O termo Revolución Rusa (, Russkaya revolyutsiya) agrupa todos os sucesos que conduciron ao derrocamento do réxime tsarista e á instauración preparada doutro, leninista, a continuación, entre febreiro e outubro de 1917, que levou á creación da República Socialista Federativa Soviética de Rusia. O tsar viuse obrigado a abdicar e o antigo réxime foi substituído por un Goberno provisional durante a primeira revolución de febreiro de 1917 (marzo no calendario gregoriano, pois o calendario xuliano estaba en uso en Rusia entón). Na segunda revolución, en outubro, o Goberno provisional foi eliminado e substituído cun goberno bolxevique (comunista).
A Revolución de Febreiro focalizouse, orixinalmente, en torno a Petrogrado (hoxe San Petersburgo). No caos, os membros do parlamento imperial ou Duma asumiron o control do país, formando o Goberno provisional ruso. A dirección do exército sentía que non tiñan os medios para reprimir a revolución e Nicolao II, o último emperador de Rusia, abdicou. Os soviets (consellos de traballadores), que foron dirixidos por faccións socialistas máis radicais, en principio permitiron ao Goberno provisional gobernar, pero insistiu nunha prerrogativa para influír no goberno e controlar diversas milicias. A Revolución de Febreiro levouse a cabo no contexto dos duros reveses militares sufridos durante a Primeira guerra mundial (1914-1918), que deixou a gran parte do exército ruso nun estado de motín.
A partir de entón produciuse un período de poder dual, durante o cal o Goberno provisional tiña o poder do Estado, mentres que a rede nacional de soviets, liderados polos socialistas, tiña a lealdade das clases baixas e a esquerda política. Durante este período caótico houbo motíns frecuentes, protestas e moitas folgas. Cando o Goberno provisional decidiu continuar a guerra con Alemaña, os bolxeviques e outras faccións socialistas fixeron campaña para deter o conflito. Os bolxeviques puxeron a milicias obreiras baixo o seu control e convertéronos na Garda Vermella (máis tarde, o Exército Vermello) sobre as que exercían un control substancial.
Na Revolución de Outubro (novembro no calendario gregoriano), o partido bolxevique, dirixido por Vladimir Lenin, e dos traballadores soviéticos, derrocou ao Goberno provisional en Petrogrado. Os bolxeviques nomeáronse a si mesmos líderes de varios ministerios do goberno e tomaron o control do campo, creando a Cheka, organización de intelixencia política e militar para esmagar calquera tipo de disidencia. Para poñer fin á participación de Rusia na primeira guerra mundial, os líderes bolxeviques asinaron o Tratado de Brest-Litovsk con Alemaña en marzo de 1918.
Posteriormente estalou unha guerra civil en Rusia entre a facción «vermella» (bolxevique) e «branca» (antibolxeviques) –esta última contou co apoio das grandes potencias–, que ía continuar durante varios anos, na que os bolxeviques, en última instancia, saíron vitoriosos. Deste xeito, a revolución abriu o camiño para a creación da Unión de Repúblicas Socialistas Soviéticas (URSS) en 1922. Pese a que moitos acontecementos históricos notables tiveron lugar en Moscova e Petrogrado, tamén houbo un movemento visible nas cidades de todo o estado, entre as minorías nacionais de todo o imperio e nas zonas rurais, onde os campesiños apoderáronse da terra e redistribuírona.
A Revolución Rusa foi un acontecemento decisivo e fundador do "curto século XX"Esta expresión foi popularizada polo historiador británico Eric Hobsbawn na súa obra The Age of Extremes. aberto polo estoupido do macroconflito europeo en 1914 e pechado en 1991 coa disolución da Unión Soviética. Obxecto de simpatías e de inmensas esperanzas por uns (Jules Romains describiuna como "a gran luz no Leste" e François Furet como "o encanto universal de outubro"), tamén foi obxecto de severas críticas, de medos e de odios viscerais.O historiador Eric Hobsbawn escribiu: "A Revolución de Outubro foi universalmente recoñecida como un suceso que conmocionou o mundo." en The Age of Extremes, Complexe, 2003, pág. 99. Segue sendo un dos acontecementos máis estudados e máis apaixonadamente discutidos da historia contemporánea.
Situación de Rusia antes da revolución de 1905
Previamente a 1917, o antigo Imperio Ruso rexíase baixo un réxime tsarista, autocrático e represivo desde había tres séculos cando, en 1613, instaurouse no país a dinastía Románov.
A abolición da servidume promulgada en 1861 por parte do tsar Alexandre II foi a primeira mostra das fisuras do antigo sistema feudal. Unha vez liberados, os antigos servos desprazáronse ás cidades, converténdose así en man de obra industrial.
A comezos do século XX, o desenvolvemento da industria rusa era cada vez maior, favorecendo o crecemento das cidades e unha crecente efervescencia cultural: a antiga orde social cambaleábase, agravando as dificultades dos máis pobres. As industrias florecían e a crecente clase obreira aglutinábase principalmente nas cidades, pero a prosperidade do país non representara beneficio ningún para a maioría da poboación.
A economía no seu conxunto seguía sendo arcaica.Marc Ferro,La Révolution de 1917, Aubier, Paris, 1967, p. 36. O valor da produción industrial en 1913 era dúas veces e media menor que o de Francia, seis veces menor que o de Alemaña e catorce veces menor que o dos Estados Unidos.René Girault e Marc Ferro, Da Russie à l'URSS. L'histoire de la Russie de 1850 à nos jours, Nathan, 1989. A produción agrícola continuaba sendo deficiente e a falta de transportes paralizaba calquera intento de modernización económica.Marc Ferro,La Révolution de 1917, Aubier, Paris, 1967, p. 39. O PIB per cápita naquela época era inferior ao de Hungría ou ao de España e, aproximadamente, supoñía unha cuarta parte do dos Estados Unidos.3.593 dólares per cápita en Rusia en 1913 e 13.327 dólares en EE.UU. Ademais, o país estaba dominado sobre todo por capital estranxeiro, posuíndo este case a metade das accións rusas.Richard Pipes, La Révolution russe, PUF, 1993, p. 71 O proceso de industrialización foi violento e mal aceptado polos campesiños, que foran bruscamente proletarizados. A clase obreira nacente, aínda que numericamente pequena, concentrábase nas grandes zonas industriais, o que facilitou a crecente conciencia revolucionaria.<ref>Lev Trotski, «Particularités du développement de la Russie», en Histoire de la révolution russe. 1. Février, Paris, Éditions du Seuil, 1950, pp. 39-52.</ref>
O Imperio Ruso seguía sendo un país esencialmente rural (o 85% da poboación vivía en zonas rurais). Aínda que unha parte dos campesiños, os kuláks, enriqueceuse e constituíu unha especie de clase media rural co apoio do réxime; o número de campesiños sen terra aumentara, creando así un auténtico proletariado rural receptivo a ideas revolucionarias. Ata despois de 1905, un deputado da Duma sinalou que en moitas aldeas, a presenza de chinchas e cascudas nos fogares percibíase como sinal de riqueza.François-Xavier Coquin, La Révolution russe, PUF, coll. « Que sais-je?», 1974, p. 14.
miniatura|Petrogrado, capital do Imperio Ruso naquela época e orixe das tres revolucións.
Trala escolarización levada a cabo uns anos antes, algúns obreiros foran convencidos polos ideais marxistas e outros pensamentos revolucionarios. Con todo, o poder tsarista mostrouse inmóbil. Nos séculos XIX e XX, varios movementos organizados por membros de todas as clases sociais (estudantes ou obreiros, campesiños ou nobres) trataron de derrocar o goberno sen éxito. Algúns recorreron ao terrorismo e aos atentados políticos, converténdose os movementos revolucionarios en obxecto de dura represión, levada a cabo pola todopoderosa Okhrana, a policía secreta do tsar. Moitos revolucionarios foron encarcerados ou deportados, mentres que outros lograron escapar e unirse ás filas dos exiliados. Desde esta perspectiva, a revolución de 1917 é a culminación dunha longa sucesión de pequenas revoltas. As reformas necesarias, que nin as insurreccións campesiñas, os atentados políticos e a actividade parlamentaria da Duma lograran, desembocaron nunha revolución impulsada polo proletariado.
En 1905, tivo lugar unha primeira revolución trala derrota rusa ante o Xapón na guerra ruso-xaponesa. O 22 de xaneiro, convocouse unha manifestación en San Petersburgo para esixir reformas ao tsar Nicolao II, sendo esta duramente reprimida, no que se coñece como o Domingo Sanguento. Tratouse dun intento do pobo ruso de liberarse do seu tsar e caracterizouse polos levantamentos e a folga por parte dos traballadores e dos campesiños. Estes formaron os primeiros órganos de poder independentes da tutela do Estado: os soviets.
Revolución de febreiro de 1917 miniatura|Soldados rusos feridos no transcurso da primeira guerra mundial e sendo transportados nun carro tirado por cabalos.
As sucesivas derrotas rusas na primeira guerra mundial foron unha das causas da Revolución de Febreiro. No momento de entrada na guerra, todos os partidos políticos mostráronse favorables á participación na contenda, coa excepción do Partido Obreiro Socialdemócrata, o único partido europeo xunto ao Partido Socialista do Reino de Serbia que se negou a votar os créditos de guerra, pero advertiu que non trataría de sabotar os esforzos provocados pola guerra. Tralo comezo do conflito e logo dalgúns éxitos iniciais, o Exército ruso tivo que soportar severas derrotas (en Prusia Oriental, en particular). As fábricas non se mostraron o suficientemente produtivas, a rede ferroviaria era ineficiente e a subministración de armas e alimentos ao exército fallaba. No Exército, os partes batían todas as mellores marcas: 1.700.000 mortos e 5.950.000 feridos, estalando disturbios e decaendo a moral dos soldados. Estes soportaban mes a mes a incapacidade dos seus oficiais, ata o punto de fornecer a unidades de combate munición non correspondente co calibre da súa arma e a intimidación e os castigos corporais utilizados nesta.
A fame estendeuse e as mercadorías comezaron a escasear. A economía rusa, que antes da guerra contaba coa taxa de crecemento máis alta de Europa,Para a década de 1890, Richard Pipes afirma: «a productivité industrielle russe s'est accrue de 126 pour cent, le double du taux de croissance allemand et le triple de celui des États-Unis». Tradución: "A produtividade industrial rusa aumentou nun 126%, o dobre da taxa de crecemento de Alemaña e tres veces maior que a dos Estados Unidos. A Révolution russe, op. cit., p. 72. atopábase illada do mercado europeo. O Parlamento ruso (a Duma), constituída por liberais e progresistas, advertiu ao tsar Nicolao II destas ameazas contra a estabilidade do imperio e do réxime, aconsellándolle formar un novo goberno constitucional. O tsar non tivo en conta esta advertencia e perdeu o liderado e o contacto coa realidade do país. A impopularidade da súa esposa, a emperatriz Alexandra, de orixe alemá, aumentou o descrédito do réxime, feito confirmado en decembro de 1916 co asasinato de Rasputín, asesor oculto da emperatriz, por parte do príncipe Félix Iusúpov, un mozo nobre.
Desde 1915-1916, proliferaron diversos comités que se encargaron de todo aquilo que o deficiente Estado xa non asumía (abastecemento, encargos, intercambios comerciais...). Xunto ás cooperativas ou os sindicatos, estes comités convertéronse en órganos de poder paralelos. O réxime xa non controlaba o "país real".Roger Portal, A Russie de 1894 à 1914, Paris, Centre de documentation universitaire, 1966, p. 78.