Martiño Lutero, Martín Lutero ou Martin Luther, e inicialmente Martin Luder, nado en Eisleben o 10 de novembro de 1483 e finado no mesmo lugar o 18 de febreiro de 1546, foi un teólogo, filósofo e frade católico agostiño que comezou e impulsou a Reforma protestante en Alemaña e cuxos ensinos inspiraron a doutrina teolóxica e cultural denominada luteranismo.
Lutero foi ordenado sacerdote en 1507. Chegou a rexeitar varias ensinanzas e prácticas da igrexa católica romana; en particular, cuestionou a opinión sobre as indulxencias. Lutero propuxo un debate académico sobre a práctica e a eficacia das indulxencias nas súas Noventa e cinco tese de 1517. A súa negativa a renunciar a todos os seus escritos a petición do papa León X en 1520 e do emperador Carlos V do Sacro Imperio Romano Xermánico na Dieta de Worms en 1521 deu lugar á súa excomuñón polo papa e a condena como proscrito polo Emperador do Sacro Imperio Romano Xermánico.
Lutero ensinou que a salvación e, en consecuencia, a vida eterna non se gañan con boas obras, senón que se reciben unicamente como don gratuíto da graza de Deus a través da fe do crente en Xesucristo como redentor do pecado. A súa teoloxía desafiou a autoridade e o oficio do papa ao ensinar que a Biblia é a única fonte de coñecemento divinamente revelado,Ewald M. Plass, What Luther Says, 3 vols., (St. Louis: CPH, 1959), 88, no. 269; M. Reu, Luther and the Scriptures, (Columbus, Ohio: Wartburg Press, 1944), 23. e opúxose ao sacerdotalismo ao considerar que todos os cristiáns bautizados gozan dun sacerdocio santo.Luther, Martin. Concerning the Ministry (1523), tr. Conrad Bergendoff, in Bergendoff, Conrad (ed.) Luther's Works. Philadelphia: Fortress Press, 1958, 40:18 ff. Os que se identifican con estes ensinos, e con todos os de Lutero en xeral, denomínanse luteranos, aínda que Lutero insistiu en que cristián ou evanxélico (alemán: evangelisch) eran os únicos nomes aceptables para as persoas que profesaban a Cristo.
Lutero exhortaba á Igrexa para regresar aos ensinos orixinais da Biblia, o que produciu unha reestruturación das igrexas cristiás católicas en Europa. A reacción da Igrexa católica ante a Reforma protestante foi a Contrarreforma. As súas contribucións á civilización occidental esténdense máis aló do ámbito relixioso, xa que as súas traducións da Biblia á lingua vernácula alemá (en lugar do latín) fíxoa máis accesible aos laicos, un acontecemento que tivo un tremendo impacto tanto na igrexa como na cultura alemá. Fomentou o desenvolvemento dunha versión estándar da lingua alemá, engadiu varios principios á arte da tradución,Fahlbusch, Erwin and Bromiley, Geoffrey William. The Encyclopedia of Christianity. Grand Rapids, MI: Leiden, Netherlands: Wm. B. Eerdmans; Brill, 1999–2003, 1:244. e influíu na redacción da tradución ao inglés, da Biblia de Tyndale.Tyndale's New Testament, trans. from the Greek by William Tyndale in 1534 in a modern-spelling edition and with an introduction by David Daniell. New Haven, CT: Universidade Yale Press, 1989, ix–x. Os seus himnos influíron no desenvolvemento do canto nas igrexas protestantes.Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. New York: Penguin, 1995, 269. O seu matrimonio con Catarina de Bora, o 13 de xuño de 1525, iniciou un movemento de apoio ao matrimonio sacerdotal dentro de moitas correntes cristiás.Matrimonio de Lutero y Catalina de Nota en Luther.deBainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. Nova York: Penguin, 1995, p. 223.
Tres anos antes de morrer, escribiu un tratado de antixudaísmo cristián chamado Von den Jüden und iren Lügen (en galego, Sobre os xudeus e as súas mentiras), onde exhortaba ao asasinato de xudeus, a queimar as súas propiedades e sinagogas. A súa retórica non estaba só dirixida aos xudeus, senón tamén aos católicos, anabaptistas e cristiáns non trinitarios.Schaff, Philip: History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation, William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, USA, 1910, páxina 706. Baseándose nas súas significativas ensinanzas antixudías,Martin Brecht, Martin Luther (Minneapolis: Fortress Press, 1985–1993), 3:336.Luther's letter to Rabbi Josel as cited by Gordon Rupp, Martin Luther and the Jews (London: The Council of Christians and Jews, 1972), 14. According to , Este parágrafo non está dispoñible na edición inglesa das obras de Lutero.Schaff, Philip: History of the Christian Church, Vol. VIII: Modern Christianity: The Swiss Reformation, William B. Eerdmans Pub. Co., Grand Rapids, Michigan, USA, 1910, páxina 706. a opinión predominante entre os historiadores é que a súa retórica contribuíu significativamente ao desenvolvemento do antisemitismo en Alemaña e do Partido Nazi."The assertion that Luther's expressions of anti-Jewish sentiment have been of major and persistent influence in the centuries after the Reformation, and that there exists a continuity between Protestant anti-Judaism and modern racially oriented antisemitism, is at present wide-spread in the literature; since the Second World War it has understandably become the prevailing opinion." Johannes Wallmann, "The Reception of Luther's Writings on the Jews from the Reformation to the End of the 19th century", Lutheran Quarterly, n.s. 1 (Spring 1987) 1:72–97.Para opinións similares, véase:
Berger, Ronald. Fathoming the Holocaust: A Social Problems Approach (New York: Aldine De Gruyter, 2002), 28. Rose, Paul Lawrence. "Revolutionary Antisemitism in Germany from Kant to Wagner," (Princeton University Press, 1990), quoted in Berger, 28; Shirer, William. The Rise and Fall of the Third Reich, (New York: Simon & Schuster, 1960). Johnson, Paul. A History of the Jews (New York: HarperCollins Publishers, 1987), 242. Poliakov, Leon. History of Anti-Semitism: From the Time of Christ to the Court Jews. (N.P.: University of Pennsylvania Press, 2003), 216. Berenbaum, Michael. The World Must Know. (Baltimore: Johns Hopkins University Press and the United States Holocaust Memorial Museum, 1993, 2000), 8–9.Grunberger, Richard. The 12-Year Reich: A Social History of Nazi German 1933–1945 (NP:Holt, Rinehart and Winston, 1971), 465. Lutero morreu en 1546 coa excomuñón do papa León X aínda en vigor.
É o pai espiritual da Reforma protestante e a súa influencia foi enorme nas doutrinas e cultura da tradición luterana e protestante en xeral. Como monxe agostiño tornouse teólogo e quería alcanzar reformas, vistas como necesarias, sen inicialmente pretender dividir a igrexa.
Traxectoria Primeiros anos miniatura|esquerda|Retratos de Hans e Margarita Luder, pais de Martín, por Lucas Cranach o Vello (1527). miniatura|A casa de Lutero, onde viviu entre os 14 e 17 anos mentres asistía a unha escola privada en Eisenach. Martín Lutero naceu o 10 de novembro de 1483 en Eisleben, Condado de Mansfeld, daquela parte do Sacro Imperio Romano Xermánico. Seus pais foron Hans Luder (ou Ludher, máis tarde Lutero)Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 1. e a súa esposa Margarethe Siegler (de solteira Lindemann). Lutero foi bautizado á mañá seguinte no día da festa de Santo Martiño de Tours. En 1484, a súa familia trasladouse a Mansfeld, onde o seu pai era arrendador de minas de cobre e fundicións.Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:3–5. o que lle permitiu ascender de posición social, converténdose en propietario dunha mina, foi un dos catro representantes dos cidadáns no consello local; en 1492 foi elixido concelleiro. Hans Luther era ambicioso para si e para a súa familia, e estaba decidido a ver a Martin, o seu fillo máis vello, converterse en avogado. Enviou a Martin a escolas latinas en Mansfeld, logo a Magdeburgo en 1497, onde asistiu a unha escola dirixida por un grupo laico chamado Irmáns da Vida Común, e a Eisenach en 1498.Rupp, Ernst Gordon. "Martin Luther," Encyclopædia Britannica, accessed 2006. As tres escolas centrábanse no chamado "trivium": gramática, retórica e lóxica. Lutero máis tarde comparou a súa educación alí co purgatorio e o inferno.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, pp. 2–3. O erudito relixioso Martin Marty describe á nai de Lutero como unha muller traballadora de "clase comerciante e recursos medios", contrariamente aos inimigos de Lutero, que a tachaban de prostituta e asistente de baño.
Martiño tivo varios irmáns e irmás e sábese que estivo moi unido a un deles, Jacob.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 3.
En 1501, aos 17 anos, ingresou na Universidade de Erfurt, que máis tarde describiu como unha cervexaría e un prostíbulo.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 4. Obrigábano a levantarse ás catro da mañá para o que describiu como "un día de aprendizaxe memorística e exercicios espirituais a miúdo esgotadores". Obtivo o seu máster en 1505.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 5.
miniatura|upright|Aloxamento de Luther en Wittenberg miniatura|upright|esquerda|Antigo dormitorio dos monxes do Mosteiro de Santo Agostiño, Erfurt De acordo cos desexos do seu pai, matriculouse en dereito pero abandonou case inmediatamente, crendo que a lei representaba incerteza. Lutero buscou garantías sobre a vida e foi atraído pola teoloxía e a filosofía, expresando especial interese en Aristóteles, William de Ockham e Gabriel Biel. Estivo profundamente influenciado por dous titores, Bartholomäus Arnoldi von Usingen e Jodocus Trutfetter, que lle ensinaron a desconfiar ata dos máis grandes pensadores. e a probar todo el mesmo coa súa propia experiencia.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 6.
A filosofía resultou insatisfactoria, pois ofrecía seguridade sobre o uso da razón pero ningunha sobre o amor a Deus, que para Lutero era máis importante. Na súa opinión, a razón non podía conducir aos homes a Deus, e a partir de entón desenvolveu unha relación de amor-odio con Aristóteles pola énfase que este poñía na razón. Para Lutero, a razón podía utilizarse para cuestionar aos homes e ás institucións, pero non a Deus. Cría que os seres humanos só podían coñecer a Deus a través da revelación divina, polo que as Escrituras adquiriron cada vez máis importancia para el.
O 2 de xullo de 1505, mentres Lutero regresaba á universidade a cabalo despois dunha viaxe a casa, un raio caeu preto del durante unha treboada. Máis tarde dicíndolle ao seu pai que estaba aterrorizado pola morte e o xuízo divino, berrou: "Axuda! Santa Ana, voume facer monxe!"Brecht, Martin. Martin Luther. tr. James L. Schaaf, Philadelphia: Fortress Press, 1985–93, 1:48. Chegou a ver o seu berro de auxilio como un voto que nunca podería romper. Deixou a universidade, vendeu os seus libros e entrou en Mosteiro de Santo Agostiño en Erfurt o 17 de xullo de 1505.Schwiebert, E.G. Luther and His Times. St. Louis: Concordia Publishing House, 1950, 136. Un amigo achacou a decisión á tristeza de Lutero pola morte de dous amigos. O propio Lutero parecía entristecido polo traslado. Os asistentes a unha cea de despedida acompañáronlle ata a porta do Claustro Negro. "Este día védesme, e despois, nunca máis", dixo. O seu pai estaba furioso polo que vía como un desperdicio da educación de Lutero.Marty, Martin. Martin Luther. Viking Penguin, 2004, p. 7. Vida monástica miniatura|upright|Un retrato póstumo de Lutero como frade Agostiño
Lutero dedicouse á orde agustiniana, dedicándose ao xaxún, longas horas en oración, peregrinación e frecuentes confesións.Bainton, Roland. Here I Stand: a Life of Martin Luther. Nova York: Penguin, 1995, 40–42. Lutero describiu este período da súa vida como un de profunda desesperación espiritual. El dixo: "Perdín o contacto con Cristo, o Salvador e Consolador, e fixen del o carcereiro e verdugo da miña pobre alma".Kittelson, James. Luther The Reformer. Minneapolis: Augsburg Fortress Publishing House, 1986, 79.