miniatura|240x240px| Milicianos republicanos feitos prisioneiros polos rebeldes durante a batalla de Guadarrama (1936). Na España franquista funcionaron cerca de trescentos campos de concentración entre 1936 e 1947, algúns deles estables e moitos outros provisionais. A rede de campos foi un instrumento da represión franquista e puideron pasar por eles cerca dun millón de persoas. miniatura| Plano xeral do campo de concentración de Miranda de Ebro. Historia O primeiro campo de concentración foi creado polos militares rebeldes o 19 de xullo de 1936, horas despois do golpe de Estado, preto de Melilla; ao día seguinte, El Telegrama del Rif informaba da apertura do campo, situado na Alcazaba de Zeluán (unha antiga fortaleza do século XVII). De inmediato Francisco Franco foi informado, quen se amosou entusiasmo e ordenou abrir máis campamentos para albergar "elementos perturbadores" e empregalos en obras públicas. O mesmo 20 de xullo, o futuro ditador comunicaba ao coronel Eduardo Sáenz de Buruaga, ao mando da cidade de Tetuán: «Informáronme de que hai varios centos de detidos e que os cárceres non son suficientes para recibilos. Como hai que evitar que os arredores de Tetuán ofrezan o espectáculo de novas execucións, á vista dos correspondentes estranxeiros que acuden, hai que buscar unha solución que poida ser un campo de concentración nos arredores (...) En Melilla xa abriron un en Zeluán con bos resultados». Así nace o campo de concentración de El Mogote, nun lugar idóneo para ocultar ao exterior a dureza das súas condicións (o 20 de agosto asasinaron alí a 52 presos.
A seguinte rexión na que os rebeldes estableceron campos de concentración foron as Illas Canarias. En concreto, foi en terreos militares da península de La Isleta, en Gran Canaria, operativo desde finais de xullo de 1936. Un número indeterminado de prisioneiros nos campos canarios acabaron guindados ao mar ou a pozos volcánicos. Como ocorreu no norte de África, a prensa nacionalista (como se autodenominaba o bando fascista) agochou a dureza e os crimes cometidos nos campos, ofrecendo deles unha imaxe idílica afastada da realidade, do mesmo xeito que farían nos campos nazis. Outros centros de detención inaugurados pouco despois do inicio da guerra, como o cárcere militar situado no castelo de Monte Hacho en Ceuta, foron considerados campos de concentración aínda que nunca tiveron ese nome oficialmente .
Algúns historiadores sinalaron aos funcionarios nazis da Gestapo como os organizadores da rede de campos de concentración franquistas, e que se inspiraron en gran parte nos campos de concentración da propia Alemaña nazi para o deseño do español. Entre eses oficiais nazis, destacou durante un tempo Paul Winzer, xefe da Gestapo en España e xefe do campo de concentración de Miranda de Ebro. Hai autores que van máis aló e mesmo sosteñen que Winzer foi o verdadeiro autor de toda a organización dos campos de concentración franquistas. Por outra banda, varios compostos, como os campos de Laredo, Castro Urdiales, Santander ou El Dueso, foron inicialmente configurados e xestionados por batallóns do Corpo di Truppe Volontarie da Italia fascista .
O 5 de xullo de 1937 créase a Inspección Xeral dos Campos de Concentración de Prisioneiros (ICCP) coa súa cabeza o coronel Luis Martín Pinillos, militar africanista. O seu obxectivo era centralizar a xestión de todos os campos, aínda que se enfrontaría cos distintos vicerreis militares doutras zonas do país, especialmente co xeneral Queipo de Llano, responsable do Exército do Sur. Os campamentos andaluces funcionaron fóra do ICCP até mediados de 1938, e os de Baleares, Canarias ou Protectorado de Marrocos mantiveron unha autonomía case total até o final da guerra.
En 1938 os campos de concentración de Franco albergaban máis de 170 000 presos. Despois do final do conflito, en 1939 a cifra de poboación carcelaria oscilaba entre os 367 000 e 500 000 persoas. A partir de 1940 o supervisor de todos estes campos foi o xeneral Camilo Alonso Vega. A función principal dos campos era albergar o maior número posible de prisioneiros de guerra republicanos, e todos aqueles que se consideraban "irrecuperables" eran executados automaticamente. Moitos dos encargados da represión ou da administración nos campos foran vítimas na zona republicana, e por iso destacaron por manifestar o desexo de furia e vinganza contra os vencidos. Tampouco os altos cargos foron moi contrarios a este clima de represión e vinganza: o director xeral de Prisións, Máximo Cuervo Radigales, e o xefe do Corpo Xurídico Militar, Lorenzo Martínez Fuset, contribuíron en non pouca medida á creación deste. clima represivo.
En 1946, dez anos despois do inicio da Guerra Civil, aínda funcionaban 137 campos de traballo e 3 campos de concentración, nos que 30 000 presos políticos. O último campo de concentración en pechar foi Miranda de Ebro, que foi pechado en xaneiro de 1947.
Prisioneiros Terminaron nestes campos de concentración desde excombatentes republicanos do Exército Popular, das Forzas Aéreas e da Mariña, a disidentes políticos e as súas familias, persoas sen fogar, independentistas marroquís, homosexuais, xudeus xitanos e presos comúns. As Comisións de Clasificación que traballaban nos campos foron as que determinaron o destino dos internados: os declarados “afectados” foron postos en liberdade; os "lixeiramente descontentos" e sen responsabilidades políticas foron enviados aos batallóns de traballadores; e os "descontentos graves" ingresaron en prisión e quedaron a disposición da Auditoría de Guerra para ser procesados por un xulgado militar. Os clasificados como "delincuentes comúns" tamén foron enviados ao cárcere. Como noutros campos de concentración, estaban xerarquizados de tal xeito que os presos comúns violentos (polo tanto, sen motivacións políticas ou ideolóxicas) estaban nun chanzo máis alto que a maioría dos presos alí, traballando como "vixiantes" destes últimos (os cabos de vara, figura parecida aos kapo dos campos de concentración nazis). A pesar da destrución masiva da documentación sobre eles, os estudos afirman que os campos se caracterizaban pola explotación laboral dos prisioneiros, organizados en batallóns de traballadores.
Número de presos Segundo datos oficiais da Inspección de Campos de Concentración de Prisioneiros, ao remate da guerra civil había internados nos arredor de cen campos existentes na época 177.905 soldados prisioneiros inimigos en espera de clasificación procesual ―a Inspección tamén informou de que pasaran polos campos 431.251 persoas. Segundo Javier Rodrigo, preto de medio millón de prisioneiros pasaron polos campos de concentración entre 1936 e 1942. En 2019, Carlos Hernández de Miguel identificou preto de 300 campos confirmados, calculando que pasaran por eles entre 700 000 e un millón de persoas.
Condicións Hai consenso entre os historiadores en afirmar, segundo testemuños de superviventes, testemuñas e os propios informes oficiais franquistas, que as condicións de internamento "foron, en termos xerais, atroces". A isto súmase o feito de que os rebeldes non recoñeceron aos soldados republicanos como prisioneiros de guerra, polo que nunca se lles aplicou a Convención de Xenebra de 1929 asinada anos antes polo rei Afonso XIII en nome de España. A ilegalidade no trato dos reclusos materializouse no uso de presos para traballos militares (explicitamente prohibido pola Convención), medidas xerais de prevención (internamento sen condena), o uso da tortura para obter testemuños e denuncias, e a ausencia de garantías xudiciais. En canto á oficialidade que administraba os campos, tamén se destacou a corrupción xeneralizada imperante, que permitiu o enriquecemento de moitos soldados e agravou o sufrimento dos internados baixo a súa custodia.
Tratamento dos internos A tortura e os malos tratos estaban á orde do día nos campos de concentración onde os reclusos -moitos deles sen ter sido acusados formalmente de ningún delito- soportaban unhas deplorables condicións de vida marcadas pola "fame, enfermidades, masificación e corrupción". Non era raro que os que golpeaban aos presos fosen falanxistas ou familiares de vítimas aos que se lles permitía entrar no establecemento. Os reclusos foron sometidos a castigos brutais por parte de quen os custodiaba (moitos deles excombatentes ou familiares de vítimas da represión na retagarda republicana) ou polos cabos de vara que reaparecían nos campos de concentración e tamén no centro penal. Os prisioneiros dos campos de concentración clasificados como "desafectos" tamén foron obrigados a realizar traballos forzados en batallóns especialmente formados para tal efecto.
Deportación de exiliados españois e brigadistas da Guerra Civil a campos nazis Á marxe dos campos de concentración na España franquista, indícase que no exilio dos republicanos a Francia uns 10 000 españois acabaron en campos de concentración nazis, sen que o ministro de Asuntos Exteriores de Franco, Ramón Serrano Súñer, fixera nada por salvalos. Existe documentación escrita pola que os alemáns consultaban que facer cos "dous mil roxos españois de Angoulême". Os poucos que se salvaron non puideron volver a España.
Por outra banda, as autoridades franquistas tamén colaboraron cos seus aliados nazis entregando prisioneiros checos, belgas ou alemáns para acabar sendo fusilados ou encerrados en prisións e campos de concentración do Terceiro Reich, onde morreron a maioría deles. Aquelas entregas foron ordenadas persoalmente por Franco, vulnerando calquera principio legal e mesmo contra o criterio dos seus propios funcionarios. Así, ante o posible traslado á Alemaña hitleriana de oito brigadistas confinados en San Pedro, o xefe do Servizo de Política Nacional e Tratados cuestionou por escrito a extradición, opoñéndose a ela. Desoando os seus argumentos, o ministro Gómez-Jordana escribiu manuscrito sobre o informe deste alto diplomático: «S. E. el Generalísimo ordenó se entreguen».
Outro uso que Franco deu aos brigadistas internacionais confinados no campo de San Pedro foi o de trocalos por prisioneiros en mans das autoridades republicanas. Coñécese un pequeno número destes intercambios de soldados pero, aínda así, algúns soldados da Alemaña nazi e fascistas italianos conseguiron regresar aos seus países de orixe deste xeito.
Organización
Campos de concentración Durante a guerra civil e os primeiros anos da ditadura franquista estiveron en funcionamento uns 300 campos de concentración segundo as últimas investigacións, entre os que destacaban os seguintes: miniatura|Campo de concentración de Camposancos Campo de concentración de Albatera: utilizáronse os terreos ocupados polo campo de traballo republicano aberto en outubro de 1937. Campo de concentración de Camposancos. Campo de concentración de Castuera. Campo de concentración de La Corchuela. Campo de concentración de Los Almendros. Campo de concentración de Miranda de Ebro. Campo de concentración de San Pedro de Cardeña: situado no mosteiro homónimo de Burgos, foi o lugar de internamento dos presos das Brigadas Internacionais. Campo de concentración de Horta, en Barcelona.
Batallóns de Traballadores e Traballos Forzosos miniatura| Nave central do Val dos Caídos, escavada na pedra. miniatura| Inicio da Canle dos Presos en Peñaflor (Sevilla).