A Capela Pazzi é unha das arquitecturas renacentistas máis famosas, comunmente considerada a obra mestra de Filippo Brunelleschi e unha das principais obras mestras da arquitectura renacentista. Está situada no interior do primeiro claustro da Basílica da Santa Croce en Florencia. Oficialmente era a sala capitular de Santa Croce mais, en realidade, era a capela conmemorativa privada da familia Pazzi, quen soportara os gastos de construción.Trachtenberg (1996), p. 61
A través da análise coidadosa dos poucos documentos restantes, estableceuse unha cronoloxía: a construción comezou en 1442, 4 anos antes da morte de Brunelleschi,Saalman (1993), p. 211 a cúpula rematouse en 1460, mentres que as decoracións foron completadas pouco antes da Conxura dos Pazzi de 1478.
Historia
Primeiros pasos miniatura|Capela Pazzi: planta e alzado. No 1423, un amplo incendio destruíu a zona dos dormitorios e parte da biblioteca do convento de Santa Croce. Para reparar os danos e reconstruír as habitacións, o Municipio e algunhas das familias máis ricas da cidade deron un paso adiante, incluíndo os Medici, os Spinelli e os Pazzi. Andrea de Pazzi, en particular, xa en 1429 ofreceuse para reconstruír a sala capitular, creando unha capela que, na parte traseira, tamén albergaría as tumbas da súa familia.Gargani (1998), p. 37 Estaba adicado a Santo André, patrón homónimo do cliente.
Resulta extremadamente difícil establece-la cronoloxía da construción da capela por mor da escaseza de documentos mais, en todo caso, debeu de avanzar moi lentamente. A implicación de Filippo Brunelleschi dátase, xeralmente, de 1429, pouco despois de ter rematados os traballos da Sancristía Vella de San Lourenzo. No informe catastral de Andrea de Pazzi de 1433, hai un primeiro documento do compromiso coa reconstrución do capítulo (case con toda seguridade no lugar do antigo que foi destruído), pero até 1442 non hai documentos do inicio real das obras da sala capitular.Trachtenberg & Hyman (1990), p. 348
Reinicio As dificultades económicas probablemente frearon a construción iniciada e está documentado que, no 1443, que o papa Uxío IV quedara a cear no Capítulo de Santa Croce", que só estaba construído até o entaboamento e, tamén que, no testamento de Andrea de Pazzi, que morrera ese ano, destinábase unha importante suma para remata-la capela. Un ano despois morreu Brunelleschi, paralizándose, de novo, a obra.
Igualmente, daqueles anos remóntanse os traballos de Luca della Robbia, amigo de Brunelleschi, que o prefería a Donatello pois tivera con este un conflito pola decoración da Vella Sancristía de San Lorenzo. A cúpula e as bóvedas só foron rematadas en 1459 e o pórtico exterior en 1461, como indican as inscricións no tambor e na bóveda exterior respectivamente.
Nin en 1469 nin en 1473 se rematou a capela, xa que se lle asignaron novos fondos, en particular, na segunda data, polo cardeal Pietro Riario. En 1478, aínda estaba en marcha a construción do pórtico, que rematou nos anos inmediatamente seguintes. Nese ano, con todo, como consecuencia da conspiración contra os Medici, os Pazzi foron todos arrestados ou exiliados e confiscados os seus bens polo que quedaron sen rematar varias partes.
Atribución Por mor dun período tan prolongado de tempo para levar a cabo as obras, resulta complicado definir con precision as partes realizadas por Brunelleschi e cales se deben atribuír aos seus seguidores. Hoxe en día, a maior parte dos autores adoitan recoñecer que a Brunelleschi pertencen as liñas esenciais da planificación tanto da estrutura interna como da externa, incluíndo o pórtico, que sería o único realmente realizado polo arquitecto que se basea na existencia de formas xeométricas simples, cadrado e círculo, mais non a execución nin a decoración do templo.
O argumento máis común para facer a atribución a Brunelleschi é pola semellanza da capela coa Sancristía Vella da basílica de san Lourenzo de Florencia, mais outros argumentan que o seu estilo de desenvolvera durante un período de vinte anos e que a capela Pazzi representaría un paso atrás.Trachtenberg (1996), p. 62 Malia que a primeira mención de Brunelleschi como arquitecto foi escrita por un autor anónimo na década de 1490,Trachtenberg (1960), p. 60 a maior parte dos especialistas, na actualidade, consideran que a capela é, posblemente, obra de Giuliano da Maiano ou Michelozzo.Battisti (1981)
Descrición
Plano O esquema xeral, como nas outras obras de Brunelleschi, está inspirado nun precedente medieval, neste caso a sala capitular de Santa Maria Novella (o Cappellone degli Spagnoli, que consta dunha sala principal cunha pequena ábsida de planta rectangular), para innovala aplicando escollas de extremo rigor, enxertadas nalgúns elementos tomados da arquitectura románica romana e florentina.
Dende o punto de vista construtivo, o gran problema que se presenta é pasar dunha planta rectangular a outra cadrada para podela cubrir empregando unha cúpula. Para iso, dividirá os lados longos en dous módulos laterais que miden a diferenza entre o rectángulo orixinal da planta e o cadrado no que se insire a cúpula.De Fusco (1999), p. 25
Resulta moi harmónica de proporcións unha construción tan extraordinaria, explicable só grazas á intervención do grande arquitecto, que está unido a outros edificios preexistentes por tres lados, entre eles a capela Médicis de Michelozzo, a capela Baroncelli e a capela Castellani. Malia estes condicionantes, a capela é un excelente exemplo de elegancia e sobriedade na arquitectura, cun maxestoso dominio das relacións entre os volumes do edificio en beneficio da harmonía xeral do conxunto. As decoracións aparecen ao observador só nun momento posterior, cando se centra nos detalles, completando o ambiente sen lastralo e roubándolle o espectáculo ao espazo arquitectónico e á sacralidade do edificio.
A pintura dos muros se centra nun esquema básico de gris, branco e azul, con pequenos espazos con verde, amarelo e violeta.Hart (1989), p. 565
Exterior miniatura|Vista exterior da Capela Pazzi, na Basílica da Santa Cruz, en Florencia. A fachada da igrexa dá ao primeiro claustro de Santa Croce. Como se dixo, a autoría non está clara pois hai quen llo atribúe a Giuliano da Maiano, mentres que outros remiten ao deseño orixinal do mestre, implementado despois da súa morte. É importante a súa función de mediación espacial e de filtro da luz, que chega ao interior dun xeito xeneralizado e homoxéneo.
Pórtico O pórtico frontal lembra a maxestosa estrutura dos arcos triunfais romanos. Seis columnas corintias sosteñen un ático alixeirado, dividido en cadrados delimitados por pilastras pareadas (lesenas) e interrompidas no centro polo arco de medio punto, que lembran os motivos escenográficos do pronao e o arco triunfal do mundo antigo. O coroamento, sen rematar, está protexido por un dosel visto. Segundo Vasari, o proxecto incluía a coroación do tímpano. O friso do arquitrabe, con pequenos tondos que encerran as cabezas de querubíns, é unha obra atribuída a Desiderio da Settignano e a artistas da escola de Donatello.
O pórtico está cuberto por unha bóveda de canón con casetóns, mentres que en correspondencia co arco hai unha pequena cúpula, cuberta todo con rosetóns de terracota acristalada onde se atopa o escudo de Pazzi. A pequena cúpula destaca en particular pola súa complexa decoración con brillante policromía de Luca della Robbia, tamén autor do tondo con Santo André (patrono do cliente) sobre a porta. Toda a cúpula interna está enriquecida coas cunchas en relevo nas esquinas e, no centro, o escudo de armas de Pazzi con golfiños dentro dunha grilanda de follas e froitos. Tamén pódese ler a data "1461 A. DI 10 Giugno".
Sobre o arquitrabe, dous anxos sosteñen un tondo con dous golfiños e cinco cruces cruzadas, arma moderna da familia Pazzi; no tímpano, sobresae un relevo de Sant'Andrea tra due angeli. As portas de madeira, finamente labradas con figuras florais e xeométricas e rosetóns no centro cos escudos do Pobo e da Comuna, foron realizadas por Giuliano da Maiano en 1472. Aos lados da porta hai dúas fiestras de arco alto, enmarcados polas pilastras que corresponden á altura das columnas do pórtico.
No fondo da fachada, érguese a cúpula gallonada que lembra moito á antiga sancristía da basílica de San Lorenzo, situada no exterior dentro dun cilindro baixo (tambor) con cuberta cónica e rematada por un lanterna moi lixeira. Divídese en doce segmentos sobre cada un dos cales se abre un óculo que pode evocar simbolicamente o número dos apóstolos e a graza (a luz) que se filtra a través deles desde a entidade divina (o sol, fóra). No xeso do tambor externo pódese ler unha inscrición en vermello sinopia que leva as palabras "a d' 11 ottobre 1459 si fornì" (en galego, o 11 de outubro de 1459 rematouse).
A disposición dos catro extremos exteriores alintelados e do central en forma de arco de medio punto, moi alto e de dobre anchura, que combina a estrutura alintelada propia dos gregos coa estrutura arcada, propia dos romanos, foi unha innovación e será modelo ou fonte de inspiración para numerosos arquitectos, antecedente evidente da serliana.
Interior miniatura|Vista interior. O interior é moi esencial e baséase, como en San Lorenzo, no módulo de 20 brazos florentinos (uns 11,66 metros), que é a medida do largo da zona central, a altura dos muros internos e o diámetro da cúpula, para ter un cubo imaxinario coroado por unha hemiesfera de doce nervios sobre pendentes. A este esquema hai que engadir as dúas curtas alas laterais (cubertas por bóveda de canón artesoada e con rosetas), que miden, cada unha, un quinto respecto ao lado do cubo central, e a ábsida do altar (cunha pequena cúpula), con outro quinto de largo, igual ó arco de entrada.
A principal diferenza coa planta da Sancristía Vella é, polo tanto, a base rectangular, aínda que moi ben disfrazada, que se viu influída pola disposición das edificacións preexistentes ao seu redor. Porén, se tamén se ten en conta a ábsida e o pórtico exterior, grazas á compensación das ás laterais, a planta pódese inscribir, de novo, nun cadrado.
Ábsida Un banco en pietra serena percorre o seu perímetro e foi construído para permitir o uso da capela tamén como sala capitular dos monxes. Do banco ramifican as pilastras corintias, de novo en pietra serena, que puntúan o espazo e conectan cos membros superiores do entaboamento; grazas ao recurso do banco que actúa como zócolo, as pilastras son as mesmas cás da ábsida, que se eleva sobre uns chanzos. Nos demais muros tamén se reproduce o oco en arco sobre o espazo do altar, así como o perfil da ventá redonda do muro de acceso, creando un ritmo xeométrico puro. A cúpula está alixeirada polas finas nervaduras en relevo e a luz inunda a capela dende a lanternal e as ventás dispostas sobre o tambor. Sobre o fondo branco de xeso destaca o gris homoxéneo e profundo da pedra, no estilo máis típico do grande arquitecto florentino.
Unha pequena sala, accesible desde unha porta situada na parede dereita da ábsida, era o lugar para o enterramento dos membros da familia Pazzi e para o culto privado. No lado oposto, había unha porta que permitía o acceso á Basílica de Santa Croce, que posteriormente foi pechada e desmantelada.
A decoración plástica está estritamente subordinada á arquitectura, como na Sancristía Vella: os muros acollen doce grandes medallóns de terracota vidrada cos Apóstolos, entre as mellores creacións de Luca della Robbia;Honnour & Fleming (2004), p. 430 máis arriba está o friso, de novo coa temática dos Querubíns como no exterior e coa incorporación do Año, símbolo da Redención, pero tamén da poderosa Arte da La.