miniatura|dereita|250px|Mapa mostrando o dominio de Xenxis Khan (en laranxa) no século XIII Xenxis Khan ou Xenxis Can (en mongol: Чингис Хаан /ʧiŋgɪs χaːŋ/), O Señor de Toda a Terra, nado en 1155, 1162 ou 1167 e finado o 18 de agosto de 1227, foi un guerreiro e conquistador mongol que unificou ás tribos nómades desta etnia do norte de Asia, fundador e primeiro Gran Khan do Imperio Mongol, considerado o imperio máis grande da historia. Baixo o seu liderado como Gran Khan, os mongois comezaron unha serie de conquistas que estendeu o seu dominio a un vasto territorio, desde Europa Oriental ata o océano Pacífico, e desde Siberia ata Mesopotamia, a India e Indochina. Na primeira fase desta expansión, as hordas mongolas conquistaron importantes reinos de Asia, como o Imperio Jin do norte da China (1211-1216), o Imperio tangut, o khanato de Kara-Khitai, o Imperio corasmio ou a dinastía Song no sur da China.
Os seus excepcionais éxitos militares converteron a Xenxis Khan nun dos conquistadores máis importantes de todos os tempos e, ao final da vida do gran khan, o Imperio Mongol ocupaba unha parte substancial da Asia Central e a China. Xenxis Khan e a súa historia de conquista teñen unha temible reputación nas historias locais.Ian Jeffries (2007). Mongolia: a guide to economic and political developments. Taylor & Francis. pp. 5–7. . Moitos cronistas medievais e historiadores modernos describen as conquistas de Xenxis Khan como unha destrución total a unha escala sen precedentes que conduciu a unha diminución drástica da poboación nalgunhas rexións como resultado tanto dos exterminios masivos como da fame negra. As estimacións do número de persoas que morreron como consecuencia das campañas militares de Xenxis Khan van desde uns catro millóns nas estimacións máis conservadoras ata sesenta millóns nos relatos históricos máis liberais.Lary (2012), p. 53 Doutra banda, o reino budista uigur de Qocho, por exemplo, víao como un liberador e abandonou voluntariamente o imperio Qara Khitai para converterse en vasalos mongois. Xenxis Khan tamén foi retratado benéficamente por fontes do Renacemento temperán por respecto á gran difusión da cultura, a tecnoloxía e as ideas ao longo da ruta da seda baixo o Imperio Mongol.
Máis aló dos seus éxitos militares, os logros civís de Xenxis Khan incluíron o establecemento da lei mongol e a adopción do alfabeto uigur como sistema de escritura nos seus vastos territorios. Tamén practicou a meritocracia e a tolerancia relixiosa. Os mongois actuais considérano o pai fundador de Mongolia por unificar as tribos nómades do nordés de Asia. Ao poñer a ruta da seda baixo unha contorna política cohesiva, tamén facilitou considerablemente a comunicación e o comercio entre o nordés de Asia, o suroeste asiático musulmán e a Europa cristiá, impulsando o comercio global e expandindo os horizontes culturais de todas as civilizacións eurasiáticas da época.
O seu nacemento está rodeado de lendas xamánicas sobre a chegada dun lobo cincento que devoraría toda a terra. Aínda novo, enfrontouse á repulsa da súa familia polo seu propio clan, mais volvería para conquistar o seu liderado, vencer os seus rivais de clans distintos e unificar os pobos mongois baixo o seu mando. Estratego brillante, con hábiles arqueiros montados á súa disposición, vencería a Gran Muralla da China e conquistaría o norte daquel país e estendería o seu imperio cara ao oeste. Xenxis morrería antes de ver o seu imperio alcanzar a súa extensión máxima, mais comezaría unha dinastía de conquistadores que chegou a construír un imperio de trinta e tres millóns de quilómetros cadrados, do océano Pacífico ao mediterráneo ou Índico.
Nome e títulos Temujin Segundo A historia secreta dos mongois, o nome de nacemento de Xenxis Khan era Temüjin (en mogol) 鐵木真 ; que procedía do xefe tatar Temüjin-üge, a quen o seu pai acababa de capturar.
O nome Temüjin tamén se equipara co turco-mongol temürči(n), "ferreiro", e existía unha tradición que consideraba a Xenxis Khan como un ferreiro, segundo Paul Pelliot, que, aínda que infundada, estaba ben establecida a mediados do século XIII. Xenxis Khan Xenxis Khan é un título honorífico que significa "gobernante universal" e que representa unha ampliación do título preexistente de Khan, utilizado para designar a un xefe de clan en mongol. Crese que o apelativo de "Xenxis" ao termo deriva da palabra túrquicas "tengiz", que significa mar, o que fai que o título honorífico sexa literalmente "gobernante oceánico", pero entendido de forma máis ampla como unha metáfora da universalidade ou totalidade do goberno de Temüjin desde unha perspectiva mongol.ЧИНГИСХА́Н — Big Russian Encyclopedia, 2010
Non existe un sistema normalizado de transliteración dos nomes orixinais en mongol ao galego; hoxe en día séguense utilizando moitos sistemas diferentes, o que dá lugar a grafías modernas que a miúdo difiren considerablemente da pronuncia orixinal. En última instancia, o honorífico máis comunmente deletreado Xenxis Khan deriva do mongol autóctono (). Desta orixe derivou o chinese 成吉思汗 e o ; Čəngīz H̱ān. Como o árabe carece dun son similar a "Č", os escritores que utilizan este idioma transliteran o nome a Şıñğıs xan ou Cənġīz H̱ān. En inglés moderno, as grafías máis comúns son Chinggis, Chingis, Jinghis, e Jengiz, ademais da dominante Genghis. Templo e nomes póstumos Cando o neto de Xenxis, Khublai Khan, estableceu a dinastía Yuan en 1271, outorgou ao seu avó o nome de templo Taizu (太祖, que significa "Proxenitor Supremo") e o nome póstumo Shengwu huangdi (chinés: 聖武皇帝, que significa "Emperador Sacro-Marcial"). Máis tarde, Külüg Khan ampliou este título a Fatian Qiyun Shengwu Huangdi (法天啟運聖武皇帝, que significa "Intérprete da Lei Celestial, Iniciador da Boa Fortuna, Emperador Sacro-Marcial"). Fontes Aos historiadores resultoulles difícil recompilar e comprender completamente as primeiras fontes que describen a vida de Xenxis Khan, debido á súa gran dispersión xeográfica e lingüística. Todos os relatos sobre a súa adolescencia e subida ao poder co nome de Temüjin proceden de dúas fontes mongolas: A historia secreta dos mongois e o Altan Debter ("Libro de ouro"). Este último, hoxe perdido, serviu de inspiración para dúas crónicas chinesas: a Yuán Shǐ (元史) e a Shengwu qinzheng lu 聖武親征錄) (. O Yuán Shǐ aínda que mal editado proporciona unha gran cantidade de detalles extra sobre campañas e biografías individuais; o Shengwu é máis disciplinado en termos de cronoloxía pero non critica a Xenxis Khan polo que ocasionalmente deteriora a súa calidade.
A Historia secreta sobreviviu grazas á tradución á escritura chinesa nos séculos XIV e XV. A fiabilidade da Historia secreta como fonte histórica foi discutida: mentres que o sinólogo Arthur Waley a consideraba case inútil dende o punto de vista histórico e a valorou só como unha obra literaria, historiadores recentes usárona cada vez máis para explorar os primeiros anos de vida de Xenxhis Khan. Aínda que está claro que a cronoloxía da obra é sospeitosa e que algunhas pasaxes foron eliminadas ou modificadas para unha mellor narración, a Historia secreta é máis valorada porque o autor adoita ser crítico con Genghis Khan. Ademais de presentalo como indeciso e cinofóbico, a Historia secreta tamén relata acontecementos como o asasinato do seu medio irmán Behter e o secuestro. da súa muller Börte.
Tamén se conservan numerosas crónicas en persa que mostran unha mestura de actitudes positivas e negativas cara a Xenxis Khan e os mongois. Tanto o Tabaqat-i Nasiri de Minhaj-i Siraj Juzjani como o Tarikh-i Jahangushay] de Ata-Malik Juvayni completáronse en 1260. Juzjani foi testemuña presencial da brutalidade das conquistas mongolas, e a hostilidade da súa crónica reflicte as súas experiencias. O seu contemporáneo Juvayni, que viaxara dúas veces a Mongolia e acadara un alto posto na administración do Ilkanato, mostrouse máis comprensivo; o seu relato é o máis fiable para as campañas occidentais de Xenxis Khan. A fonte persa máis importante foi o Jami' al-tawarikh, compilado por Rashid al-Din pola orde do ilkhan Ghazan a principios do século XIV. A al-Din permitíuselle acceso privilexiado tanto a fontes confidenciais mongois como o Altan Debter como a expertos na tradición oral mongol, incluíndo o embaixador de Kublai Khan Bolad Chingsang e o propio Ghazan. Mentres escribía unha crónica oficial, omitiu detalles inconvenientes ou tabús.
Hai moitas outras historias contemporáneas que inclúen máis información sobre os mongois, aínda que a súa neutralidade e fiabilidade son moitas veces sospeitosas. Fontes chinesas adicionais inclúen a Jin Shi e a Song shi, crónicas das dúas principais dinastías chinesas conquistadas polos mongois. . As fontes persas inclúen o Al-Kamil fi al-Tarikh de Ibn al-Athir, e unha biografía de Jalal al-Din do seu compañeiro al-Nasawi. Tamén hai varias crónicas cristiáns, incluíndo as Crónicas xeorxianas, a Crónica de Nikon, unha compilación do século XVI de textos anteriores, e obras de europeos como Carpini.
Traxectoria
Primeiros anos miniatura|upright|O río Onon (aquí fotografado na provincia de Khentii, Mongolia), preto de onde naceu Temüjin. O ano de nacemento de Temüjin é controvertido, xa que os historiadores inclínanse por datas diferentes: 1155, 1162 ou 1167. Algunhas tradicións sitúan o seu nacemento no ano do porco, que foi 1155 ou 1167. Aínda que os escritos de Rashid al-Din e do diplomático chinés Zhao Hong apoian a datación en 1155, outras fontes importantes, como o Yuán Shǐ e o Shengwu, inclínanse polo ano 1162. A datación de 1167, recomendada por Paul Pelliot, deríva dunha fonte menor -un texto do artista yuan Yang Weizhen-, pero é moito máis compatible cos acontecementos da vida de Xenxis Khan. Por exemplo, unha localización de 1155 implica que non tivo fillos ata despois dos trinta anos e que continuou facendo campaña activamente ata a súa sétima década. Con todo, Pelliot non estaba seguro da exactitude da súa teoría, que segue sendo controvertida; o historiador Paul Ratchnevsky sinala que é posible que o propio Temüjin non soubese a verdade. O lugar de nacemento de Temüjin tamén é obxecto de debate: a Historia Secreta rexistra o seu lugar de nacemento no val Delüün Boldog do río Onon, pero tamén se situou en Dadal na provincia de Khentii ou no sur de Agin-Buryat Okrug, Rusia.
Temüjin era fillo de Yesügei, un xefe do clan borjigin descendente do venerado caudillo Bodonchar Munkhag, e da súa esposa principal Hoelun, orixinaria do clan olkhonud, a quen Yesügei raptara do seu noivo Chiledu da tribo merkit. A orixe do seu nome de nacemento é controvertido: as primeiras tradicións sosteñen que o seu pai acababa de regresar dunha exitosa expedición contra os tártaros cun preso chamado Temüchin-uge, en honra ao cal bautizou ao recentemente nado para celebrar a súa vitoria, mentres que as tradicións posteriores destacan a raíz temür (que significa ferro), tamén presente nos nomes de dous dos seus irmáns, e conectan coas teorías de que Temüjin significa "ferreiro". Varias lendas rodean o nacemento de Temüjin. A máis destacada é a dun coágulo de sangue que apertou na súa man ao nacer, un motivo do folclore asiático que indicaba que o neno sería un guerreiro. Outros afirmaban que Hoelun foi impregnado por un raio de luz que anunciaba o destino do neno, unha lenda que se facía eco da do antepasado mítico Alan Gua. Yesügei e Hoelun tiveron tres fillos menores despois de Temüjin: Qasar, Hachiun e Temüge, así como unha filla, Temülen. Temüjin tamén tivo dous medio irmáns, Behter e Belgutei, da segunda esposa de Yesügei, Sochigel, cuxa identidade é incerta. Os irmáns creceron no campamento principal de Yesugei, a beiras do Onon, onde aprenderon a montar dacabalo e a disparar cun arco.