O lago Vitoria (Nam Lolwe en luo; "Nalubaale" en Luganda e Nyanza en kiñaruanda e bantú) é un dos Grandes lagos africanos, localizado nun planalto elevado na parte occidental do Gran Val do Rift, na África oriental. O nome foille dado en honor da raíña Vitoria polo explorador John Hanning Speke, o primeiro británico en documentar a súa existencia en 1858, no transcurso dunha expedición con Richard Francis Burton para localizar as Fontes do Nilo.
En termos de superficie, con 68.870 km² (aproximadamente o mesmo que a Irlanda), é o maior lago do continente africano, o maior lago tropical no mundo e o segundo maior lago de auga doce do mundo, só superado pola superficie do lago Superior de América do Norte. En termos de volume, é o sétimo maior lago de auga doce do mundo con 2.750 km³ de auga. É unha das nacentes do río Nilo, o Nilo Branco.
O lago Vitoria recibe principalmente as súas augas das precipitacións e de milleiros de pequenos regatos. O maior curso de auga que verte no lago é o río Kagera, cuxo delta está na costa oeste do lago; e só é drenado polo río Nilo preto de Jinja, na costa setentrional.
O lago Vitoria ocupa unha depresión pouco profunda cunha profundidade máxima de 84 m é unha profundidade media de 40 m.
A súa bacía ten unha extensión de 184.000 km². A súa liña de costa ten 4.828 km, dos que o 3,7% son dalgunha das 3.000 illas que contén. Moitas destas illas están habitadas, destacando as Illas Ssese, en Uganda, un grupo grande de illas no noroeste do lago que son un destino popular para turistas.
O lago está dividido entre tres países: un 6% corresponde a Kenya, Uganda administra un 45% e o 49% restante pertence a Tanzania.
Topografía 250px|miniatura|esquerda|Vista de satélite do lago con fronteiras superpostas O lago Vitoria atópase na África oriental, no corazón dos Grandes Lagos de África. Cara á zona norte está atravesado polo paralelo do ecuador; xa que logo, ao longo do ano ten unha duración do día e a noite relativamente constante. Os estados ribeiregos son: o nordeste Kenya, ao norte e ao noroeste Uganda, e ao sur Tanzania. Ten pouca profundidade, cunha media de 40 metros, e con 83 metros na súa profundidade máxima. Está situado a 1.133 metros de altura. O lago ocupa unha depresión formada por movementos tectónicos e flanqueado polas dúas ramas da Gran Val do Rift que se formaron fai catro millóns de anos. Atópase a 1.134 msnm.Lake Victoria
O lago Vitoria ocupa unha área de 122 km², con 320 quilómetros de lonxitude (de norte a sur), e 275 quilómetros de ancho (leste-oeste), dato variable, e 2.200 quilómetros de perímetro. Ten unha forma aproximadamente rectangular. O lago ten unha costa cuxo bordo forma un gran número de penínsulas, baías, cabos e máis de 3.000 illas, a maior parte delas deshabitadas. O lago ten un litoral duns 4.828 quilómetros, con algunhas illas que constitúen o 3,7% desta lonxitude,Hickling, C. F. (1961). Tropical inland fisheries. Londres: Longmans. litoral que está repartido entre os tres países: Kenya (un 6% que corresponden a 4.100 km² de costa), Uganda (45% con 31.000 km²) e Tanzania (49% con 33.700 km²).
Xeoloxía 240px|miniatura|esquerda|O lago Vitoria entre as dúas vertentes da Gran Val do Rift Fai catro millóns de anos, na África Oriental, comezouse a desenvolver o Gran Val do Rift debido ao movemento normal das fallas que formaron o horsts e os correspondentes grabens que quedaron dispostos en dous eixes paralelos. Durante o Precámbrico , a lixeira elevación dos bordos da greta causou a formación dunha marcada depresión, con terreos erosionados. Fai entre uns 750.000 e 400.000 anos algúns ríos apresados pola cunca comezaron a enchelo, e deron comezo ao que sería o lago Vitoria. Polo tanto, xeoloxicamente, o lago é relativamente novo -preto de 400.000 anos- e formouse cando os ríos que flúen cara ao oeste foron retidos por un bloque da cortiza terrestre.
A pouca profundidade do lago, xunto cunha chegada de auga de río limitada e a súa alta relación entre superficie e volume fano vulnerable ao cambio climático. Durante a súa historia xeolóxica, o lago pasou por sucesivos cambios que van desde a súa actual situación, a unha fase na que poderían existir unha serie de lagos moito máis pequenos.Hickling , 1961 A extracción de mostras de sedimentos xeolóxicos da parte inferior mostran que o lago Vitoria secou por completo polo menos en tres ocasións desde que se formou.Reader, p. 228 Estes ciclos de secado están relacionados probablemente coas glaciacións pasadas, que son os períodos nos que as precipitacións diminuíron de xeito global. O final de secado do lago remóntase a uns 17.300 anos, e volveuse a encher hai uns 14.700 anos. Esta historia xeolóxica probablemente contribuíu á grande especiación dos cíclidos que caracteriza o ecoloxía deste lago, así como a dos outros Grandes Lagos de África.Sturmbauer, C.; Baric, S.; Salzburger, W.; Rüber, L.; Verheyen, E. (2001). "Lake Level fluctuaciones Synchronize Genetic divergencia of Cichlid Fishes in African Lakes". Molecular Biology and Evolution , 18 (2001): 144 - 154. Hai investigadores que refutan estas afirmacións, argumentando que cando o lago Vitoria atopábase no seu nivel máis baixo, fai entre 18.000 e 14.000 anos, secouse polo menos unha vez durante este tempo, e non hai probas de estanques ou pantanos remanentes persistentes dentro da cunca desecada. Se existisen estas concentracións de auga, entón serían pequenas, superficiais, turbias e/ou demasiado salinas e, xa que logo, cunhas características moi diferentes ás actuais, características ás que as especies están adaptadas hoxe en día.Stager, JC; Johnson, TC (2008). "The late Pleistocene desiccation of Lake Victoria and the origin of its endémico biota". Hydrobiologia 596 (1): 5 - 16. DOI: 10.1007/s10750-007-9158-2
Clima e hidroloxia miniatura|esquerda|O río Kagera, un afluente que desemboca no lago Vitoria O lago Vitoria está situado nunha contorna de clima tropical con temperaturas que oscilan entre os 16 °C e os 27 °C. De maio a xullo, no sur, os ventos causan o desprazamento da auga cara ao norte. As precipitacións distribúense ao longo do ano, pero destacan dúas épocas que son máis húmidas: a de abril e a de setembro e outubro. A precipitación anual media é duns 1.450 mm³/m².
A área de captación de auga corresponde á conca hidrográfica dunha ducia de ríos que desembocan no lago, como o Kagera, a maioría procedentes de Tanzania, Burundi e Ruanda. No sector de Kenya, os principais ríos afluentes son: Sio, Nzoia, Yala, Nyando, Sondu Miriu, Mogusi e Migori. Combinados, estes ríos de auga contribúen moito máis á auga do lago que o fai o máis grande, o río Kagera, que entra no lago polo oeste.Whitehead, P.J.P. (1959). "The river fisheries of Kenya 1: Nyanza Province". East African Agricultural and Forestry Journal 24 (4): 274-278.
O único río que sae do lago é o Nilo Branco (al-Nahr al-Abyad). Na desembocadura do lago Vitoria, este río flúe cara ao norte ata mergullarse nos lagos Kyoga, e Alberte e no río Nilo. O treito do Nilo Branco entre o lago Vitoria e o lago Kyoga tamén se chama Nilo Vitoria e apareceu entre uns 12.000 e uns 14.000 anos a.C. O caudal da auga varía moito dunha tempada a outra, proporcionando menos do 20% das augas do lago; o resto provén das precipitacións de choiva da que recibe case un 80% da súa auga en forma de precipitación directa. As perdas van desde os 31 os 124 milímetros por mes, en parte débense á saída de auga do Nilo Branco, e tamén a evaporación, que depende da tempada climática e do vento. A evaporación media no lago é de entre 2000 a 2200 milímetros por ano, case o dobre da precipitación das zonas ribeiregas.Ominde, S.H. (1971). "Rural economy in West Kenya". A Ominde, S.H. (Ed.). Studies in East African geography and development: essays presented to S. J. K. Baker, Heinemann Educational Books Ltd., Londres: 207-209. miniatura|350px|Variacións no nivel do lago Vitoria medido na cidade de Jinja Uganda Ata a década de 1960, o lago Vitoria mostrou uns niveis de auga bastante equilibrados, e non sufriu cambios significativos. En 1962, o nivel presentou un grande aumento como consecuencia de fortes choivas e mantívose posteriormente, aínda que cunha lixeira diminución. En partir do 2004 un cambio significativo iniciouse cunha diminución no nivel do lago de dous metros en dous anos. A causa desta diminución é a falta de choivas, que tamén actúa dereitamente sobre o lago e nas contribucións do fluxo dos afluentes.
Por mor das condicións eutróficas que presenta o lago, nos anos de 1990 a 1991 sufriu concentracións de osíxeno nos niveis de mestura moito maiores que a detectada no período de 1960 a 1961, con case unha sobresaturación de osíxeno continua das augas superficiais. As concentracións de osíxeno nas augas hipolimnéticas (é dicir, a capa de auga que se atopa debaixo da termoclina, sen circulación, e que se mantén sempre fría) foron máis baixos no período desde 1990 ata 1991, para un período máis longo, que o 1960-1961, con valores de 1 mg por litro que ocorren en augas cunha profundidade de 40 m en comparación cunha incidencia máis superficial nas de máis de 50 m en 1961 Os cambios na oxixenación considéranse compatibles coas medicións da biomasa de algas superiores e da produtividade.Hecky, R.E.; Bugenyi, F.W.B.; Ochumba, P.; Talling, J.F.; Mugidde, R.; Gophen, M.; Kaufman, L. (1994). "Deoxygenation of the Deep Water of Lake Victoria, East Africa". Limnol. Oceanogr. 39 (6): 1476-1481. Estes cambios xurdiron por varios motivos: a queima sucesiva dentro da súa conca;Hecky, R. E. (1993). "The eutrophication of Lake Victoria". Verh. Internat. Verein. Limnol. 25 (1993): 39-48. as borras e as cinzas foron depositados nunha ampla zona do lago por causa do aumento dos fluxos de nutrientes a través dos ríos,Ochumba, P.B.O.; Kibaara, D.I. (1989). "Observations of blue-green algal blooms in the open waters of Lake Victoria, Kenya". African Journal of Ecology 27 (1989): 23-34. e o aumento da contaminación debido aos asentamentos ao longo das súas costas. Fauna Fai 14.000 anos, cando se encheu o lago de auga, a fauna acuática dos ríos colonizou o lago Vitoria. De pronto, o feito de ter acceso a un hábitat virxe provocou un incremento da diversidade das especies, que ocuparon todos os nichos ecolóxicos. Así xurdiu, de acordo coa teoría actual, as numerosas especies endémicas de Haplochromis. Tras a introdución da perca do Nilo, a eutrofización da auga e a invasión polo xacinto de auga, esta biodiversidade diminuíu. Parece que algúns Haplochromis teñen comezado a adaptarse a estas novas condicións, mesmo con cambios nos seus hábitos alimenticios.Lévêque, Paugy. La Recherche, núm. 402, novembro 2006 Vida salvaxe nativa Mamíferos Na rexión do lago Vitoria viven moitas especies de mamíferos, e algúns deles están estreitamente relacionadas co propio lago e coas zonas húmidas próximas. Entre estes están o hipopótamo, lontra sen garras, lontra de pescozo manchado, mangosta dos pantanos, sitatunga, corzo cabra redunca, antílope acuático, rata das canas e musaraña lontra xigante.Kingdon, J. (1997). The Kingdon Guide to African Mammals. Academic Press Limited, Londres. . Réptiles miniatura|upright|Un crocodilo do Nilo O lago Vitoria e as súas zonas húmidas teñen unha gran poboación de crocodilos do Nilo, así como tartarugas de casco africano, tartarugas de barro variable e tartarugas de barro de Williams.Spawls, Howell, Drewes, and Ashe (2002). A Field Guide to the Reptiles of East Africa. Academic Press, London. . A tartaruga de barro de Williams está restrinxida ao lago Vitoria e a outros lagos, ríos e pantanos da conca superior do Nilo.
Peixes cíclidos