Akne, poznate i kao acne vulgaris, je dugoročna promjena kože, koja se javlja kada mrtve ćelije i ulje iz kože začepe dlakine folikule. Tipske karakteristike stanja uključuju mitesere ili bijele tačke, bubuljice, masnu kožu i mogući prstenasti ožiljak. Prvenstveno pogađaju kožu s relativno velikim brojem uljnih žlijezda, uključujući lice, gornji dio grudi i leđa. Rezultirajući izgled može dovesti do anksioznosti, smanjenog samopoštovanja i, u ekstremnim slučajevima, depresija ili čak i pomisli o samoubistvu.
thumb|desno|200px|Različite vrste akni:1 - Cistične akne na licu,2 - Akne na trbuhu,3 - Akne na grudima i ramenima
Ovo stanje obično nastaje tokom puberteta, i naročito je zastupljeno u populaciji zapadnih zemalja, što se objašnjava većom genetićkom predisponiranošću. Akne su pojavni oblik pretjeranog odgovora lojnih žlezdi na uobičajene nivoe muškog hormona testosterona. Kod većine ljudi ovaj prenaglašeni odgovor nestaje tokom i oko dvadesete godine kada akne nestaju ili se u najmanju ruku povlače, djelimično bilo privremeno. Međutim, ne postoji način pomoću koga se može pouzdano predvidjeti koliko dugo će opstati, a kod nekih osoba one se zadržavaju decenijama i opstaju u tridesetim i četrdesetim godinama, ponekad i kasnije. Akne pogađaju veliki procenat populacije u nekom od životnih razdoblja.
Sam izraz akne potiče iz nekorektno preuzetog grčkog izraza άκμή (akme, u smislu osipa kože) koji se sreće u spisima Etiusa Emideusa.
Simptomi
Najuobičajeniji oblik akni je poznat pod nazivom "acne vulgaris" (obična akna) Prekomjerno lučenje loja iz lojnih žlijezda djeluje u sprezi sa začepljenjem njihovih kanala kroz koji se loj, kod zdrave kože, normalno oslobađa. U nekim slučajevima može doći i do poremećaja procesa izumiranja ćelija u površinskim podslojevima kože koji izazivaju prekomjerno perutanje kože, čiji mikrokomadići mogu ući u kanal pore lojne žlijezde i tako fizički omesti normalno oslobađanje loja. Tada se lojne izlučevine nakupljaju u koži, u unutrašnjosti blokiranog kanala, stvarajući povoljne uslove za rast bakterije Propionibacterium acnes, koja se i inače nalazi u koži ali se pod ovim uslovima nekontrolirano razmnožava. Kao reakcija, u koži se pokreću upalni procesi, koji stvaraju vidljivi znak na površini kože. Najpogođenije regije obično su lice, grudi, leđa, ramena i nadlaktice.
Tipske povrede ili rane, uzrokovane aknama su: komedoi, papule, pustule, nodule i upalne ciste. One su u većoj mjeri upalni oblici ispupčenja rumene boje koja su ispunjena gnojem. Neupaljene lojne žlijezde, tačnije epidermoidne ciste, pojavljuju se ili zajedno s aknama ili samostalno, ali nisu redovno prisutne. Nakon nestanka rana izazvanih aknama, mogu ostati mali ožiljci koji mogu biti i neuočljivi golim okom.
Patofiziologija thumb|upright=1.3|Pojednostavljeni prikaz stvaranja komedona od akni thumb|upright=1.3|Anatomija folikula dlake koja pokazuje zdrav folikul dlake (lijevo), bijelu glavu ili zatvoreni komedo (srednja slika) i miteser ili otvoreni komedo (slika desno) thumb|400px|Dijagram toka patološkog slijeda događaja koji vode do stvaranja akni
Acne vulgaris su hronična kožna bolest pilolojnik jedinica i razvijaju se zbog začepljenja na koži folikula dlake. Ove blokade nastaju kao rezultat sljedeća četiri abnormalna procesa: povećana proizvodnja masnog sebuma (pod uticajem androgena), prekomjerno taloženje proteina keratina, što dovodi do stvaranja komeda, kolonizacije folikula bakterijama Cutibacterium acnes (C. acnes) i lokalno oslobađanje proupalnih hemikalija u koži.
Najranija patološka promjena je stvaranje čepa (mikrokomedon), koji je prvenstveno podstaknut prekomjernim rastom, razmnožavanjem i nakupljanjem keratinocitnih ćelija kože u folikulu dlake. U zdravoj koži njene odumrle ćelije izlaze na površinu i zatim iz pora folikula dlake. Kod ljudi s aknama, povećana proizvodnja masnog sebuma uzrokuje da se mrtve ćelije kože drže szajedno. Nakupljanje ostataka mrtvih ćelija kože i masnog sebuma blokira pore dlakinih folikula, stvarajući tako mikrokomedon. C. akne stvaraju biofilm unutar folikula dlake pogoršavaju ovaj proces. Ako je mikrokomedon površan unutar folikula dlake, pigment kože melanin je izložen zraku, što rezultira njegovim oksidacijom i potamni (poznat kao miteser ili otvoreni komedo). Nasuprot tome, ako se mikrokomedon javlja duboko u folikulu dlake, to uzrokuje stvaranje bjeline (poznate kao zatvoreni komedo).
Glavni hormonski pokretač stvaranja masnogsebuma u koži je dihidrotestosteron. Drugi androgeni hormon odgovoran za povećanu aktivnost lojnih žlijezda je DHEA-S. Nadbubrežne žlijezde luče veće količine DHEA-S tokom adrenarhe (faza puberteta), a to dovodi do povećanja proizvodnje sebuma. U kožnom okruženju bogatom sebumom, prirodna i uglavnom komensalne bakterije kože C. akne lahko rastu i mogu izazvati upalu unutar i oko folikula, uslijed aktiviranja urođenog imunskog sistema. C. akne pokreću upalu kože kod akni, povećavajući proizvodnju nekoliko proupalnih hemijski signala (kao što su IL-1α, IL-8, TNF -α i LTB4); IL-1α je bitan za stvaranje komeda.
Uzročnici Uzročnik ili uzročnici akni nisu u potpunosti poznati. Zna se da postoje i nasljedne predispozicije. Nekoliko činilaca je uočeno u proučavanjima procesa vezanih za akne: Hormonska aktivnost, poput menstrualnog ciklusa i puberteta; Stres, koji pokreće povećano lučenje hormona nadbubrežnih žlijezda (hormoni stresa); Hiperaktivnost lojnih žlijezda, koja je uzrokovana, između ostalog, i putem dva prethodno pomenuta dva mehanizma; Nagomilavanje izumrlih ćelija površinskih kožnih slojeva; Bakterije u porama, što pokreće alergijske reakcije; Iritiranje kože ili češanje bilo koje vrste aktivira i pojačava upalne procese; Upotreba anaboličkih steroida; Bilo koji preparati, lijekovi koji sadrže halogene (jodidi, hloridi, bromidi), litij, barbiturate, ili androgene; Izlaganje visokim razinama spojeva hlora, pogotovo hlornim dioksinima, može uzrokovati snažnu i dugotrajnu pojavu akni poznatiju kao hlorakne;
Tradiciojski, pažnja je uglavnom usmjena na hormonski izazvano prekomjerno lučenje loja što je smatrano glavnim uzročnikom ovog poremećaja. Nedavno je veća pažnja posvećena pojavi suženja lojnih kanala jer se ona smatra drugim najvažnijim činiocem u razvoju akni. Abnormalno perutanje ćelija u površinskim podslojevima kože, nenormalno vezanje ćelija unutar dlakinog folikula ("hiperkeratinizacija") i nagomilavanje vode unutar kože (koje izaziva nadimanje tkiva kože i pritisak na kanale sve do njihovog zatvaranja) su pojave koje su predložene kao važni djetatni mehanizmi. Nekoliko hormona je dovedeno u vezu s aknama: muški hormoni testosteron, dihidrotestosteron (DHT) i dihidroepiandrosteron sulfat (DHEAS), kao i insulinoliki faktor rasta 1 (IGF-I). Osim toga, pokazalo se da je koža koja je sklona aknama otporna prema insulinu.
Razvoj akni u zrelijem dobu je neuobičajen, iako je ovo starosno doba pogodno za drugo oboljenje kože zvanom rozacea, koja ima i sličnan pojavni obrazac. Prave akne kod zrelijih osoba mogu biti pokazatelj i drugih povezanih stanja poput trudnoće ili poremećaja poput sindroma policističnih jajnika ili rijetkog Kushingovog sindroma.
Zablude o porijeklu akni Postoje zablude o uzroku akni i o faktorima koje ih ne uzrokuju. Najčešće su: Dijeta i uobičajeni način ishrane. Jedna pogrešna studija navela je na zaključak da čokolada, pomfrit, čips i šećer, između ostalog, utiču na pojavu akni.
Nedavno sprovedeni pregled naučne literature pokazuje da nema argumenata niti u korist niti protiv takvih tvrdnji.Magin P, Pond D, Smith W, Watson A "A systematic review of the evidence for 'myths and misconceptions' in acne management: diet, face-washing and sunlight" Konsenzuz postignut među zdravstvenim radnicima je da pogođeni treba da isprobavaju različite načine ishrane i uzdržavaju se od uzimanja onih namirnica za koje otkriju da utiču na pogoršanje stanja akni.Fries JH Chocolate: a review of published reports of allergic and other deleterious effects, real or presumed . Nedavno proučavanje, sprovedeno nad 47.335 žena otkrilo je pozitivnu epidemiološku pridruženost između konzumiranja, pogotovo obranog, mlijeka i pojave akni.Adebamowo CA, Spiegelman D, Danby FW, Frazier AL, Willett WC, Holmes MD "High school dietary dairy intake and teenage acne" . Istraživači iznose hipotezu da ova veza može biti uzrokovana hormonima (poput goveđeg IGF-I) prisutnog u kravljem mlijeku, ali ovaj podatak nije definitivno potvrđen. Morska hrana, sa druge strane, može sadržati relativno visoke nivoe joda, ali vjerovatno nedovoljno da izazove napad akni. Ipak, osobe koje su sklone aknama će izbjegavati prekomerno konzumiranje namirnica sa visokim sadržajem joda. Također se predlaže postojanje veze između načina ishrane sa visokim sadržajem šećera i akni. Prema ovoj hipotezi, iznenadno odsustvo akni u zemljama koje ne pripadaju zapadnim kulturama može se objasniti njihovim načinom ishrane koji ima niski glikemijski indeks.Loren Cordain, et al. "Acne Vulgaris - A Disease of Western Civilization" Arch Dermatol. 2002;138:1584-1590. Observation Neophodna su dodatna istraživanja su kako bi se utvrdilo da li smanjen unos namirnica visokog glikemijskog indeksa (poput gaziranih napitaka, slatkiša, bijelog hljeba) može značajno ublažiti akne, mada konzumiranje namirnica visokog glikemijskog indeksa treba svakako svesti na minimum, zbog njihovog uticaja na opće zdravstveno stanje.Smith R, Mann N, Makelainen H, Braue A, Varigos G The effect of short-term altered macronutrient status on acne vulgaris and biochemical markers of insulin sensitivity . Nedostatak lične higijene. Akne nisu uzrokovane nečistoćom. Ova zabluda vjerovatno potiče od činjenice da su u mehanizam nastajanja akni uključene i infekcije. Zapravo, blokada koja stvara akne nastaje duboko unutar kože u uskom kanalu dlakinog folikula, iz kojeg ih je nemoguće isprati. Ovi čepovi formiraju se od ćelija i loja. Bakterije koje su uključene u proces su iste te koje su i inače prisutne u koži. Redovno čišćenje kože može ublažiti, ali ne i preduprijediti akne kod određene osobe i veoma su male varijacije u ispoljavanju akni, uzrokovanih varijacijama u higijeni. Sve što prevazilazi veoma pažljivu njegu može zapravo pogoršati povrede i čak podstaći pojavu novih kroz oštećivanje ili presušivanje kože. Seks: rašireni su mitovi prema kojima masturbacija potpomaže pojavu akni i da ih, suprotno njoj, celibat ili seksualni odnos mogu izliječiti. Ne postoje naučni podaci koji dokazuju utemeljenost bilo koje od ovih tvrdnji.
Liječenje Hronologija Historijat akni potiče iz najranijih perioda dokumentirane historije. U drevnom Egiptu, zabilježeno je da je nekoliko faraona patilo od akni. Od antičkih Grka dolazi i engleski izraz akne (eng. acne, koji u prevodu znači tačka ili vrh). Liječenje akni ima, isto tako, značajnu historiju: Drevni Rim : kupanje u vreloj, i često sumpornoj, mineralnoj vodi je bilo jedan od nekolicine dostupnih načina lečenja akni. Jedan od najranijih tekstova u kome se pominju problemi sa kožom je De Medicina koji je napisao Aulus Cornelius Celsus. 1800-te: u lijčelju akni, dermatolozi devetnaestog stoljeća upotrebljavali su sumpor. Vjerovalo se da sumpor isušuje kožu. 1920-te: upotrebljava se benzoil-peroksid. 1930-te: u liječenju tzv. bubuljica čednostiupotrebljavaju se laksativi. 1950-te: kada su u upotrebu ušli antibiotici, otkriveno je da imaju povoljan uticaj na akne. U početku, davani su oralno. Topijski antibiotici su postali dostupni malo kasnije. 1960-te: Vitamin A i retin A su pokazali djelotvornost u liječenju akni. To je dovelo do razvoja izotretionina koji se tokom 1980-ih u SAD prodavao kao Accutane i Roaccutane. 1990-te: uvedeno je liječenje laserom. 2000-te: uvedena je terapija plavim/crvenim svjetlom.
Neki stari načini lečenja, poput laksativa, izbačeni su iz upotrebe ali su drugi, poput banjskih tretmana, opstali i postaju sve popularniji.
Dostupni oblici liječenja