As momias de Chinchorro son restos momificados de individuos da cultura Chinchorro suramericana, atopados no que hoxe é o norte de Chile. Son os exemplos máis antigos de restos humanos momificados artificialmente, xa que enterráronse ata dous mil anos antes das momias exipcias. A momia máis antiga que se atopou en Exipto data de arredor do ano 3000 a.C., mentres que as momias de Chinchorro máis antigas conservadas artificialmente deliberadamente datan de arredor do 5050 a.C.
O cadáver momificado naturalmente máis antigo asociado coa civilización Chinchorro recuperouse do deserto de Atacama e data de arredor do 7020 a.C.
Os vertedoiros de cunchas e a química dos ósos suxiren que o 90 % da dieta da xente era marisco. Existían moitas culturas antigas de pescadores, agochadas nos vales fluviais áridos dos Andes, pero os chinchorro fixéronse únicos pola súa dedicada preservación dos mortos.
Os asentamentos da cultura Chinchorro e o proceso de momificación artificial na Rexión de Arica e Parinacota declaráronse Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 2021.
A cultura Chinchorro
A Chinchorro foi un pobo indíxena que viviu ao longo da costa do Pacífico do que hoxe é o norte de Chile e o sur de Perú entre aproximadamente o 7000 e o 1500 a.C., un período de máis de 5.000 anos. Estableceron pequenas comunidades preto dos ríos que cruzaban o deserto de Atacama e dependían en gran medida do mar para alimentarse. Os vertedoiros de cunchas e as análises químicas dos restos humanos indican que o marisco representaba arredor do 90 por cento da súa dieta.
A partir do ano 5000 a.C., os chinchorro desenvolveron a tradición máis antiga coñecida do mundo de momificación artificial. A diferenza de moitas sociedades posteriores, conservaron os corpos de homes, mulleres e nenos en lugar de reservar un tratamento funerario elaborado para unha elite social. Durante os seguintes 3.000 anos, os seus métodos desenvolveron varias formas distintas antes de que a práctica rematase arredor do ano 1800 a.C.
Descubrimento
Durante séculos, as momias de Chinchorro descubríronse de forma natural a medida que a erosión eólica e as areas moventes expuxeron antigos enterramentos ao longo da costa do Pacífico do Deserto de Atacama. Tras a Guerra do Pacífico (1879–1884), a actividade e o desenvolvemento militar arredor de Arica, unha cidade costeira no norte de Chile, revelaron máis cemiterios, e comezaron a aparecer informes sobre os corpos extraordinariamente ben conservados nos xornais locais. Aínda que estes descubrimentos atraeron unha atención crecente, aínda se pensaba que as momias eran enterramentos illados en lugar de restos dunha cultura previamente descoñecida.
Uns 30 anos despois, o 29 de xaneiro de 1910, o profesor e arqueólogo afeccionado chileno Pedro P. Canales publicou unha das primeiras descricións detalladas das momias no xornal El Pacífico. Escribindo sobre os cemiterios indíxenas arredor de Arica e Tacna, unha cidade no sur do Perú a uns 60 km ao nordeste de Arica, describiu a gran cantidade de corpos conservados de forma natural e instou a que se recollesen e estudasen os restos humanos e os obxectos enterrados con eles. Máis tarde ese mesmo ano, o seu artigo presentouse no Décimo Sétimo Congreso Internacional de Americanistas en Bos Aires, Arxentina, levando informes sobre as momias a un público académico internacional. Mesmo entón, os corpos aínda non recoñecéranse como pertencentes a unha cultura arqueolóxica distinta.
O estudo sistemático das momias comezou en 1914, cando o arqueólogo alemán Max Uhle escavou varios cemiterios arredor de Arica. O seu traballo marcou o comezo de máis dun século de investigación arqueolóxica sobre as momias de Chinchorro e as persoas que as crearon.
Condición e conservación
Desde 1914, os arqueólogos documentaron os restos duns 282 membros da cultura chinchorro en cemiterios da costa do Pacífico do norte de Chile. Un dos maiores cemiterios, Morro-I preto de Arica, contiña os restos de 96 individuos, incluídos 54 adultos e 42 nenos. Dos nenos, sete eran nenas, doce homes e 23 eran de sexo indeterminado.
Os restos recuperáronse nunha ampla gama de condicións. Algúns individuos conservan pel, cabelo e outros tecidos brandos, mentres que outros sobreviven principalmente como esqueletos ou restos parciais. Tamén sobreviviron máscaras de arxila, pigmentos de cores, envoltorios de cana e outros materiais empregados para preparar os mortos.
A excepcional conservación dos restos reflicte tanto o ambiente hiperárido do deserto de Atacama como o métodos que os chinchorros empregaban para preparar os seus mortos. Como resultado, os arqueólogos puideron examinar individuos preservados de forma natural e artificial con excepcional detalle.
Estudo científico
Cronoloxía
O estudo científico demostrou que as prácticas funerarias dos Chinchorro desenvolvéronse durante máis de 5.000 anos. O individuo preservado de forma natural máis antigo coñecido asociado á cultura, coñecido como Home Acha, morreu arredor do ano 7020 a.C. O seu corpo preservouse polas condicións hiperáridas do Deserto de Atacama.
Arredor do ano 5050 a.C., os chinchorros comezaran a preservar os seus mortos mediante a momificación artificial. O exemplo máis antigo coñecido é un neno enterrado no val de Camarones, a uns 60 km ao sur de Arica, no que hoxe é o norte de Chile. A momificación artificial continuou durante uns 3000 anos antes de rematar arredor do ano 1800 a.C.
Os arqueólogos recoñecen varias formas de momificación Chinchorro, incluíndo momias negras, vermellas, cubertas de lama e vendadas. Aínda que estas formas están asociadas a diferentes períodos, as súas datas solapanse e atopouse máis dunha técnica dentro do mesmo cemiterio. Polo tanto, as probas non apoian unha secuencia simple na que un método substituíse completamente a outro.
Estudos de imaxe e xenética
As momias de Chinchorro examináronse mediante técnicas de imaxe e xenéticas destinadas a limitar os danos nos restos fráxiles. En 2016, 15 momias, incluíndo adultos, nenos e bebés, sometéronse a unha Tomografía computadorizada (TC). As exploracións permitiron aos investigadores examinar os corpos sen abrilos.
Miles de imaxes transversais mostraron a estrutura interna das momias, incluíndo soportes de madeira, materiais de embalaxe e tecidos brandos sobreviventes. Os investigadores planeaban usar as imaxes para diseccións virtuais e reconstrucións dixitais dos músculos e trazos faciais dos individuos. As exploracións tamén mostraron que un pequeno obxecto que antes se cría que era unha momia non contiña un esqueleto humano e que, no seu lugar, era unha figura.
Tamén recolléronse pequenas mostras de pel e cabelo para as probas xenéticas planificadas. Estudos de ADN separados identificaron individuos da cultura chinchorro como pertencentes ao haplogrupo A2 mitocondrial.
Conservación moderna Despois de sobrevivir durante uns 7.000 anos no extremadamente seco Deserto de Atacama, algunhas momias de Chinchorro comezaron a deteriorarse nas condicións de almacenamento modernas. Un estudo de 2016 informou de danos cada vez máis rápidos durante a década anterior entre as momias retidas na Universidade de Tarapacá en Arica, no norte de Chile. As zonas de pel preservada escureceran e comezaran a supurar.
Investigadores da Universidade de Harvard e da Universidade de Tarapacá atoparon bacterias e fungos na pel danada, incluíndo microorganismos capaces de descompoñer o coláxeno e a queratina, proteínas importantes na pel humana. Os experimentos demostraron que a deterioración aumentaba drasticamente a unha humidade relativa do 75–80 por cento. Despois de 21 días, a pel das momias mantida a esta humidade mostrou unha maior descomposición do coláxeno. Os investigadores recomendaron manter as coleccións dos museos a unha humidade relativa aproximada do 40–60 por cento, xa que as condicións moi secas tamén poden danar os restos.
A conservación é máis difícil para os restos de Chinchorro que aínda están enterrados no deserto de Atacama. Algúns atópanse preto da superficie e poden quedar expostos pola construción, a erosión ou outras alteracións. A diferenza das coleccións dos museos, os sitios arqueolóxicos non se poden manter a unha temperatura e humidade controladas, o que deixa os restos sen escavar vulnerables aos cambios ambientais que aumentan a humidade.
Momificación chinchorro Aínda que moitas culturas de todo o mundo procuraron centrarse na preservación da elite morta, a tradición chinchorro realizou a momificación en todos os membros da súa sociedade, converténdoos en arqueoloxicamente significativos. A decisión de preservación igualitaria está probada na momificación dos membros relativamente menos produtivos da sociedade (é dicir, aqueles que non podían contribuír ao benestar dos demais, os vellos, os nenos, os bebés e os fetos abortados). A miúdo ocorre que os nenos e os bebés reciben os tratamentos de momificación máis elaborados. Preparación das momias thumb|250px|Cabeza dunha momia chinchorro Aínda que a forma xeral na que os chinchorro momificaban os seus mortos cambiou ao longo dos anos, varios trazos permaneceron constantes ao longo da súa historia. Nas momias escavadas, os arqueólogos atoparon pel e todos os tecidos brandos e órganos, incluído o cerebro, extraídos do cadáver. Despois de retirar os tecidos brandos, os ósos reforzábanse con paus mentres que a pel se recheaba con materia vexetal antes de volver montar o cadáver. A momia recibía unha máscara de arxila mesmo se a momia xa estaba completamente cuberta de arxila seca, un proceso no que o corpo se envolvía en canas que se deixaban secar durante 30 a 40 días.
Técnicas Uhle clasificou os tipos de momificación que viu en tres categorías: tratamento simple, tratamento complexo e momias cubertas de lama. El cría que isto ocorreu cronoloxicamente, e que o proceso de momificación se volvía máis complexo co paso do tempo. Desde entón, os arqueólogos ampliaron esta explicación e (na súa maior parte) coincidiron nos seguintes tipos de momificación: momias naturais, negras, vermellas, cubertas de lama e con vendas. A momificación tamén se pode describir como momias "preparadas externamente", momias "preparadas internamente" (faraóns exipcios) e momias "reconstruídas" (os Chinchorro), segundo os arqueólogos andinos. Ademais, resulta que os tipos de momificación utilizados se solapan entre si, e atopáronse momias de diferentes tipos todas na mesma tumba. As dúas técnicas máis comúns empregadas na momificación de Chinchorros foron as momias negras e as momias vermellas.
Momificación natural Das 282 momias de Chinchorro atopadas ata a data, o 29 % foron o resultado do proceso de momificación natural (7020–1300 a. C.). No norte de Chile, as condicións ambientais favorecen enormemente a momificación natural. O solo é moi rico en nitratos que, combinados con outros factores como a aridez do deserto de Atacama, garanten a preservación orgánica. Os sales deteñen o crecemento bacteriano; as condicións cálidas e secas facilitan o rápido desecamento, evaporando todos os fluídos corporais dos cadáveres. Como resultado, os tecidos brandos sécanse antes de descompoñerse e queda unha momia conservada de forma natural. Aínda que o pobo chinchorro non momificaba os corpos artificialmente, estes seguían sendo enterrados envoltos en xuncos con obxectos funerarios.
A técnica da momia negra