En deseño de xardíns, xardín persa ou xardín iraniano (persa باغ ایرانی) é un estilo de xardín "paisaxistico" que xurdiu no Imperio aqueménida. Nove xardíns históricos, todos eles en Irán, inscribíronse no Patrimonio da Humanidade da UNESCO como O xardín persa en 2011.
Concepto e etimoloxía thumb|Un diagrama esquemático dun xardín persa. Obsérvese a estrutura cuadripartita coa fonte de auga central, acuedutos de conexión e árbores circundantes, así como a colocación do palacio. Desde a época do Imperio aqueménida, a idea dun paraíso terreal estendeuse a través da literatura persa e serviu de exemplo a outras culturas, tanto nos xardíns helenísticos do Imperio seléucida como nos Ptolomeos en Alexandría.
A palabra avéstica , persa antigo ,Aínda que a forma xenuína do persa antigo debeu ser *paridaida-, o persa novo paliz 'xardín' do persa medio palēz presupoñe unha variante *pardaiza- (con síncope de -i-), que parece ser o cognado de *paridaida- dunha lingua iraniana diferente (avéstica, meda ou parto) tomada prestada ao persa aínda nun período temperán. Véxase o protoiraní *paridaiźa-. ou Media *paridaiza- "amurallada", (é dicir, un xardín amurallado), foron tomadas prestadas á lingua elamita () e Acadio, e máis tarde como Lingua grega antiga παράδεισος|parádeisos. Traduciuse como latín , e desde aí entrou nas linguas europeas, por exemplo, francés , alemán e inglés paradise.Fakour M., Achaemenid Gardens ; CAIS-Online - consultado o 15 de xaneiro de 2007 No Imperio aqueménida, o termo tamén se usa para lugares de traballo funcionais e tradúcese como "plantacións", estes lugares contiñan non só pomares e plantacións de árbores, senón tamén ás veces extracción e minería de betume. A mesma palabra empregábase para describir o costume elamita de crear un arboredo sagrado ou husa arredor dunha tumba real que era o lugar de culto do rei falecido.
Como a palabra indica, eses xardíns estarían pechados. Os xardíns proporcionaban un lugar para a relaxación protexida, tanto espiritual como de ocio, e representaban un paraíso na terra. A palabra iraniana común para "espazo pechado" era *pari-daiza- (avéstico ). Este termo adoptouse para describir o xardín do Edén, un Paraíso na terra.Persians: Masters of Empire, p 62,
A construción do xardín pode ser formal (con énfase na estrutura) ou informal (con foco na natureza), seguindo varias regras de deseño sinxelas. Isto permite o máximo uso posible do xardín en termos de función e emoción.
Historia miniatura|esquerda|Xardíns fóra do Palacio de Darío I de Persia en Persépole Os xardíns persas poden ter a súa orixe no ano 4000 a.C., pero está claro que esta tradición comezou coa dinastía aqueménida arredor do século VI a.C. A cerámica decorada daquela época mostra o plano en cruz típico do xardín persa. O esquema de Pasargada, construída arredor do ano 500 a.C., aínda é visible hoxe en día. Os iranianos clásicos eran vistos polos gregos como os "grandes xardineiros" da antigüidade; supostamente, Ciro II (coñecido tamén como Ciro o Mozo) díxolle ao comandante espartano Lisandro que xardinaba a diario cando non estaba en campaña e que el mesmo mandou deseñar o parque de Sardes, ao que chamou o seu "paraíso" (unha corrupción grega da palabra persa antiga para xardín).Durante a soberanía do Imperio sasánida, baixo a influencia do zoroastrismo, a auga na arte gañou cada vez máis importancia. Esta tendencia manifestouse no deseño de xardíns, con maior énfase nas fontes e estanques nos xardíns.
Durante os períodos omeia e abasí, o aspecto estético do xardín aumentou en importancia, superando a utilidade. Durante este tempo, as regras estéticas que rexen o xardín aumentaron en importancia. Un exemplo disto é o chahār bāgh (), unha forma de xardín que intenta emular a noción abrahámica dun Xardín do Edén, con catro ríos e catro cuadrantes que representan o mundo. O deseño ás veces esténdese un eixe máis longo que o eixe transversal e pode presentar canles de auga que percorren cada un dos catro xardíns e se conectan a unha piscina central.
Baixo a dinastía abasí (século VIII d.C.), este tipo de xardín converteuse nunha parte integral da arquitectura representativa. O xardín persa é un xardín paisaxístico, deseñado individualmente e creado intencionadamente como un espazo integrado no contexto estético e espiritual do seu pasado e do seu entorno cultural, político e social contemporáneo. As características destes xardíns formais son unha disposición xeométrica que segue principios xeométricos e visuais, implementada na natureza mediante canles de auga e bacías que dividen o espazo pechado en cuartos claramente definidos, un principio que se coñece como Chahar Bagh (catro xardíns), obras hidráulicas con canles, bacías, fontes e fervenzas, pavillóns, eixes centrais prominentes cunha vista e unha plantación cunha variedade de árbores, herbas e flores coidadosamente escollidas. A palabra iraniana antiga para estes xardíns "pari-daizi" expresa a noción dun paraíso terreal que lles é inherente. Como tales, son unha metáfora da orde divina e da unificación e protección dos que fan o ben. Os seus homólogos na terra cumpren unha función similar. Estes principios perfecciónanse nos xardíns do emperador como o "bo xardineiro". A pesar dunha estandarización formal, os xardíns paisaxísticos tamén reflicten diversidade e desenvolvemento, ligados á función, ás características rexionais e cronolóxicas, así como aos coñecementos tecnolóxicos, ás preferencias persoais, ás ambicións e ás demandas. Os xardíns persas son multifuncionais: non só serven á contemplación e á relaxación, senón que tamén son unha representación e manifestación do poder. Deseñar e implementar un xardín demostra a ocupación da terra, a celebración de audiencias e a celebración de vitorias ou matrimonios nestes xardíns sinalan superioridade ou lazos sociais e políticos. Desde os séculos XII ao XIII, colocáronse tumbas para membros da familia real ou personalidades importantes nestes xardíns formais, brindando aos crentes a oportunidade de beneficiarse da espiritualidade dunha persoa venerada e da aura particular do xardín.
A invasión de Persia polos mongois no século XIII levou a unha nova énfase na estrutura moi ornamentada no xardín. Exemplos disto inclúen as peonías arbóreas e os crisantemos. Os mongois levaron entón unha tradición de xardinería persa a outras partes do seu imperio (notablemente á India).
thumb|Bagh-e Babur en Cabul, Afganistán
O emperador mogol Babur introduciu o xardín persa na India, intentando replicar a aura fresca e refrescante da súa terra natal no val de Ferghana mediante a construción de xardíns de estilo persa, como os doutras cidades timúridas como Samarcanda e Herat. Babur era un xardineiro celoso e deseñou e supervisou persoalmente polo menos dez xardíns na súa capital, Cabul, no moderno Afganistán, como os Bagh-e Babur, onde rexistrou o encanto das granadas, cerdeiras e laranxeiras que plantara. Aínda que o seu imperio pronto se expandiu ata o centro-norte da India, aborrecía a calor estancada e o ambiente monótono das chairas cálidas e polvorientas da India, polo tanto, foi enterrado en Bagh-e Babur en Cabul pola súa viúva en 1544.
O Aram Bagh de Agra foi o primeiro dos moitos xardíns persas que creou na propia India. Os xardíns mongois teñen catro requisitos básicos, que simbolizan catro elementos alegóricos esenciais para a outra vida: sombra, froita, fragrancia e auga corrente. Este patrón utilizouse para construír moitos xardíns persas en todo o subcontinente indio, como os Xardíns Shalimar de Lahore, os Shalimar Bagh e Nishat Bagh de Caxemira, e os xardíns Taj Mahal. Os xardíns do Taj Mahal encarnan o concepto persa dun xardín paradisíaco ideal e construíronse con canles de irrigación e canles do río Yamuna. Estes xardíns restáronses recentemente á súa antiga beleza despois de décadas de contaminación polas autoridades indias, que cortaron a vexetación froiteira e de sombra do xardín. thumb|O xardín Cheshme Belghai é un exemplo do deseño de xardíns persas modernos. A dinastía safávida (séculos XVII a XVIII) construíu e desenvolveu deseños grandiosos e épicos que ían máis alá dunha simple extensión dun palacio e convertéronse nunha parte estética e funcional integral del. Nos séculos seguintes, o deseño de xardíns europeo comezou a influír en Persia, particularmente nos deseños de Francia, e secundariamente nos de Rusia e o Reino Unido. As influencias occidentais levaron a cambios no uso da auga e nas especies empregadas na xardinería.
As formas e o estilo tradicionais aínda se aplican nos xardíns iranianos modernos. Tamén aparecen en lugares históricos, museos e nas casas das familias con cartos.
Elementos do xardín persa miniatura|esquerda|Pavillón e xardín de Chehel Sotoun en Isfahan A luz solar e os seus efectos foron un factor importante no deseño estrutural dos xardíns persas. As texturas e as formas escolléronse especificamente polos arquitectos para aproveitar a luz.
A calor seca de Irán fai que a sombra sexa importante nos xardíns, que serían case inutilizables sen ela. As árbores e os enreixados funcionan en gran medida como sombra biótica, os pavillóns e os muros tamén son estruturalmente prominentes para bloquear o sol.
A calor tamén fai que a auga sexa importante, tanto no deseño como no mantemento do xardín. Pode ser necesario o rego, e pode proporcionarse a través dunha especie de túnel chamado qanat, que transporta auga desde un acuífero local. As estruturas semellantes a un pozo conéctanse entón ao qanat, o que permite a extracción de auga. Alternativamente, un pozo persa impulsado por animais extraía auga á superficie. Estes sistemas de rodas tamén movían auga polos sistemas de auga superficiais, como os do estilo chahar bāgh. As árbores plantábanse a miúdo nunha gabia chamada juy, o que impedía a evaporación da auga e permitía que a auga accedese rapidamente ás raíces das árbores.
O estilo persa a miúdo intenta integrar o interior co exterior a través da conexión dun xardín circundante cun patio interior. Os deseñadores adoitan colocar elementos arquitectónicos como arcos abovedados entre as zonas exterior e interior para abrir a división entre elas.
Descricións miniatura|esquerda|O xardín de Shazdeh é un dos xardíns máis grandes da provincia de Kermán. Unha descrición temperá (da primeira metade do século IV a.C.) dun xardín persa atópase no Oeconomicus de Xenofonte no que fai que Sócrates relate a historia da visita do xeneral espartano Lisandro ao príncipe persa Ciro o Novo, quen lle mostra ao grego o seu "paraíso en Sardes". Nesta historia, Lisandro está "asombrado pola beleza das árbores do interior, todas plantadas a intervalos iguais, as longas fileiras rectas de pólas ondulantes, a perfecta regularidade, a simetría rectangular do conxunto e os moitos aromas doces que flotaban arredor delas mentres camiñaban polo parque".
thumb|Xardín de Fin en Kashán As descricións e ilustracións figurativas máis antigas dos xardíns persas proceden de viaxeiros que chegaron a Irán desde o oeste. Estes relatos inclúen a Ibn Battuta no século XIV, Ruy González de Clavijo no século XV e Engelbert Kaempfer no século XVII. Battuta e Clavijo só fixeron referencias pasaxeiras aos xardíns e non describiron o seu deseño, pero Kaempfer fixo debuxos coidadosos e converteunos en gravados detallados despois do seu regreso a Europa. Mostran xardíns de tipo charbagh que presentaban un muro de peche, estanques rectangulares, unha rede interna de canles, pavillóns de xardín e plantación exuberante. Hai exemplos superviventes deste tipo de xardín en Yazd (Dowlatabad) e en Kashan (Xardín de Fin). Pódese identificar a localización dos xardíns que Kaempfer ilustrou en Isfahan.
Estilos