Армянафобія

Армянафобія (Арменафобія) — адна з праяў этнічнай ксенафобіі, варожае стаўленне, няцерпнасць да армян як этнічнай групы; негатыўная ўсталёўка (непрыязь, ірацыянальны страх ці нянавісцьИ. С. Кон. Ксенофобия) па дачыненні да армян ці АрменііChris Aldrich. The Aldrich Dictionary of Phobias and Other Word Families. Trafford Publishing, 2002. ISBN 1-55369-886-X. стр. 225, ідэалогія негатыўнага стаўлення да армянКорякин К. В. Условия адаптации и интеграции мигрантов-армян в Краснодарском крае // Полевые исследования Института этнологии и антропологии. Рос. акад. наук, Ин-т этнологии и антропологии. Москва. Наука. 2004. Стр. 34-49.

Армянафобія можа выяўляцца ў розных формах ад асабістай непрыязі да інстытуцыялізаванага пераследу. Тэрмін «армянафобія» выкарыстоўваецца аўтарамі артыкулаў у энцыклапедыях«Новый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона», статья Василий Львович Величко. «Биографический словарь», статья Василий Львович Величко. і слоўніках, даследчыкамі ў вобласці паліталогіі і сацыялогііСергей Маркедонов: Кавказский регион «sine ira et studio» ЛЕБЕДЕВ Сергей Викторович, Монография Ronald Grigor Suny. Looking Toward Ararat: Armenia in Modern History. Indiana University Press, 1993. ISBN 0-253-20773-8. Стр. 81. «The violent upsurge of Russian chauvinism and Armenophobia in the Caucasus was in part stimulated by the editor of the official newspaper, Kavkaz (Caucasus), V. L. Velichko, a poet known as the „Katkov of the Caucasus“ for his broadly conservative views and his advocacy of Russian national pride. His attacks on Armenians were republished in Ilya Chavchavadze’s Iveria and in Topchibashev’s Kaspii in Baku. Liberals, like Niko Nikoladze, Khristafor Vermishev, and Georgii Tumanov, tried through their newspaper, Novoe obozrenie (New Review), to deflect the growing hostilities between the Caucasian peoples and to preach peace and cooperation but, in November 1899, the paper was closed down by the government for nearly a year for allegedly expressing „separatist ideas“ and antigovernment opinions.», палітычнымі дзеячаміКатоликос всех армян Гарегин II обсудил с Николаем Рыжковым случаи проявления армянофобии в РФ Советник администрации президента РФ: «В России нет политики армянофобии», прадстаўнікамі грамадскіх арганізацый і журналістамі«РУССКИЙ ВЗГЛЯД» — ГРУЗИЯ Том де Ваал: Главы из русского издания книги «Черный сад».

Гісторыя армянафобіі

Армянафобія ў Расійскай імперыі

Як паказвае гісторык Ёрг Бабероўскі, адной з перадумоў варожага дачынення да армян, якая выявілася ў расійскім Закаўказзі ў апошнія дзесяцігоддзі XIX стагоддзя, стала неппрадстаўленасць мусульманскага насельніцтва ў мясцовых органах улады. У прыватнасці, паводле рэформы 1870 года, нехрысціянам належала не больш за траціна месцаў у гарадскіх саветах (а з 1892 года — не больш 20 %). Гэтыя меры, спрадвечна скіраваныя супраць яўрэяў, у Закаўказзі закранулі перадусім мусульманаў, хочучы, прыкладам, у Баку яны, быўшы асноўнымі ўладальнікамі ўласнасці, складалі каля 80 % электарату. У выніку ў пачатку 1890-х у гарадскіх саветах такіх па перавазе мусульманскіх па колькасці выбарцаў гарадоў, як Ерэван, Баку і Шуша, пераважалі армяне.

З іншага боку, адсутнасць рускай большасці ў гарадах Закаўказзя абцяжарвала правядзенне палітыкі русіфікавання. Таму з цягам часу празмеру ўзмацнелае прадстаўніцтва армян у органах гарадскога кіравання і на прамысловых прадпрыемствах стала ўспрымацца расійскай дзяржаўнай уладай як пагроза. У 1882 годзе цар Аляксандр III даручае міністру ўнутраных спраў Талстому зрабіць захады ў дачыненні армянскага нацыяналізму.

У канцы 1880-х амаль усе армяне звальняюцца з вышэйшых дзяржаўных пасад, сярод найвышэйшага каўказскага чынавенства шырацца антыармянскія настроі, у чымсь падобныя з антысеміцкімі. У 1885 закрываюцца армянскія школыХомизури Г. П. Социальные потрясения в судьбах народов (на примере Армении) . М., 1997, стр. 29, у 1889 са школьнага навучання выключаецца курс гісторыі і геаграфіі Арменіі.

У 1890-х гадах армянскі нацыяналізм уступае ў супярэчнасць з асіміляцыйнай палітыкай і драматычным разваротам руска-армянскіх адносін. Царскія ўлады пачынаюць эксплуатаваць існую напружанасць паміж мусульманамі і армянамі. У 1896 годзе прызначаецца . Ён праводзіць шэраг мер у карысць азербайджанцаў, у той жа час роля армян зніжаецца. Прыкладам, ён звольніў частку армян з дзяржаўных пасад і прызначыў на іх пасады мусульманаўTadeusz Swietochowski, Russian Azerbaijan, 1905—1920: The Shaping of National Identity in a Muslim Community (Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1985), p. 40In response to their resentment over the disproportionately strong representation of Armenians in the civil service — allegedly 50 to 90 percent of the positions, he reduced the number of their officials and filled the vacancies with Muslims. Пік антыармянскай кампаніі даводзіцца на 1903 год, калі ўлады канфіскуюць маёмасць армянскай царквы. У адказ армянскі нацыянальны рух пачынае засвойваць . Замах здзейснены на самага Галіцына, пасля якога ў 1903 годзе ён пакідае Каўказ. Кіраванне каўказскага намесніка Рыгора Галіцына было адзіным выпадкам адыходу царызму ад праармянскіх пазіцыйTreatment of the religious establishments was also prejudicial. Except for the viceroyalty of Prince Grigorii Golitsyn (1896—1904), state policy was firmly anti-Muslim and anti-Turkish. Golitsyn responded to Azerbaijani complaints about overrepresentation of Armenians in the civil service by removing many and replacing them with Azerbaijani Turks. In 1903 he confiscated Armenian church lands, provoking attacks by Armenian terrorists. Church lands were restored. Golitsyn soon left his post. The appointment of Count I.I. Vorontsov-Dashkov in May 1905 signaled a return to the traditional pro-Armenian posture. Except for the Golitsyn episode, Armenian church properties and priests were not threatened or their work obstructed.1515. Tadeusz Swietochowski (Russian Azerbaijan 1905—1920; The Shaping of National Identity in a Muslim Community [Cambridge, Eng.: Cambridge University Press, 1985], p. 40) describes both Golitsyn and Vorontsov-Dashkov, viceroy from 1905 to 1915.. Напады армянскіх тэрарыстаў з арганізацыі Дашнакцуцюн на царскіх урадоўцаў даюць уладам магчымасць праверыць лаяльнасць мусульман. У студзені 1905 году ў чайханах шырыцца чутка, што армяне хочуць пошасць на мусульман падчас шыіцкага свята Магерам. У такіх умовах пахаванні кожнай ахвяры заказнога забойства, арэнай якіх тады быў Баку, ператвараліся ў агульнанацыянальныя дэманстрацыі. 6 лютага пасля расстрэлу армянамі працоўнага-азербайджанца ў Баку пачалася паніка. Узброеныя групы мусульманаў, што з’ехаліся ці сабраныя ў цэнтры Баку, забівалі ўсіх сустрэчных армян. На другі дзень пагрому натоўп стаў рабаваць армянскія крамы і дакаціўся да баракаў нафтавай фірмы Пітоева, дзе толькі 8 лютага было забіта больш 40 армян. Пагромы працягваліся пяць дзён. Мясцовыя ўлады не прымалі ніякіх мер да завадатараў. Як адзначае Бабероўскі, хоць падозранне, што губернатар сам справакаваў пагромы канчаткова не пацвердзілася, аднак удзел у гвалце ўлад не выклікае сумневу. Гэты канфлікт хутка выйшаў з-пад кантролю і да лета 1905 цэлыя акругі Бакінскай і Елізаветопольскай губерняў. Здушыць хваляванні ўлады змаглі толькі ў 1906 годзе, скіраваўшы на Каўказ экспедыцыю пад камандаваннем генерала (пасля забіты рэвалюцыянерамі-дашнакамі), які выявіў неўтаймаваную жорсткасць і, па цверджаннях расійскай прэсы, адкрыта заступаўся за татар зусім і за сваіх сваякоў ханоў Нахічэванскіх асабліва ў разаніне армян«Санкт-Петербургские ведомости», 27.7.1905«Сын отечества», 7.9.1905«Санкт-Петербургские ведомости», 1.7.1905. Прызначаны ў красавіку 1905 года намеснікам Каўказа князь Варанцоў-Дашкоў дамогся змякчэння антыармянскай пазіцыі ўлады і звароту маёмасці армянскай царквы. Пасля замежнапалітычных канфліктаў з Асманскай імперыяй пазіцыя ўлады зноў робіцца праармянскай.

Найболей зацятым армянофобам лічыўся пісьменнік і публіцыст чарнасотнікавага кірунку , у якога сучаснікі адзначалі «зацяты нацыяналізм і баявое армянафобства», якое гарманічна спалучалася з антысемітызмам. У 1897—1899 гг. Вялічка рэдагаваў афіцыёзную газету «Каўказ», у якой вёў бязлітасную антыармянскую прапаганду. Ліберальныя сучаснікі лічылі яго агітацыю пагромнай і пасля параўноўвалі яго з кішынёўскім публіцыстам , антысеміцкія артыкулы якога, як лічылася, справакавалі Армяно-татарские столкновения 1905—1906 гг. .

Але Вялічка быў не самотны ў сваіх выступах. Калі ён быў змушаны пакінуць свой пост рэдактара газеты «», за яго ўступіўся рэдактар уплывовай праўрадавай газеты «Новое время» А. С. Суворын. Паводле яго думкі, адхіленне Вялічкі было выклікана інтрыгамі мясцовай інтэлігенцыі, што супярэчыла зацікаўленасцям грузінскага і армянскага народаўА. С. Суворин. «Маленькие письма». CCCLXXIII // Новое время, 1900, 7 (19) февраля. Суворын у ісце падтрымаў генацыд турэцкіх улад у адносінах да армян, а «Новое время» імкнулася апраўдаць дамэтнасць дзеянняў турэцкага ўрада ў адносінах да збунтаваных армянскіх «разбойнікаў» і «рэвалюцыянераў». Газета Суворына звярталася да ўрада з просьбай падтрымаць прыкладу Турцыі і «ачысціць Каўказ ад гэтага шкоднага элемента» — партыі Дашнакцуцюн. «Для Расіі рускі печкавы збан даражэй, чым усё „армянскае пытанне“, для якога не жадаем ахвяраваць нават гэтым збанвм… Колькі рэжуць, рэжуць армян і ніяк не выражуць… дакладна іх непачаты край», — казаў А. С. СуворынЕ. А. Диннерштейн, «А. С. Суворин: человек, сделавший карьеру», ROSSPĖN, 1998. ISBN 5-86004-123-3, 9785860041233 стр. 91(374).

Антыармянскія публікацыі Вялічкі перадрукоўваліся таксама грузінскай газетай «Іверыя» (рэдактарам якой у той перыяд быў Ілья Чаўчавадзэ) і у Баку.

У 1990-я гады праца Вялічкі «Каўказ» была перавыдазена ў Азербайджане і стала выкарыстоўвацца ў якасці антыармянскага аргумента ў армяна-азербайджанскім супрацьстаянні. Менавіта развагамі Вялічкі, па выразе расійскага даследчыка , натхняліся сучасныя азербайджанскія гісторыкі — у прыватнасці, Фарыда Мамедава і  — у распрацоўцы Нельзя не отметить, что эта концепция нашла в Азербайджане широкий спрос (см. напр., Ахундов, Ахундов, 1986. С. 106—107).Обращает на себя внимание тот факт, что вся эта конструкция была навеяна рассуждениями русского шовиниста В. Л. Величко, который в 1897—1899 гг. руководил полуофициальной газетой «Кавказ», где демонстрировал откровенную нетерпимость к армянам и пытался натравить на них остальное население Кавказа…