A folla β, lámina β ou folla pregada β é un tipo de estrutura secundaria regular das proteínas, só un pouco menos frecuente ca a estrutura secundaria en hélice alfa. A folla beta está constituída por cadeas (ou febras) beta conectadas lateralmente por polo menos dúas ou tres pontes de hidróxeno, formando unha folla xeralmente pregada e torcida. Unha cadea β é un tramo de cadea polipeptídica de xeralmente entre 3 e 10 aminoácidos de longo cun eixe cunha conformación case totalmente estendida. As asociacións de maior nivel das follas β están implicadas na formación de agregados de proteínas e fibrilas observadas en moitas enfermidades humanas, como poden ser as amiloidoses como a enfermidade de Alzheimer. miniatura|dereita|500px| Exemplo de fragmento de folla β antiparalela de 4 cadeas da estrutura cristalina do encima catalase (PDB 1GWE a unha resolución de 0,88Å). a) Vista frontal, mostrando os enlaces de hidróxeno paralelos (punteados) entre os grupos NH e C=O dos péptidos de cadeas adxacentes. As frechas indican a dirección da cadea, e os contornos de densidade electrónica perfilan os átomos que non son H. Os átomos de O están representados como esferas vermellas, os de N son azuis, e os de H foron omitidos para maior simplicidade; das cadeas laterais dos aminoácidos só se mostran o primeiro átomo de C (en verde). b) Vista de perfil das dúas cadeas β centrais en a, mostrando o xiro á dereita e o pregamento dos Cα e cadeas laterais que alternadamente se enlazan en direccións opostas na lámina.
Historia A primeira estrutura en folla β foi proposta por William Astbury na década de 1930. Astbury propuxo a idea dos enlaces de hidróxeno entre os grupos do enlace peptídico de cadeas β estendidas paralelas ou antiparalelas. Porén, Astbury non tiña os datos necesarios da xeometría dos aminoácidos para poder construír modelos precisos, especialmente porque naquela época non se sabía que o enlace peptídico é plano. Unha versión máis refinada foi proposta por Linus Pauling e Robert Corey en 1951.
Estrutura e orientación dereita|miniatura|Ilustración dos patróns de enlaces de hidróxeno, representados por liñas punteadas, nunha folla beta antiparalela. Os átomos de osíxeno están coloreados de vermellos e os de nitróxeno de azul. miniatura|dereita|Ilustración dos patróns de enlaces de hidróxeno, representados por liñas punteadas, nunha fola beta paralela. Os átomos de osíxeno están representados en vermello e os de nitróxeno en azul.
Xeometría A maioría das cadeas β dispóñense adxacentes a outras cadeas β e forman unha extrensa rede de pontes de hidróxeno coas cadeas veciñas, na cal os grupos N-H do eixe dunha das cadeas establecen pontes de hidróxeno cos grupos C=O do eixe de cadeas adxacentes. Na folla β completamente estendida, as cadeas laterais dos aminoácidos apuntan sucesivamente unha para arriba e a seguinte para abaixo. As cadeas β adxacentes dunha lámina β están aliñadas de modo que os seus átomos de Cα queden adxacentes e as súas cadeas laterais apunten na mesma dirección. O aspecto "pregado" das cadeas β orixínase polos enlaces químicos tetraédricos no átomo de Cα; por exemplo, se unha cadea lateral apunta para arriba, o enlace co debe apuntar lixeiramente cara a abaixo, xa que o seu ángulo de enlace é de aproximadamente 109,5°. O pregamento causa que a distancia entre e sexa aproximadamente de 6 Å, en vez do valor de 7,6 Å (2 × 3,8 Å) esperado en dous enlaces virtuais peptídicos trans totalmente estendidos. As distancias "laterais" entre átomos de Cα adxacentes nas cadeas β unidas por pontes de hidróxeno é de arredor de 5 Å miniatura|esquerda|200px| Gráfico de Ramachandran (φ,ψ) de alta resolución de aproximadamente 100.000 puntos de datos, mostrando a rexión favorable ampla arredor da conformación típica para residuos de folla β. Porén, as cadeas β raramente están perfectamente estendidas, xa que en xeral mostran un certo xiro debido á quiralidade dos aminoácidos que as compoñen. Os ángulos diedros preferidos enerxeticamente preto de (φ, ψ) = (–135°, 135°) (en xeral, a rexión da parte superior esquerda do gráfico de Ramachandran) diverxen significativamente da conformación completamente estendida (φ, ψ) = (–180°, 180°). A torsión está a miúdo asociada con flutuacións alternantes nos ángulos diedros para impedir que cada unha das cadeas β dunha lámina máis longa se bisele por separado splaying apart. Un bo exemplo dunha forquita β moi torsionada podemos atopalo na proteína BPTI.
As cadeas laterais apuntan cara a fóra desde os pregamentos, en dirección aproximadamente perpendicular ao plano da folla; e os residuos sucesivos apuntan cara a a fóra en caras alternadas da folla.
Patróns dos enlaces de hidróxeno Como as cadeas peptídicas teñen unha direccionalidade que lles vén conferida por teren extremos N-terminal e C-terminal, as cadeas β tamén son direccionais. Represéntanse xeralmente nos diagramas de topoloxía de proteínas por frechas que apuntan cara ao extremo C-terminal. As cadeas β adxacentes poden formar pontes de hidróxeno en disposición paralela, antiparalela ou mixta.
Na disposición antiparalela, as sucesivas cadeas β teñen direccións alternas (onde acaba unha empeza a seguinte) polo que o extremo N-terminal dunha está ao lado do extremo C-terminal da seguinte. Esta disposición antiparalela é a que produce a maior estabilidade entre as cadeas, porque permite que os enlaces de hidróxeno intercatenarios entre os carbonilos (C=O) e grupos amino (NH) sexan planos, a cal é a orientación preferida. Os ángulos diedros do eixe da cadea peptídica (φ, ψ) son de –140°, 135° nas follas antiparalelas. Neste caso, se dous átomos e están adxacentes en dúas cadeas β unidas por enlaces de hidróxeno, entón formarán dous enlaces de hidróxeno entre os grupos do enlace peptídico (C=O, NH) enfrontados dunha e outra, o que se chama par cerrado ou próximo (close pair) de enlaces de hidróxeno.
Cando están dispostos paralelamente, todos os extremos N-terminal das sucesivas cadeas están orinetados na mesma dirección; esta orientación pode ser lixeiramente menos estable porque supón unha non planaridade no patrón de enlaces de hidróxeno intercatenarios. Os ángulos diedros (φ, ψ) son de –120°, 115° nas follas paralelas. É raro atopar menos de cinco cadeas paralelas enlazadas nun determinado motivo estrutural, o que suxire que cun número menor de cadeas poderían ser inestables; porén, é tamén máis difícil que se formen as láminas β paralelas, porque as cadeas cos extremos N e C terminais aliñados deben necesariamente ter os seus grupos moi distantes. Hai tamén probas de que as láminas beta β paralelas poden ser máis estables, xa que as pequenas secuencias amiloidoxénicas parecen agregarse xeralmente en fibrilas con follas β compostas de cadeas de folla β paralelas principalmente, onde se esperarían máis ben fibrilas antiparalelas se as antiparalelas fosen máis estables.
Na estrutura da folla β paralela, se dous átomos e están adxacentes en dúas cadeas β enlazadas por pontes de hidróxeno, entón non formarán pontes de hidróxeno entre elas, senón que un residuo forma enlaces de hidróxeno cos residuos que flanquean a outra (pero non viceversa). Por exemplo, o residuo pode formar pontes de hidróxeno cos residuos e ; o que se chama par largo de enlaces de hidróxeno. Polo contrario, o residuo pode establecer ponte de hidróxeno con varios residuos á vez ou con ningún.
Finalmente, unha determinada cadea pode mostrar un patrón mixto de enlaces de hidróxeno, cunha cadea paralela a un lado e outra antiparalela no outro. Dita disposición é menos común ca o que suxeriría unha distribución aleatoria das orientacións, o que parece indicar que este patrón é menos estable ca a disposición antiparalela, aínda que as análises bioinformáticas sempre son inimigas de extraer conclusións de termodinámica estrutural, xa que hai sempre outras numerosas características estruturais nunha proteína completa. Ademais, as proteínas están inherentemente limitadas pola cinética e a termodinámica do pregamento, polo que hai que ser sempre prudente á hora de sacar conclusións de estabilidade das estruturas das análises bioinformáticas.
A unión por enlaces de hidróxeno das cadeas β non ten que ser perfecta, senón que pode ter algunhas distorsións localizadas coñecidas como vultos beta (beta bulges).
Os enlaces de hidróxeno están situados aproximadamente no plano da folla, cos grupos carbonilo (C=O) do enlace peptídico de residuos sucesivos orientados en direccións alternas (como comparación, na hélice alfa os sucesivos carbonilos apuntan na mesma dirección).
Tendencias dos aminoácidos Os residuos aminoácidos aromáticos grandes (tirosina, fenilalanina e triptófano) e aminoácidos con ramificación na cadea lateral (treonina, valina, isoleucina) son os que teñen propiedades que favorecen que se localicen nas cadeas β no medio das follas β. Un dato interesante é que nas cadeas situadas nos bordos das follas beta se encontran residuos de diferentes tipos (como a prolina), probablemente para evitar a asociación "bordo con bordo" entre proteínas que poderían agregarse e orixinar unha formación de amiloide. Tamén se suxeriu que os momentos dipolares das follas β paralelas, que van do extremo C-terminal (parcialmente negativo) ao N-terminal (parcialmente positivo) poden influenciar a propensión de certos residuos (como lisina e arxinina) a formar as carapuchas (caps) desta estrutura.
Motivos estruturais comúns miniatura|dereita|130px|Representación dunha forquita beta. dereita|miniatura|200px|Motivo de greca (Greek-key) na estrutura dunha proteína. Forquita beta Un motivo estrutural moi simple formado por follas beta é a forquita beta, tamén chamada unidade beta-beta na cal dúas cadeas antiparalelas están unidas por un curto bucle, o cal está formado por de dous a cinco residuos, dos cales un é frecuentemente a glicina ou a prolina, e ambos os dous poden asumir as conformacións co ángulo diedro pouco usual requiridas para un xiro cerrado. Porén, unha cadea pode tamén unirse de xeitos máis elaborados con longos bucles que poden conter hélices alfa ou mesmo dominios enteiros de proteínas.
As forquitas beta poden aparecer illadas ou formando parte dunha serie de cadeas enlazadas por pontes de hidróxeno, que forman en conxunto unha folla beta. Pode utilizarse a resonancia magnética nuclear de proteínas para mostrar que as forquitas beta poden formarse a partir dun péptido curto illado en solución acuosa, o que suxire que as forquitas poderían formar sitios de nucleación para o pregamento das proteínas.
Motivo greca O motivo greca (Greek key, un tipo de greca decorativa) consiste en catro cadeas antiparalelas adxacentes e os bucles que unen os tramos rectos. Consta de tres cadeas antiparalelas conectadas por forquitas, e a cuarta está adxacente á primeira e unida á terceira por un bucle máis longo. Este tipo de estrutura fórmase doadamente durante o proceso de pregamento das proteínas.Tertiary Protein Structure and Folds: section 4.3.2.1. From Principles of Protein Structure, Comparative Protein Modelling, and Visualisation
Motivo β-α-β Debido á quiralidade dos aminoácidos que o compoñen, todas as cadeas mostran un xiro "á dereita" evidente na maioría das estruturas β de orde superior. En particular, o bucle de unión entre dúas cadeas paralelas case sempre ten unha quiralidade cruzada que xira á dereita, que está fortemente favorecida polo xiro inherente da lámina. Este bucle de unión contén frecuentemente unha rexión helicoidal, e nese caso denomínase motivo β-α-β. Un motivo moi relacionado con este chamado motivo β-α-β-α forma o compoñente básico das estruturas terciarias máis comúns, o barril TIM.
esquerda|200px|miniatura|Motivo meandro betaPorción da superficie externa da proteína A da Borrelia burgdorferi acomplexada cun anticorpo monoclonal murino.
Motivo meandro β