O Escudo da serea, tamén coñecido como Escudo de Castelao, é un emblema patriótico galego deseñado en 1937 polo intelectual e político Alfonso Daniel Rodríguez Castelao durante o seu exilio en Barcelona, no contexto da guerra civil española. Non foi oficializado, pero converteuse nun símbolo emblemático do nacionalismo galego de esquerda e do galeguismo laico e popular.
Orixe e contexto histórico
En xullo de 1937, Castelao publicou no número 6 da revista Nova Galiza un artigo titulado “Os novos símbolos da nova Galiza”, no que propuxo un novo escudo nacional galego que rompese coa tradición relixiosa e monárquica. Castelao (1937). "Os novos símbolos da Nova Galiza". Nova Galiza, nº 6. Consideraba que os símbolos tradicionais —como o cáliz, a hostia consagrada ou a coroa— estaban intimamente ligados á Igrexa católica, institución que apoiara activamente a causa golpista e a represión franquista en Galiza.
Castelao pretendía deseñar un escudo que representase a dignidade, a liberdade e o traballo do pobo galego, e que fose compatible cunha Galiza moderna, laica e republicana.
Deseño e simboloxía miniatura|Escudo "Denantes mortos que escravos" na fachada da Sociedade Cultural de Reboreda, en Redondela. Castelao examinou e descartou varios símbolos galegos tradicionais antes de decidirse polo deseño definitivo:
A vieira, por estar asociada á peregrinación xacobea e, polo tanto, á simboloxía relixiosa. O tríscele, por lembrar visualmente a esvástica nazi. A fouce cruzada coa áncora, por considerar que sería un “plaxio desafortunado” do emblema comunista da fouce e o martelo. A combinación de elementos naturais galegos (como un peixe e unha espiga), que considerou “antiartística”.
O deseño definitivo incluíu os seguintes elementos:
Unha serea (tamén chamada nereida), co pelo loiro estendido, sostendo un escudo. Inspirouse na heráldica galega, especialmente nos escudos da familia Mariño de Lobeira. Unha fouce de ouro, símbolo do traballo agrícola e da cultura labrega. Unha estrela vermella, emblema da liberdade e da esperanza. Un fondo azul, que remite ao mar e ao ceo, en consonancia coa identidade atlántica de Galicia. O lema “Denantes mortos que escravos”, que resume o espírito de resistencia e dignidade do pobo galego.
Uso e legado
O escudo da serea nunca foi adoptado oficialmente por ningunha institución galega. Con todo, converteuse nun símbolo de referencia no galeguismo de esquerda e nos movementos que reivindican unha Galiza laica, soberana e socialmente xusta. Durante o Franquismo, o seu uso foi case nulo ou forzosamente clandestino, xa que tanto os símbolos nacionais alternativos como a propia figura de Castelao estaban proscritos.
A súa recuperación comezou na chamada Transición española e consolidouse nos anos 80, aparecendo en actos políticos, publicacións e manifestacións culturais. A súa forza reside na combinación dunha iconografía heráldica galega —a serea— coa denuncia social e a defensa da dignidade colectiva. Aínda que non ten validez legal, unha versión estilizada do escudo aparece no logotipo do Consello da Cultura Galega, en homenaxe ao legado intelectual de Castelao.
O lema “Denantes mortos que escravos”, asociado ao escudo dende 1937, converteuse nunha consigna de resistencia, empregada en loitas antifranquistas, mobilizacións lingüísticas e campañas por dereitos nacionais e sociais. Hoxe en día, segue a representar a negativa a calquera forma de subordinación e é un emblema visual de moitos sectores que buscan unha Galiza máis igualitaria e arraigada na súa identidade popular.
Notas
Véxase tamén
Bibliografía
Outros artigos Escudo de Galicia Símbolos de Galicia Castelao Mariño de Lobeira Nacionalismo galego
Ligazóns externas Hemeroteca Digital – Arxiu Històric de la Ciutat de Barcelona – Nova Galiza nº 6, 01/07/1937. "Cal é a orixe do escudo galego da serea?" – Historia de Galicia, 23/04/2018. "Sirena de Castelao. Bandera nacionalista gallega" - Exploraciones Txomin - Youtube, 17/08/2025.
Categoría:Símbolos de Galicia Categoría:Castelao Categoría:Nacionalismo galego Categoría:Historia contemporánea de Galicia Categoría:Escudos de Galicia