Friedrich Wilhelm Nietzsche, nado o 15 de outubro de 1844 en Röcken (Lützen, nos arredores de Leipzig, actual Alemaña) e finado o 25 de agosto de 1900 en Weimar, foi un filósofo, poeta, músico e filólogo alemán, considerado un dos pensadores contemporáneos máis influentes do século XIX.
Realizou unha crítica polo miúdo da cultura, da relixión e da filosofía occidental, mediante a xenealoxía dos conceptos que as integran, baseada na análise das actitudes morais (positivas e negativas) cara a vida.Deleuze, Gilles (1967). Nietzsche y la filosofía. Anagrama: Barcelona, 2002, ISBN 84-339-0017-X. Este traballo afectou profundamente a xeracións posteriores de teólogos, antropólogos, filósofos, sociólogos, psicólogos, politicólogos, historiadores, poetas, novelistas e dramaturgos.
Cavilou sobre as consecuencias do triunfo do secularismo da Ilustración, expresada na súa observación «Deus morreu», dun xeito que determinou a axenda de moitos dos intelectuais con máis sona despois da súa morte.
Se ben hai quen sostén que a característica definitoria de Nietzsche non é tanto a temática que trataba senón o estilo e o bo tino co que o facía, foi un autor que introduciu, como ningún outro, unha cosmovisión que reorganizou o pensamento do século XX, en autores tales como Martin Heidegger, Michel Foucault, Jacques Derrida, Gilles Deleuze, Gianni Vattimo ou Michel Onfray, entre outros.
Nietzsche recibiu un amplo recoñecemento durante a segunda metade do século XX como unha figura significativa na filosofía moderna. A súa influencia foi particularmente destacada nos filósofos existencialistas, críticos, fenomenolóxicos, postestruturalistas e posmodernos, e na socioloxía de Max Weber. É considerado un dos tres «mestres da sospeita» (segundo a coñecida expresión de Paul Ricoeur), xunto con Karl Marx e Sigmund Freud.
Traxectoria Xuventude (1844-1869) miniatura|Friedrich Nietzsche, 1861.
Friedrich Nietzsche naceu o 15 de outubro de 1844 en Röcken, unha pequena vila de Saxonia-Anhalt, preto de Leipzig. O seu nome provén do rei Frederico Guillerme IV de Prusia, en cuxo cuadraxésimo noveno aniversario naceu. Os seus pais foron Carl Ludwig Nietzsche (1813-1849), pastor luterano e preceptor privado no ducado alemán de Saxonia-Altenburgo en Turinxia, e Franziska Oehler (1826-1897). A súa irmá Elisabeth Förster-Nietzsche naceu en 1846, seguida polo seu irmán Ludwig Joseph en 1848. Trala morte do pai en 1849 e do irmán máis novo en 1850, a familia trasladouse a Naumburg, onde viviu coa súa avoa materna e as irmás solteiras do pai baixo a protección de Bemhard Dächsel, un maxistrado local.
miniatura|Nietzsche, 1864.
Nietzsche perde a fe durante a súa adolescencia, e os seus estudos de filoloxía afástano da teoloxía: "Outro sinal distintivo dos teólogos é a súa incapacidade filolóxica. Entendo aquí por filoloxía (...) a arte de ben ler – de saber distinguir os feitos, sen estar a falsealos por interpretacións, sen perder, no desexo de comprender, a precaución, a paciencia e a finura." (O Anticristo). Durante os seus estudos na universidade de Leipzig, a lectura de Die Welt als Wille und Vorstellung (O Mundo como Vontade e Representación, 1818) de Schopenhauer vai constituír as premisas da súa vocación filosófica.
Profesor en Basilea (1869-1879) miniatura|esquerda|Friedrich Nietzsche, 1869. Alumno brillante, dotado de sólida formación clásica, Nietzsche é nomeado aos 25 anos profesor de Filoloxía na Universidade de Basilea. Adopta entón a nacionalidade suíza. Desenvolve durante dez anos a súa actividade filosófica no contacto con pensamento grego antigo - con predilección polos Presocráticos, en especial por Heráclito e Empédocles. Durante os seus anos de ensino, tórnase amigo de Jacob Burckhardt e Richard Wagner. En 1870, comprométese como voluntario (enfermeiro) na guerra franco-prusiana. A experiencia da violencia e o sufrimento impáctano profundamente.
En 1879, o seu estado de saúde obrígao a deixar o posto de profesor. Comeza entón unha vida errante en busca dun clima favorable tanto para a súa saúde como para o seu pensamento (Venecia, Xénova, Turín, Niza, Sils-María...) : "Non somos como aqueles que chegan a formar pensamentos senón no meo dos libros - o noso hábito é pensar ao ar libre, andando, saltando, escalando, danzando (...)." En 1882, coñece a Paul Rée e Lou Andreas-Salomé, a quen pide en casamento. Ela rexéitao despois de lle dar esperanzas de sentimentos recíprocos. No mesmo ano, comeza a escribir o Así falou Zaratustra, nunha estadía en Niza. Nietzsche non deixa de escribir cun ritmo crecente. Este período remata brutalmente o 3 de xaneiro de 1889 cunha "crise de loucura" que, durando ata á súa morte, déixao baixo a tutela da súa nai e da súa irmá. No comezo desta loucura, Nietzsche encarna alternativamente as figuras míticas de Dioniso e Cristo, despois súmese nun silencio case completo ata a súa morte. Hai unha teoría que di que contraeu sífilis. Estudos recentes inclínanse por un cancro cerebral, que eventualmente pode ter orixe sifilítica. A súa irmá utilizará os seus escritos despois da súa morte para apoiar a causa antisemita.
Filósofo dionisíaco, de acordo coa súa propia definición, "que acepta mesmo as calidades máis pavorosas e máis equívocas da existencia" - Nietzsche viviu como pensou, co "sentimento da unión necesaria entre a creación e a destrución".
Obra Gran crítico da cultura occidental e as súas relixións e, consecuentemente, da moral xudaico-cristiá. Asociado, aínda hoxe en día, por algúns ao nihilismo e ao fascismo. Unha visión que grandes lectores e estudosos de Nietzsche, como Heidegger, Foucault, Deleuze ou Klosowski procuraron desfacer. Xuntamente con Marx e Freud, Nietzsche é un dos autores máis controvertidos na historia da filosofía moderna.
Nietzsche, sen dúbida, en parte debido á paradoxal influencia de Arthur Schopenhauer, considera o Cristianismo e o Budismo como "as dúas relixións da decadencia". Relixións que aspiran ao nada. Rexeitou a filosofía metafísica, dende Sócrates a Kant, cuxa concepción afirma que a plenitude da existencia sexa unha promesa a ser cumprida despois da morte, non en vida.
A crítica que Nietzsche fai do idealismo metafísico focaliza as categorías do idealismo e os valores morais que o condicionan, propoñendo unha nova abordaxe: a xenealoxía dos valores.
Nietzsche era decididamente un crítico das "ideas modernas", da vida e da cultura moderna. Para el os ideais modernos como “democracia”, "socialismo", “igualitarismo”, “emancipación feminina” non eran senón expresións da decadencia do “tipo home”. Por estas razóns, Nietzsche é, ás veces, apuntado como un precursor da posmodernidade.
A figura de Nietzsche foi particularmente promovida na Alemaña nazi, tendo a súa irmá, simpatizante do réxime hitleriano, fomentado esta asociación. En Mein Kampf, Hitler descríbese como a encarnación do superhome (Übermensch). A propaganda nazi colocaba os soldados alemáns na posición dese superhome e segundo Peter Scholl-Latour o libro "Así falou Zaratustra" era dado a ler aos soldados na fronte de batalla, para motivar o exército. Isto tamén xa acontecera na primeira guerra mundial. Como dicía Heidegger, “na Alemaña estábase en contra ou a prol de Nietzsche”.
Porén, o seu pensamento estaba en contra do movemento antisemita promovido por Hitler e os seus partidarios. A este respecto pódese ler a posición de Nietzsche por el mesmo:
“Antes direi no ouvido dos psicólogos, supondo que desexen algún día estudar de preto o resentimento: hoxe esta planta florece do modo máis espléndido entre os anarquistas e antisemitas, a non ser onde sempre floreceu, na sombra, como a violeta, aínda que con outro cheiro.” (Xenealoxía da Moral, p. 76-77, Trad. Paulo Cesar Souza)
“... tampouco me agradan eses novos especuladores en idealismo, os antisemitas, que hoxe reviran os ollos de modo cristián-ariano-home-de-ben, e, a través do abuso exasperante do máis barato medio de axitación, a afectación moral, buscan incitar o gado de chifres que hai no pobo...” (Xenealoxía da Moral, p. 179-180, Trad. Paulo Cesar Souza)
Sen dúbida, a obra de Nietzsche sobreviviu alén da apropiación feita polo réxime nazi. Aínda hoxe en día é un dos filósofos máis estudados e fecundos.
"Derrubar ídolos - iso si, xa fai parte do meu oficio.". Esta incrible e coraxosa afirmación é a súa máis completa declaración autobiográfica.
Ideas O seu estilo é aforismático, escrito en treitos concisos, moitas veces dunha soa páxina, e dos cales son pinzadas máximas. Moitas das súas frases tornáronse famosas, sendo repetidas nos máis diversos contextos, xerando moitas distorsións e confusións. Algunhas delas: "Deus está morto. Viva Perigosamente. Cal o mellor remedio? - Vitoria!" "Hai homes que xa nacen póstumos." "O Evanxeo morreu na cruz." "A diferenza fundamental entre as dúas relixións da decadencia: o budismo non promete, mais asegura. O cristianismo promete todo, mais non cumpre nada." "Cando se coloca o centro de gravidade da vida non na vida mais no “alén” - no nada -, tirase á vida o seu centro de gravidade." "Para ler o Novo Testamento é conveniente calzar luvas. Diante de tanto lixo, tal actitude é necesaria." "O cristianismo foi, ata o momento, a maior desgraza da humanidade, por ter desprezado o Corpo." "A fe é querer ignorar todo aquilo que é verdade." "As conviccións son cárceres." "As conviccións son inimigas máis perigosas da verdade do que as mentiras." "Ata os máis coraxosos raramente ten a coraxe para aquilo que realmente saben." "Aquilo que non me destrúe fortaléceme" "Sen música, a vida sería un erro." "A moralidade é o instinto do rabaño no individuo." "O idealista é incorrixible: se é expulso do seu ceo, fai un ideal do seu inferno." "En calquera lugar onde atopo unha criatura viva, atopo desexo de poder." "Un político divide os seres humanos en dúas clases: instrumentos e inimigos."
Porén, Nietzsche non pode ser comprendido por media ducia de frases fóra de contexto. Comprendelo significa coñecer o que el coñeceu en 3.000 anos de historia e comportamento humano, a través dos seus estudos teolóxicos, filolóxicos, filosóficos, históricos e de Ciencias Naturais. Comprendelo significa estar disposto a despoxarse de dogmas, transvalorizar todos os valores e camiñar pari-pasu con el, Nietzsche, ou se preferiren, con Zaratustra.
Lonxe de ser un escritor de simples aforismos, era el un grande estilista da lingua alemá, como o proba Así Falou Zaratustra, libro que aínda hoxe é de dificilísima comprensión estilística e conceptual. Seus profundos coñecementos da relixión en seus diversos "sabores" levárono a teses, dificilmente refutábeis, mais extremamente incómodas aos conservadores de hoxe e de antano. Alzado á condición de filósofo pola súa inmensa capacidade de pensar o ser humano (autodefiníase como un "vello psicólogo", cando aínda non se falaba de psicoloxía), entrou no limbo da filosofía. Exceptuando a quen realmente coñece a Nietzsche, vida e obra, os estudosos de filosofía e os cursos actuais paran convenientemente en Kant con toda a súa cantinela absolutista relixiosa e o seu imperativo categórico - inhumano- e despois saltan para Bertrand Russell. Nietszche declarou, na súa autobiografía "Ecce Homo", que naceu póstumo. Tan póstumo que aínda hoxe o descoñecen e o temen.