Felipe Quispe Huanca, nado en Chijilaya,En aimará: Ch'ixilaya Achacachi o 22 de agosto de 1942, e finado en El Alto, Bolivia o 19 de xaneiro de 2021, máis coñecido como Mallku,En aimará: o cóndor ou autoridade originaria, coñecido tamén como alcalde foi un guerrilleiro, historiador, catedrático de universidade, político indixenista e activista indíxena katarista aimará boliviano.
Fundador de organizacións políticas de carácter paramilitar como o Movemento Indíxena Túpac Katari (MITKA), Ayllus Vermellos, Movemento Indíxena Pachakuti (MIP), foi tamén fundador e director técnico do club de fútbol Pachakuti.
Foi deputado polo departamento da Paz, entre o 6 de agosto de 2002 e o 1 de xullo de 2004. Postulou como candidato á presidencia de Bolivia nas eleccións de 2002 e nas eleccións de 2005, polo Movemento Indíxena Pachakuti (MIP). Foi candidato a gobernador da Paz no ano 2015 polo Movemento pola Soberanía (MPS) e no ano 2021 pola agrupación cidadá Jallalla A Paz.
Traxectoria Felipe Quispe Huanca naceu no seo dunha familia aimará o 22 de agosto de 1942 na comunidade Chijilaya, do cantón Ajllata Grande, no concello de Achacachi, da provincia Omasuyos do departamento da Paz, terras presas de latifundio por moitas xeracións.
Declarábase descendente do coronel do exército de Tupak Katari, Diego Quispe Perico. Cursou a primaria e realizou o seu servizo militar no leste do país, etapas nas que se viu obrigado a ser parte do mundo branco-mestizo.
Volveu ás súas terras en 1963. Ao empezar a participar na vida sindical coñeceu ao intelectual Fausto Reinaga. Despois do golpe de estado protagonizado por Hugo Banzer, foi perseguido pola súa tendencia política e decidiu refuxiarse en Santa Cruz, onde traballou cinco anos nos campos de cana, arroz e algodón.
Cara a 1975 foi convidado por Jaime Apaza a formar parte dun grupo que no futuro se converteu no Movemento Indíxena Túpac Katari (MITKA) con quen tamén escribiu o manifesto do MITKA. Co golpe de estado de Luis García Meza, en 1980, foise ao exilio do país, vivindo no Perú, México, Guatemala, Cuba e O Salvador, onde tivo a oportunidade de participar na Fronte Farabundo Martí e no Exército Guerrilleiro dos Pobres. En Cuba recibiu instrución militar durante un ano.
En 1983, volveu a Bolivia e en 1986 formou a organización política Ayllus Vermellos, o brazo político aimará e quechua que propuxo construír un katarismo revolucionario, facéndolle fronte ao neoliberalismo dentro do katarismo ao recuperar a rama indianista de Reinaga. Foi, tamén, dirixente da Federación Sindical de Traballadores Campesiños e da Central Obreira Departamental da Paz.
En 1988 escribiu Tupak Katari vive y vuelve... carajo, no que sinala ao pensamento político de loita anticolonial denominada “Guerra revolucionaria de ayllus”, como inspiración para labregos, mineiros e fabrís, e salienta os amautas como grandes estrategos militares.
Pasou sete meses no cárcere de San Pedro logo de postular a loita armada como único camiño cara á liberación do pobo indíxena ante a CSUTCB. Despois, entrou en conversas cun grupo de marxistas, unión da que nace o Exército Guerrilleiro Túpac Katari (EGTK) en 1989, con quen iniciou adestramento armado. Para o 19 de agosto de 1992, antes de levar a cabo os plans de insurrección, 18 membros do EGTK foron apresados, entre eles Quispe e quen sería futuro vicepresidente de Bolivia, Álvaro García Linera.
Quispe foi detido e encerrado no cárcere de máxima seguridade de Chonchocoro durante cinco anos. Aí decidiu rematar o bacharelato e inscribirse á carreira de Historia. Polo que máis tarde se titulou da mesma na Universidade Maior de Santo André (UMSA) e ditou clases na Universidade Pública de El Alto (UPEA).
Co tempo, Quispe deuse conta de que a epistemoloxía marxista non calaba nos comunarios e que debía chegar a eles nos seus propios termos. Así, decidiu elaborar unha síntese de ambas as posturas. Ao saír de prisión, en 1998, foi elixido secretario executivo da CSUTCB e comezou a ser coñecido como "Mallku". Dende entón, converteuse nunha figura prominente, pois foi impulsor de varios bloqueos no altiplano boliviano, a través dos cales exercía presión sobre os gobernos de quenda, comezando co de Hugo Banzer.
Desta década data a súa famosa frase vertida durante unha entrevista coa xornalista Amalia Pando antes de ser detido polas súas actividades co EGTK, cando ao ser consultado por que pelexaba, Quispe respondeu: A min non me gusta que a miña filla sexa a empregada de vostede.
A resposta foi dada en referencia á práctica migratoria de mulleres novas indíxenas de Bolivia, quen se integran á vida urbana a través de contratos informais e en condicións de explotación como traballadoras do fogar dende temperá idade. Durante a mesma entrevista, Quispe expuxera esta cuestión aos xornalistas asistentes: Por que sempre esta cara, este sangue, este indio, por que está fregado tanto, por que estamos fregado no chan, por que sempre temos que ser varredor, por que sempre temos que ser cargadores, un garda que está a coidar ao opresor.En 2000, Quispe fundou o seu propio partido político, o Movemento Indíxena Pachakuti (MIP), e nas eleccións nacionais de 2002, co 6 % da votación, obtivo seis escanos na Cámara de Deputados, ocupando el mesmo un deles. Porén, o crecente protagonismo de Evo Morales quitoulle forza á figura de Quispe.
En 2003, Mallku xogou un rol importante na denominada guerra do Gas, que concluíu coa saída de Gonzalo Sánchez de Lozada do goberno. En 2005, Quispe presentouse ás eleccións presidenciais, quedando en quinto lugar co 2,16 % de sufraxios ao seu favor. Esta votación determinou a desaparición do seu partido. Dende a ascensión de Evo Morales ao poder, Mallku mantívose como opositor ao MAS e á figura de Morales e, en 2014, declarou que mantiña a súa oposición e que non renunciaba á violencia armada.
No mesmo ano, celebrou que o seu equipo, a Asociación do Fútbol Paceño do Pachakuti Fútbol Club, ascendeu a primeira B. A súa visión era a dunha ferramenta política de descolonización. Este equipo foi fundado entre o 2002 e 2004, cando Quispe era deputado. Co tempo foille difícil seguir manténdoo economicamente.
En 2016 apuntou que mantiña a súa aspiración a gobernar e en 2020 gañou notoriedade novamente durante os conflitos políticos que esixían eleccións nacionais canto antes e denunciaban a mala administración gobernamental de Jeanine Áñez, incluíndo diversas denuncias de corrupción. Quispe foi un dos moitos que esixiu a renuncia de Áñez.
En decembro de 2020, Quispe presentou a súa candidatura á gobernación do departamento da Paz coa agrupación política Jallalla A Paz, xunto á exsenadora Eva Copa Charanga que aspirou ao Goberno Municipal da cidade de El Alto e o cantante de cumbia tropical David Castro Olmos quen postulou ao Goberno Municipal da Paz. Faleceu antes das eleccións subnacionais, o 19 de xaneiro de 2021. Inicialmente especulouse que foi por mor de COVID-19; porén, a través dun comunicado, os seus familiares aseguraron que a causa do deceso foi un paro cardiorrespiratorio.
Nas primeiras enquisas realizadas en 2021 para coñecer a posición dos candidatos a gobernadores e alcaldes en Bolivia, Felipe Quispe lideraba a intención de voto cun 25%.
Notas
Categoría:Nados en 1942 Categoría:Políticos de Bolivia Categoría:Finados en 2021 Categoría:Políticos do Movemento Indíxena Pachakuti Categoría:Pobo aimará