mini|desno|300px|Pravni dokument iz 1623, napisan sekretarskim pismom, kombinacijom latinskog i engleskog jezika i stručnom pravnom terminologijom

Arhivsko istraživanje je vrsta istraživanja koja podrazumijeva pronalaženje, prikupljanje i analizu dokaza iz arhivskih dokumenta i zapisa. Takvi zapisi mogu se čuvati u ustanovama za prikupljanje i čuvanje arhivske građe, poput biblioteka, muzeja i arhiva, ili u okviru institucija i organizacija koje su ih prvobitno stvorile ili prikupile, uključujući državne organe, preduzeća, porodice i druge organizacije. Arhivsku građu mogu čuvati i pravni ili institucionalni nasljednici izvornih stvaralaca dokumentacije. Arhivsko istraživanje razlikuje se od sekundarnog istraživanja, koje se uglavnom zasniva na korištenju sekundarnih izvora dostupnih u bibliotekama ili putem interneta, kao i od drugih oblika primarnog i empirijskog istraživanja, poput terenskog rada i eksperimenta.

Historija arhivskih organizacija

Među najstarijim evropskim arhivskim ustanovama nalaze se Generalni arhiv Aragonske krune, osnovan 1318. i Vatikanski apostolski arhiv, čiji počeci sežu u 17. vijek, a koji čuva državne spise, papinske finansijske knjige i prepisku koja datira još od 8. vijeka.

Nacionalni arhiv Francuske osnovan je 1790. godine tokom Francuske revolucije, a njegov fond sadrži dokumente koji potiču još iz 625. Sličnu historijsku tradiciju imaju i druge evropske arhivske institucije.

Tokom 19. i 20. vijeka formirane su brojne nacionalne arhivske ustanove širom svijeta. Historija Nacionalnog arhiva Ujedinjenog Kraljevstva povezana je sa osnivanjem Državnog arhiva Ujedinjenog Kraljevstva 1838, dok je Nacionalna uprava za arhive i dokumentaciju Sjedinjenih Američkih Država (NARA) osnovana 1934. NARA čuva dokumente i zbirke koje datiraju od osnivanja Sjedinjenih Američkih Država u 18. vijeku, uključujući Deklaraciju nezavisnosti, Ustav Sjedinjenih Američkih Država i originalni primjerak Magne Carte.

U Bosni i Hercegovini razvoj savremene arhivske službe započeo je nakon Drugog svjetskog rata. Rješenjem Vlade Narodne Republike Bosne i Hercegovine 12. decembra 1947. osnovan je Arhiv Bosne i Hercegovine, prva arhivska ustanova u Bosni i Hercegovini. Ovaj datum danas se obilježava kao Dan Arhiva Bosne i Hercegovine i arhivske službe u Bosni i Hercegovini. Osnivanjem Arhiva Bosne i Hercegovine započet je proces formiranja drugih arhivskih ustanova širom Bosne i Hercegovine, čime su postavljeni temelji organizovane arhivske djelatnosti i sistematskog čuvanja arhivske građe u Bosni i Hercegovini.

Značajnu ulogu u očuvanju arhivske građe imaju i univerziteti, koji često posjeduju vlastite arhive i rukopisne zbirke. Univerzitetski arhivi uglavnom dokumentuju historiju i administrativni rad visokoškolskih ustanova, dok pojedine zbirke mogu biti specijalizovane za određene aspekte kulture, historije ili društvenog razvoja države i regije u kojoj se univerzitet nalazi. Arhivsku građu također čuvaju škole, vjerske institucije, muzeji, istraživački centri i druge ustanove posvećene očuvanju lokalne historije i kulturne baštine.

Isticanje obima i raznovrsnosti arhivskih fondova ukazuje na složenost istraživanja u arhivima i izazove sa kojima se suočavaju arhivski istraživači. Pojedini arhivi čuvaju izuzetno velike količine građe; na primjer, fond Vatikanskog apostolskog arhiva prostire se na više od 80 kilometara arhivskih polica. Sve veći broj arhivskih ustanova danas prihvata i digitalne arhivske zapise, što otvara nova pitanja u vezi sa njihovim čuvanjem, prikazivanjem i dostupnošću korisnicima.

Metodologije arhivskog istraživanja

Arhivsko istraživanje predstavlja jednu od osnovnih metoda historijskih istraživanja i široko se koristi u različitim oblastima humanističkih i društvenih nauka. Pored historije, primjenjuje se i u književnim studijama, retorici, arheologiji, sociologiji, geografiji, antropologiji, psihologiji i organizacijskim studijama. Arhivska građa koristi se i u neakademskim istraživanjima, uključujući kriminalističke istrage, genealogiju i utvrđivanje porodičnog porijekla, kao i u postupcima zaštite građanskih prava.

Metode arhivskog istraživanja zavise od organizacije arhiva, vrste i stepena obrađenosti arhivske građe, kao i od ciljeva samog istraživanja. U arhivima koji posjeduju veliku količinu neobrađenog materijala istraživači se često oslanjaju na pomoć arhivista i drugog stručnog osoblja radi lakšeg pronalaženja relevantnih fondova, zbirki i povezanih dokumenata.

Istraživači također koriste formalne i neformalne mreže za razmjenu informacija o arhivskim fondovima i metodama pristupa građi. Takva saradnja posebno je razvijena među genealozima i porodičnim historičarima, koji razmjenjuju podatke o arhivskim ustanovama i njihovim zbirkama.

Rad u arhivu

mini|desno|300px|Stara čitaonica Nacionalnog arhiva Finske

Arhivsko istraživanje je u pravilu složenije i vremenski zahtjevnije od sekundarnog istraživanja, jer uključuje procese identifikacije, lociranja i interpretacije relevantne arhivske građe. Iako arhivske ustanove dijele određene zajedničke karakteristike, one se razlikuju u pogledu organizacije fondova, načina obrade građe i uslova pristupa.

Javno finansirani arhivi najčešće imaju obavezu osiguravanja široke dostupnosti građe, dok privatni, korporativni i arhivi u vjerskim institucijama mogu primjenjivati različite nivoe ograničenja pristupa i korištenja fondova. Ograničenja se mogu odnositi na građu koja sadrži osjetljive ili klasifikovane podatke, neobjavljene materijale, kao i na dokumente čije je korištenje regulisano ugovorima sa donatorima ili pravima intelektualne svojine.

Arhivska građa je često jedinstvena, zbog čega istraživači u mnogim slučajevima moraju fizički pristupiti arhivskim ustanovama. I u slučajevima kada je građa digitalizirana, mogu postojati tehnička ili pravna ograničenja koja ograničavaju online pristup ili korištenje materijala.

Pronalaženje arhivskih zbirki

Prije razvoja internetskih pretraživača i digitalnih baza podataka, zajednički katalozi predstavljali su važno sredstvo za pronalaženje arhivske i bibliotečke građe. U Sjedinjenim Američkim Državama istraživači su koristili Nacionalni zajednički katalog (NUC) i Nacionalni zajednički katalog zbirki rukopisa (NUCMC) za identifikaciju arhivskih fondova i rukopisnih zbirki, pri čemu je veliki dio tih podataka kasnije prenesen u online sisteme.

Savremene arhivske ustanove sve češće omogućavaju pristup katalozima i informacijama o fondovima putem interneta. Pored pojedinačnih arhivskih baza, razvijeni su i specijalizovani digitalni portali koji povezuju više arhivskih institucija i omogućavaju jedinstveno pretraživanje arhivske građe. Među njima se nalaze Europeana, Digital Public Library of America i Trove, digitalni servis Nacionalne biblioteke Australije.

U Ujedinjenom Kraljevstvu organizacija JISC upravlja portalom ArchivesHub, dok organizacija OCLC održava međunarodni portal ArchiveGrid, namijenjen prvenstveno bibliotekama i arhivima koji koriste MARC standarde za katalogizaciju fondova. Udruženje kanadskih arhivista (ACA) razvilo je portal Artefactual, dok je Australijsko društvo arhivista uspostavio Directory of Archives in Australia. Razvijeni su i brojni drugi online alati za pretraživanje i pronalaženje arhivske građe, među kojima su Location Register of English Literary Manuscripts and Letters, vodič ArchiveSearch za arhivsku građu u institucijama u Cambridgeu u Ujedinjenom Kraljevstvu, kao i CARTOMAC: Archives littéraires d'Afrique, posvećen afričkim književnim arhivima.

U slučajevima kada arhivska građa nije dostupna putem online pretraživanja ili javno objavljenih zbirki, istraživači često moraju koristiti druge metode za utvrđivanje njenog postojanja, uključujući praćenje citata, referenci i izvora koje su koristili drugi istraživači. Takva situacija naročito je česta kod arhivske građe u vlasništvu kompanija, privatnih organizacija ili institucija koje nemaju profesionalno organizovanu arhivsku službu, zbog čega obim i sadržaj njihovih fondova nisu uvijek poznati ili javno evidentirani.

U pojedinim arhivima sa strogo ograničenim pristupom korištenje arhivske građe može biti dozvoljeno samo osobama sa određenim stručnim kvalifikacijama ili institucionalnom pripadnošću, poput univerziteta i istraživačkih ustanova. U nekim slučajevima pristup je dodatno ograničen na istraživače određenog akademskog ili profesionalnog nivoa. Osobe koje ne posjeduju potrebne akreditacije često moraju pribaviti preporuke ili pisma podrške od nadležnih institucija ili pojedinaca kako bi ostvarile pristup arhivskoj građi.

Pronalaženje građe unutar arhiva

Arhivi najčešće sadrže jedinstvenu i neponovljivu građu, a način njenog organizovanja može biti specifičan za instituciju ili organizaciju koja je čuva. Po tome se arhivi razlikuju od biblioteka, u kojima se građa uglavnom organizuje prema standardizovanim bibliotečkim klasifikacijskim sistemima.

U arhivistici se tradicionalno primjenjuje princip provenijencije (), prema kojem se arhivska građa čuva u skladu s njenim porijeklom (provenijencijom) i izvornim poretkom u kojem je nastala. Iako arhivisti ponekad vrše određene fizičke ili intelektualne reorganizacije radi lakšeg korištenja fondova, osnovna struktura i kontekst nastanka građe nastoje se očuvati.

Osnovni međunarodni standard za opis arhivske građe predstavlja Međunarodni opći standard za opis arhivske građe (ISAD/G ili ISAD), kojeg je razvilo Međunarodno arhivsko vijeće (ICA). U Sjedinjenim Američkim Državama koristi se i Standard za opisivanje arhivske građe (DACS), dok se u Kanadi primjenjuju Pravila za arhivski opis (RAD). Poznavanje načina izrade arhivskih opisa, inventara i vodiča za fondove naziva se arhivskom inteligencijom.

Pored standarda i pravila za izradu štampanih i digitalnih kataloga, arhivisti omogućavaju pristup arhivskim podacima i putem aplikacijskih programskih interfejsa (API), kao i korištenjem standarda za kodiranje arhivskih opisa, poput Kodiranog arhivskog opisa (EAD), koji se odnosi na fondove, serije i pojedinačne jedinice građe, kao i Kodiranog arhivskog konteksta (EAC), namijenjenog opisu organizacija i osoba koje su stvarale arhivsku građu.

Važno sredstvo za pronalaženje arhivske građe predstavljaju arhivska informativna pomagala, koja arhivisti izrađuju radi lakšeg pretraživanja i korištenja fondova. Ona mogu imati različite oblike, uključujući registre, kartične kataloge, inventare i vodiče kroz arhivske zbirke. Danas su brojna takva pomagala dostupna u digitalnom obliku, kao internetske stranice ili elektronski dokumenti, poput zbirki i vodiča koje objavljuje Kongresna biblioteka Sjedinjenih Američkih Država.

Nivo detaljnosti arhivskih pomagala može se razlikovati — od opisa pojedinačnih dokumenata do općih prikaza cijelih fondova ili zbirki. U arhivima sa velikom količinom neobrađene građe ponekad ne postoje nikakva pomoćna sredstva za pretraživanje fondova.

Od sredine 2000-ih godina u dijelu sjevernoameričkih arhiva primjenjuje se pristup poznat pod nazivom More Product, Less Process (MPLP), odnosno ″više dostupne građe, manje obrade″, čiji je cilj omogućavanje bržeg pristupa arhivskoj građi uz minimalnu obradu fondova.