Persépole«Persépole». (do grego Περσέπολις, Persépolis, literalmente «a cidade persa»), en antigo persa: Pars, en persa moderno: تخت جمشید, Tajt-e Yamshid «o trono de Yamshid», foi a capital do Imperio Persa durante a época aqueménida (550-330 a.C.). Atópase a uns 70 km da cidade de Shiraz, provincia de Fars, Irán, preto do lugar no que o río Pulwar desemboca no Kur (Kyrus).
A súa construción, comezada por Darío I, continuou ao longo de máis de dous séculos, ata a conquista do Imperio Persa por Alexandre Magno. As ruínas de Persépole foron declaradas Patrimonio da Humanidade pola Unesco no ano 1979.
Nome A palabra Persépole deriva do grego Persépolis ( ), un composto de "Pérsēs" () e "pólis" (), que significa "a cidade persa" ou "a cidade dos persas". Para os antigos persas, a cidade era coñecida como Pārsa (persa antigo: 𐎱𐎠𐎼𐎿), que tamén é a palabra para a rexión de Persia.Bailey, H.W. (1996) "Khotanese Saka Literature", in Ehsan Yarshater (ed), The Cambridge History of Iran, Vol III: The Seleucid, Parthian, and Sasanian Periods, Part 2 (reprint edition), Cambridge: Cambridge University Press, p. 1230.
Unha inscrición deixada polo príncipe sasaniano Shapur Sakanshah, fillo de Hormizd II, refírese ao sitio como , que significa "Cen Piares". Porque os persas medievais atribuíron o sitio a Jamshid, un rei mitolóxico iraniano, coñecido como "Takht-e-Jamshid" (, Taxt e Jamšīd), literalmente significa "Trono de Jamshid". Outro nome dado ao sitio no período medieval foi , literalmente significa "Corenta Minaretes".
Xeografía Persépole está preto do pequeno río Pulvar, que flúe cara ao río Kor.
miniatura|left|upright=1.3| Ruínas do "Palacio de Artaxerxes I", Persépole. Como é típico das cidades aqueménidas, Persépole construíuse nunha plataforma (parcialmente) artificial.
O sitio inclúe un socalco de 125.000 metros cadrados, parcialmente construída artificialmente e parcialmente no corte dunha montaña, co seu lado oriental apoiándose na Montaña Rahmat. Os outros tres lados están formados por muros de retención, que varían en altura coa inclinación do chan. Subindo dos 5 a 13 metros no lado oeste grazas a unha escaleira dobre. A partir de aí, sobe suavemente ao cumio. Para crear o nivel do socalco, as depresións enchéronse de terra e pesadas rochas, que se unían con clips de metal.
Historia
A evidencia arqueolóxica demostra que os primeiros restos de Persépole remóntanse ao 515 a.C.. André Godard, o arqueólogo francés que escavou Persépole a principios dos anos trinta, creu que foi Ciro o Grande quen elixiu o sitio de Persépole, pero que foi Darío I quen construíu o socalco e os palacios. As inscricións sobre estes edificios apoian a crenza de que os construíu Darío.
Con Darío I, o cetro pasou a unha nova rama da casa real. Persépole converteuse probablemente na capital de Persia durante o seu reinado. Non obstante, a situación da cidade nunha rexión remota e montañosa converteuna nunha residencia incómoda para os gobernantes do imperio. As verdadeiras capitais do país eran Susa, Babilonia e Ecbatana. Isto pode ser porque os gregos non coñecían a cidade ata que o Alexandre o Grande conquistouna e saqueouna.
miniatura|upright=1.3| Plano arquitectónico aéreo de Persépole.
A construción de Persépole por Darío I levouse a cabo de forma paralela ás do Palacio de Susa. Segundo Gene R. Garthwaite, o Palacio de Susa serviu como modelo a Darío para Persépole. Darío ordenou a construción da Apadana e o Salón do Consello (Tripylon ou "Porta Tripla"), así como a sala do tesouro imperial e os seus arredores. Estes foron completados durante o reinado do seu fillo, Xerxes I. A construción posterior de edificios no socalco continuou ata a caída do Imperio Aqueménida.2002. Guaitoli. M.T., & Rambaldi, S. Lost Cities from the Ancient World. White Star, spa. (2006 version published by Barnes & Noble. Darío I fundou Persépole no 500 a.C. como a residencia e centro cerimonial da súa dinastía. p. 164 Segundo a Encyclopædia Britannica, o historiador grego Ctesias mencionou que a tumba de Darío estaba nunha fachada á que podía chegarse cun aparello de cordas.
Ao redor do 519 a. C., comezouse a construción dunha ampla escaleira. A escaleira planeouse inicialmente como a entrada principal ó socalco 20 metros por riba do chan. A escaleira dobre, coñecida como a Escaleira Persepoletana, construíuse simetricamente no lado occidental da Gran Muralla. Os 111 pasos medían 6´9 metros de largo, con treitos de 31 cm de ancho e 10 cm. de alto. Orixinariamente, creuse que os pasos construíranse para permitir que os nobres e a realeza subiran a cabalo. Non obstante, novas teorías suxiren que os chanzos baixos permitían que os dignatarios visitantes puidesen manter unha aparencia real ao ascender. A parte superior das escaleiras levaba a un pequeno xardín no lado nordés do socalco, fronte a Porta de todas as nacións.
A calcaria gris foi o principal material de construción utilizado en Persépole. Despois de que a rocha natural fora nivelada e as depresións recheadas, preparouse o socalco. Escaváronse grandes túneles para sumidoiros no subsolo a través da rocha. Esculpiuse un gran depósito de almacenamento de auga elevado no pé oriental da montaña. O profesor Olmstead suxeriu que a cisterna construíuse ao mesmo tempo que comezou a construción das torres.
O plano desigual do socalco, incluíndo a cimentación, actuou como un castelo, cuxos muros en ángulo permitían aos seus defensores apuntar a calquera punto da fronte externa. Diodoro Sículo escribe que Persépole tiña tres muros con baluartes, que tiñan torres para proporcionar un espazo protexido para o persoal de defensa. O primeiro muro tiña 7 metros de alto, o segundo, 14 metros e o terceiro muro, que cubría os catro lados, tiña 27 metros de altura, aínda que non queda rastro do muro nos tempos modernos.
Función A función de Persépole non está clara. Non era unha das cidades máis grandes de Persia, e moito menos do resto do imperio, pero parece ser un gran complexo cerimonial que só ocupábase estacionalmente; aínda non está totalmente claro onde estaban realmente os apousentos privados do rei. Ata os descubrimentos recentes, a maioría dos arqueólogos sostiñan que se usou especialmente para celebrar o Nowruz, o Ano Novo persa, realizado no equinoccio, e aínda segue sendo unha importante festa anual no Irán moderno. A nobreza iraniana e as partes tributarias do imperio presentaban agasallos ao rei, representados nos relevos da escaleira.Mousavi, Ali, Persépolis: descubrimento e vida despois dunha marabilla mundial, p. 53, 2012, Walter de Gruyter, , 9781614510338, google books
Destrución Despois da vitoria sobre os aqueménidas no 330 a. C., Alexandre o Grande enviou a forza principal do seu exército a Persépole polo camiño real persa. El asaltou ás "Portas Persas", un paso polas actuais Montañas de Zagros. Alí Ariobarzanes emboscou con éxito ao exército de Alexandre o Grande, causándolle grandes baixas. Tras deterse durante 30 días, Alexandre o Grande rodeou e destruíu aos defensores. O mesmo Ariobarzanes morreu durante a batalla ou durante a retirada de Persépolis. Algunhas fontes indican que os persas foron traizoados por un xefe tribal capturado que mostrou aos macedonios un camiño alternativo que lles permitiu rodear a Ariobarzanes nunha reversión das Termópilas. Logo de varios meses, Alexandre permitiu ás súas tropas saquear Persépole. miniatura|Alexandre o Grande ordenando incendiar Persépole; Placa italiana, 1534 (aínda que poida ser unha representación da queima de Roma por parte de Nerón).
Ao redor dese tempo, un incendio queimou "os palacios" ou "o palacio". Os estudosos coinciden en que este evento, descrito en fontes históricas, ocorreu nas ruínas que agora se identificaron como Persépole. A partir das investigacións de Stolze, parece que polo menos un destes, o castelo construído por Xerxes I, ten restos de ser destruído por incendio. A localidade descrita por Diodoro Sículo despois de Clitarco corresponde en particularidades importantes coa Persépole histórica, por exemplo, está apoiada nunha montaña ao leste.
Crese que o lume que destruíu Persépole comezou no palacio de Hadish, que era a residencia de Xerxes I e se estendeu ao resto da cidade. Non está claro se o lume foi accidental ou un acto deliberado de vinganza pola queima da Acrópole de Atenas durante a segunda guerra Médica . Moitos historiadores sosteñen que, mentres o exército de Alexandre celebraba cun simposio, decidiron vingarse contra os persas. p. 127 Se iso é así, a destrución de Persépole podería ser tanto un accidente como unha vinganza.
miniatura|600px | centro | Unha vista xeral de Persépolis.
Logo da caída do Imperio Aqueménida miniatura|Ruínas do lado occidental do recinto de Persépole. No 316 a. C., Persépole aínda era a capital de Persia como unha provincia do grande Imperio Macedonio (ver Dício xix, 21 seq., 46; probablemente despois de Xerome de Cardia), que viví sobre o 326). A cidade debeu diminuír paulatinamente ao longo do tempo. A cidade baixa ao pé da cidade imperial puido sobrevivir por un longo tempo, pero as ruínas dos aqueménidos quedaron como testemuña da súa antiga gloria. É probable que a cidade principal do país, ou polo menos o distrito, estivese sempre nesta zona.
Ao redor do 200 a.C., a cidade de Estakhr, a cinco quilómetros ao norte de Persépole, foi a sede dos gobernadores locais. A partir de aí colocáronse os cimentos do segundo grande imperio persa, e Estakhr adquiriu especial importancia como centro de sabedoría sacerdotal e a ortodoxia. Os reis sasánidas cubriron a fachada das rochas nesta zona e, en parte, ata as ruínas aqueménidas, coas súas esculturas e inscricións. Construíron alí en gran parte, aínda que nunca na mesma escala de magnificencia que os seus antigos predecesores. Os romanos sabían pouco de Estakhr como os gregos coñecían pouco sobre Persépole, a pesar de que os sasánidas mantiveron relacións durante catrocentos anos, amigables ou hostís co imperio.
No momento da invasión musulmá de Persia, Estakhr ofreceu unha resistencia desesperada. Aínda era un lugar de grande importancia no primeiro século do islam, aínda que a súa grandeza foi rapidamente eclipsada pola nova metrópole de Xiraz. No século X, Estakhr diminuíu ata a insignificancia, como se pode ver nas descricións de Estakhri, un nativo (c. 950) e de Al-Muqaddasi (c. 985). Durante os séculos seguintes, Estakhr declinou gradualmente, ata que deixou de existir como cidade.
Investigación arqueolóxica
Odoric de Pordenone pasou por Persépole no seu camiño cara a China en 1320. En 1474, Giosafat Barbaro visitou as ruínas de Persépole, o cal pensou incorrectamente que eran de orixe xudía. António de Gouveia de Portugal escribiu sobre Inscricións cuneiformes logo da súa visita en 1602. O seu primeiro informe escrito sobre Persia, a Jornada, publicouse en 1606.
En 1618, García de Silva Figueroa, o embaixador do rei Filipe III de España na corte de Abbas I, o monarca Safávida, foi o primeiro viaxeiro occidental en identificar correctamente as ruínas de Persépole como a localización correcta de Persépole.
Pietro Della Valle visitou Persépole en 1621, e notou que só 25 das 72 columnas orixinais aínda estaban en pé, debido ao vandalismo ou a procesos naturais. O viaxeiro holandés Cornelis de Bruijn visitou Persépole en 1704.
A frutífera rexión estaba cuberta de aldeas ata a terrible devastación do século XVIII, e incluso agora esta, comparativamente falando, ben cultivada. O Castelo de Estakhr desempeñou un papel notable como unha forte fortaleza, varias veces, durante o período musulmá. Era o punto medio e o máis alto dos tres penedos escarpados que se elevan no val do Kur, a certa distancia ao oeste ou ao noroeste da necrópole de Naqsh-e Rustam.