Јунското востание () — краток период кон крајот на јуни 1941 година помеѓу првата советска и нацистичка окупација.

Една година претходно, на 15 јуни 1940 година, Црвената армија ја окупирала Литванија и ја воспоставила непопуларната Литванска Советска Социјалистичка Република, која ги замолчила своите критичари и го потиснала отпорот преку политичка репресија и државен тероризам. Кога нацистичка Германија го нападнала Советскиот Сојуз на 22 јуни 1941 година, Литванскиот активистички фронт го започнал Јунското востание за кое се подготвувал од крајот на 1940 година и ја формирал краткотрајната привремена влада. Литванските востаници ги ослободиле Каунас и Вилнус пред да пристигне Вермахтот и во рок од една недела, целата литванска територија била ослободена од окупаторската Црвена армија.

Јунското востание било насочено воено против Советите, но политички против Германците, кои биле против прогласувањето на литванската независност и воспоставувањето на Привремената влада на Литванија и разни литвански самоуправни институции. Германската армија била пречекана од антикомунистичките Литванци како ослободители од репресивната советска власт, поради широко распространетите надежи дека Германија ќе помогне во повторното воспоставување на литванската независност. За голем број на Литванци, дури и донекаде автономен статус, сличен на Словачката Република, бил привлечен во споредба со советската окупација. Ова не им било доделено од германските окупатори, кои постепено ги заменувале литванските институции со свои и го основаа Рајхскомесаријатот Остланд на 17 јули 1941 година. Лишена од каква било вистинска моќ, привремената влада се распуштила на 5 август. Литванците брзо се разочарале од германската опструкција на нивната независност, а нивниот последователен антинацистички отпор станал пасивен, со цел да не се помогне во победата на Советскиот Сојуз и да се зачува литванската воена моќ за да се спротивстави на идна советска повторна окупација.

Позадина и подготовки лево|мини|Советски политички комесар (без воени ремени) и марионетскиот член на Народниот сејм (со црвена роза во реверот на јакната) им објавува на подофицерите на Литванската народна армија дека „наскоро ќе станете членови на Црвената армија“ во Каунас, 1940 година. Во 1918 година, Литванија постигнала независност по Првата светска војна и Руската револуција и ја обезбедила својата државност за време на Литванските војни за независност. Првично, пред Втората светска војна, Литванија прогласила неутралност, а нејзиниот Сејм ги донел законите за неутралност. мини|Конференцијата на литванските ополномоштеници од 1940 година во Рим, која ги поставила темелите за вооружениот отпор

Во јуни 1940 година, литванската влада се потчинила на советскиот ултиматум и Литванија била окупирана, преобразена во Литванска ССР и припоена кон Советскиот Сојуз. Советите започнале да спроведуваат различни политики на советизација, вклучувајќи национализација на приватниот имот и масовни апсења на политички активисти и други означени како „непријатели на народот“. Овие апсења таргетирале многу истакнати политичари како Александрас Стулгинскис, Јуозас Урбшис, Леонас Бистрас, Антанас Меркис, Пранас Довидаитис, Петрас Климас, владини службеници, воени офицери и членови на Литвански стрелачки сојуз. Литванската армија била реорганизирана како 29-ти стрелачки корпус на Црвената армија. Советите, исто така, ги затвориле сите некомунистички културни, религиозни и политички организации. Економската состојба постојано се влошувала и животниот стандард опаѓал.

Една година подоцна, само една недела пред востанието, околу 17.000 Литванци, главно одинтелигенцијата, биле однесени заедно со своите семејства и депортирани во Сибир, каде што многумина починале поради нечовечките услови за живот. Ова било најважниот настан што предизвикал широка поддршка за востанието и позитивен однос кон германската инвазија. Оние што побегнале од депортациите или апсењата спонтано се организирале во вооружени групи, сокриени во шумите, и го чекле поширокото востание.

Крајната цел на Литванскиот активистички фронт (ЛАФ), формиран во есента 1940 година, била повторно воспоставување на литванската независност. Основан од Казис Шкирпа во Берлин, ЛАФ настојувал да го обедини литванскиот отпор и да организира и зачува ресурси за планираното востание против Советите. Тој дејствувале како чадор-организација и многу групи го користеле името иако не биле поврзани со ЛАФ во Берлин. ЛАФ го воспоставил своето воено-политичко седиште во Вилнус и организациското седиште во Каунас. Комуникацијата и координацијата меѓу центрите во Берлин, Каунас и Вилнус биле прилично слаби. Седиштето во Вилнус било силно погодено од советските апсења, особено во почетокот на јуни 1941 година, и станало речиси нефункционално. Повеќето од уапсените активисти биле погубени во декември 1941 година во Советскиот Сојуз.

Во март 1941 година, ЛАФ во Берлин објавила меморандум, насловен (македонски: Драги поробени браќа), со инструкции како да се подготват за војната меѓу нацистичка Германија и Советскиот Сојуз. Востаниците биле повикани да обезбедат стратешки објекти како затвори, железници, мостови, комуникациски центри и фабрики, штитејќи ги од можни саботажи од Црвената армија, додека Централното раководство требало да организира привремена влада и да прогласи независност. Во април бил составен список на членовите на привремената влада. Позицијата премиер беше резервирана за Шкирпа, четворица министри беа од Вилнус, шест од Каунас и еден од Берлин. Членовите претставувале широк спектар на предвоени политички партии и, како такви, тврделе дека претставуваат мнозинство од литванскиот народ. Некои сугерираат дека не сите назначени министри знаеле за нивното предложено именување во привремената влада. На 14 јуни, нацистичките власти во Берлин инсистирале Шкирпа и неговите активисти да не формираат никаква влада ниту да даваат јавни изјави без нивно претходно одобрување. Шкирпа се согласила со ова, но имало многу мала контрола врз активистите во самата Литванија.

Јунско востание Германско напредување и советско повлекување

Во 3:15 часот наутро на 22 јуни, територијата на Литванската ССР била нападната од две напредувачки германски армиски групи: Армиска група „Север“, која ја презела западна и северна Литванија, и Армиска група „Центар“, која го презела поголемиот дел од Вилнус. Германците собрале околу 40 дивизии, 700.000 војници, 1.500 тенкови и 1.200 авиони за нападот врз Литванска ССР. Советите имале околу 25 дивизии, 400.000 војници, 1.500 тенкови и 1.344 авиони во Балтичкиот воен округ. 7 стрелачки и 6 моторизирани дивизии од 8-та и 11-та армија се наоѓале на литванска територија.

Првите напади биле извршени од Луфтвафе врз аеродроми, воздушни бази и литвански градови (Кедајниаи, Расејниаи, Кармелава, Паневежис, Јурбаркас, Укмерге, Шјаулиаи и други). Овие напади убиле околу 4.000 цивили. Поголемиот дел од авионите на Советските воздухопловни сили биле уништени на земја (322 авиони изгубени во воздух наспроти 1.489 уништени на земја). Германците брзо напредувале, наидувајќи само на спорадичен отпор од Советите кај Калтиненај, Расејнај и Шјаулиај, и добивајќи помош од Литванците. Во битката кај Расејнај, Советите се обиделе да извршат контранапад, засилен со тенкови, но претрпиле големи загуби. Во рок од една недела, Германците имале 3.362 жртви, но ја контролирале цела Литванија. Советските загуби биле големи и не се точно познати; проценките ги ставаат на 12–15 дивизии. Црвената армија исто така изгубила најголем дел од стационираните авиони, тенкови, артилерија и друга опрема.

Германски и советски злосторства И покрај генерално пријателскиот однос на Литванците, Германците извршиле казнени погубувања. На пример, 42 цивили од селото Аблинга биле убиени како одмазда за германски загуби: По убиството на двајца германски чувари во Алитус од непознати сторители, нацистите застрелале 42 литвански востаници. Теророт во Алитус продолжил и следниот ден; Германците избрале мажи на возраст од 15 до 50 години и ги погубиле во групи од 20–25.

Повеќе злосторства биле извршени од повлекувачката Црвена армија. Околу 4.000 политички и криминални затвореници уапсени за време на првата советска окупација беа пренесени во Советскиот Сојуз. НКВД организирал масакри во Рајнијај, Правенишкес и Паневежис. Идентификувани се четириесет места на масовни убиства во Литванија. Многу други биле убиени „по пат“ кон советските затвори. Најголемиот таков масакр се случил кај Червен во денешна Белорусија. Список на жртвите на НКВД во Литванија, составен за време на нацистичката окупација, вклучува 769 лица кои не учествувале во востанието.

Литванско востание Во Каунас Востанието започнало во раните утрински часови на 22 јуни 1941 година, првиот ден од војната. Главните сили на ЛАФ биле концентрирани во Каунас. Во 10:00 часот, ЛАФ одржал состанок во Жалијакалнис, распределувајќи ги одговорностите. Одлучил дека главната цел не е борба против Советите, туку обезбедување на градот (односно организации, институции, претпријатија) и прогласување независност. До вечерта на 22 јуни, Литванците го контролирале Претседателската палата, поштата, телефонот и телеграфот, радио-станиците и радиофонот. Контролата врз телефонските системи им овозможило на Литванците да ги исклучат сите познати комунистички броеви и да комуницираат меѓусебно без лозинки или кодови. Советите ја саботирале радио-станицата, а поправките биле извршени ноќта меѓу 22 и 23 јуни. Резервни делови доставиле студенти по медицина кои управувале со амбулантно возило. И покрај стравувањата дека нема доволно литвански сили кои ја чуваат радио-кулата, наутро на 23 јуни, Леонас Прапуоленис ја прочитал декларацијата за литванска независност и списокот на членови на привремената влада. Емитувањето било повторено неколкупати на литвански, германски и француски јазик.

Исто така, наутро на 23 јуни 1941 година, востаниците извршиле напад врз советски складишта за оружје во Шанчај, Панемуне и Вилијамполе.Gerutis (1984), p. 324 Веќе вооружени, Литванците се рашириле низ градот. Мостот во Вилијамполе над Нерис добил посебно внимание од востаниците, бидејќи очекувале Германците да влезат во градот преку него. Кога Литванците стигнале таму, мостот веќе бил миниран со експлозив. Четириесет советски војници и три оклопни возила го штителе мостот и чекале погоден момент за детонација. Кога Советите се повлекле под литвански оган, Јуозас Савулионис истрчал до средината на мостот, ги пресекол жиците и го спасил од уништување. При враќањето, Савулионис бил убиен од советски оган, станувајќи една од првите жртви на востанието.

Мостовите над Неман биле предвреме уништени од Советите. Ова ги принудило единиците на Црвената армија во Сувалкија да го заобиколат Каунас и можеби ги спасило востаниците во тој град. Фабриката „Металас“ станала седиште на востаниците од Шанчај, кои направиле да ги спречат советските војници да го преминат Немун со чамци или да изградат понтонски мост. Во оваа борба, околу 100 востаници биле убиени, а 100 Советски војници (вклучувајќи неколку офицери) биле заробени, и била запленета голема количина опрема (вклучувајќи три тенка со кои никој не знаел да управува). Други групи обезбедиле полициски станици, продавници и магацини и се обиделе да воспостават ред во градот. Востаниците набрзина организирале сопствена полиција и ослободиле околу 2.000 политички затвореници. Тие исто така организирале издавање на дневниот весник (македонски: Кон слободата). Командантот на 188-ма стрелачка дивизија на Црвената армија, полковник Петар Иванов, известил до штабот на 11-та армија дека при повлекувањето низ Каунас „локалните контрареволуционери од засолништата намерно и жестоко пукаа врз Црвената армија (која) претрпе големи загуби во војници и воена опрема“.