўся незалежнай дзяржавай) і Камбоджы не былі запрошаны з салідарнасці да вішысцкай Францыі — намінальна кантроль над былым Французскім Індакітаем належаў Японіі і вішысцкаму ўраду ў роўнай ступеніЛ. С. Васильев. «История Востока», том II. Колониальная Малайя. Французский Индокитай .

Не прысутнічалі на канферэнцыі і прадстаўнікі карэнных народаў, якія пражывалі на тэрыторыях японскіх генерал-губернатарстваў Карэя і Тайвань, а менавіта карэйцаў і ханскіх кітайцаў, нягледзячы на сваю адносную шматлікасць.

Нарэшце, на канферэнцыі не было прадстаўнікоў Інданезіі. Пытанне аб прадастаўленні незалежнасці былым Брытанскай Малаі і Галандскай Ост-Індыі быў больш складзены. 31 мая 1943 года Генеральны штаб Японскай імператарскай арміі ў аднабаковым парадку прыняў рашэнне аб далучэнні гэтых тэрыторый да Японскай імперыі. Гэта дзеянне значна падарвала намаганні японскай прапаганды, накіраваныя на прэзентацыю Японіі як вызваліцельніцы азіяцкіх народаў. Лідары руху за незалежнасць Інданезіі Ахмед Сукарна і Махамад Хата, якія таксама супрацоўнічалі з японскімі ўладамі, былі запрошаны ў Токіа неўзабаве пасля заканчэння Канферэнцыі для правядзення неафіцыйных пасяджэнняўSmith, Changing Visions of East Asia, pp. 19-24.

Спіс прадстаўнікоў

Cцяг дзяржавы Дзяржава Партрэт дэлегата Дэлегат 120px|center Дзяржава Бірма() Ба Мо(1893—1977)кіраўнік урада 120px|center Кітайская рэспубліка() 100px|center Ван Цзінвэй(1883—1944)кіраўнік урада 120px|center Маньчжоу-го() 100px|center Чжан Цзінхуэй(1871—1959)прэм'ер-міністр 120px|center Свабодная Індыя(;) 100px|center Субхас Чандра Бос(1897—1945)кіраўнік урада 120px|center Каралеўства Тайланд() 100px|center Ван Вайтаякон(1891—1976)дыпламат 120px|center Філіпінская рэспубліка() 100px|center Хасэ Лаўрэль(1891—1959)прэзідэнт 120px|center Японская імперыя() 100px|center Хідэкі Тадзё(1884—1948)прэм'ер-міністр

Ход канферэнцыі

Умовы правядзення thumb|200px|Сучасны від на фасад будынка японскага парламента ў Токіа Месцам для правядзення канферэнцыі быў выбраны будынак Імперскага парламента Японіі ў Касумігасэкі — адным з цэнтральных раёнаў Токіа. Будаўніцтва гэтага велізарнага гранітнага збудавання пачалося ў канцы 1920-х гадоў і завяршылася толькі ў 1936 годзеГеографическая энциклопедия. Токио.

На працягу дня 5 лістапада дэлегацыі краін-удзельніц прыбывалі ў Аэрапорт Ханэда, дзе іх сустракалі японскія чыноўнікі на чале з прэм'ер-міністрам Хідэкі Тадзё. Затым дэлегаты садзіліся ў чорныя легкавыя аўтамабілі, якія дастаўлялі іх да будынка японскага парламента.

Па задуме японскіх улад, якія займаліся арганізацыяй канферэнцыі, у першы дзень працы канферэнцыі планавалася заслухаць выступленні дэлегатаў, якім трэба было выказаць свае погляды наконт неабходнасці будучага ўзаемадзеяння паміж краінамі Усходняй Азіі, а на другі — павінна было адбыцца абмеркаванне і прыняцце «Сумеснай дэкларацыі Вялікай Усходняй Азіі» — дакумента, распрацаванага японскімі ўладамі.

Выступленне Тадзё thumb|240px|Выступленне Хідэкі Тадзё Пасля пачатку пасяджэння з прамовай выступіў прэм'ер-міністр Японіі Хідэкі Тадзё, які выказаў афіцыйную пазіцыю Японскай імперыі наконт становішча ў т.зв. «Вялікай Усходняй Азіі». Тадзё раскрытыкаваў імперыялістычны характар знешняй палітыкі ЗША і Вялікабрытаніі, пры гэтым падкрэсліўшы факт суперніцтва паміж дзвюма вялікімі дзяржаваміВялікая Усходнеазіяцкая канферэнцыя ў энцыклапедыі «World War II Database» W. G. Beasley, The Rise of Modern Japan, p 204 ISBN 0-312-04077-6.