Теорија на заговор првично беше неутрален опишувач за какво било побарување на граѓанскатa, кривичнатa или политичкa заговор. Сепак, тоа стана во голема мера пежоративно користено и речиси исклучиво се однесува на која било раб. теорија која го објаснува историскиот или сегашниот настан како резултат на тајни заговор од страна на конспиративците на речиси сите натчовечки сила и итрини.Goertzel, Ted (December 1994). "Belief in conspiracy theories". Political Psychology. Wiley on behalf of the International Society of Political Psychology. 15 (4): 731–742. doi:10.2307/3791630. ISSN 1467-9221. JSTOR 3791630. "explanations for important events that involve secret plots by powerful and malevolent groups"
Заговорните теории се гледаат со скептицизам од страна на научниците, бидејќи тие ретко се поддржани од сите докази и контрастот со институционална анализа која се фокусира на колективното однесување на луѓето во јавни познати институции, како што е запишано во научни материјали и на мејнстрим медиумите, за да се објаснат историските или актуелните настани, наместо да шпекулираат за мотивите и активностите на таинствени коалиции на поединци. Затоа поимот често се користи со презир, во обид да окарактеризира едно верување како ексцентрично лажно и се одржа од лице кое е судено да биде нестабилно или група ограничени на лудак раб. Таквата карактеризација е често предмет на спорот поради неговата можна неправедност и неточност.
Според политичкиот научник Мајкл Баркун, Заговорните теории штом се ограничеа на раб публиката станаа вообичаени во средствата за јавно информирање. Тој тврди дека ова придонесе за конспиратизам што се појави како културен феномен во САД од крајот на ХХ и почетокот на ХХI век, и можна смена на демократијата во име на заговорот како доминантна парадигма на политичко дејствување во јавното мислење. Според антрополозите Тод Сандерс и Хари Г. Вест, „доказите сугерираат дека голем број на Американците денес веруваат на барем некои Заговорни теории“. Верувањето во Заговорни теории така стана тема на интерес за социолози, психолози и експерти во фолклорот.
Терминологија
Поимот „теорија на заговор“ може да биде неутрален опишувач за сите легитимни или нелегитимни тврдења на граѓански, кривични или политички заговори. Конспирира значи „да се приклучи во таен договор да се делува противзаконски, погрешна постапка или да се користи како средство за остварување на законита цел.“ Сепак, теоријата на заговорта исто така се користи за да се покаже еден наративен жанр, кој вклучува широк избор на (не мора да бидат поврзани) аргументи за постоењето на големи заговори.
Во оваа употреба поимот „теорија“ понекогаш се смета за повеќе неформален како во „шпекулации“ или „хипотеза“, наместо меинстрим научна теорија. Исто така, поимот заговор обично се користи за означување на моќни личности, често на Естаблишментот, кој се верува дека е измама на населението во целина, како и во политичката корупција. Иако некои заговори всушност не се теории тие често се етикетирани како такви од страна на пошироката популација.
Првата зачувана употребата на изразот „теорија на заговор“ датира од 1909 година. Првично беше неутрален поим, но за време на политичкиот пресврт на 1960-тите години ја стекна својота сегашна навредлива смисла. Тој влезе во додаток на Оксфордскиот англиски речник подоцна, конкретно во 1997 година.
Поим
Поимот „теорија на заговор“ е често употребуван од страна на научниците и во популарната култура за да се идентификува тајната армија, банкарството или политичките активности насочени кон „крадење“ моќ, пари или слобода, од „народот“. Помалку илустративни користења се однесуваат на фолклорот и урбаната легенда и разни приказни кои се градени со методолошки недостатоци. Поимот исто така се користи во пежоративна смисла за да автоматски ги распушти тврдењата кои се сметаат смешни, погрешни, параноични, неосновани, необични или нерационални. На пример, поимот „Вотергејт теорија на заговор“ не се однесува на општоприфатената верзија во која неколку учесници всушност беа осудени зи заговор, и други помилувани пред да им се поднесе пријава, но во алтернативни и дополнителни теории како што се тврди дека изворот (изворите) на информации се нарекува „длабоко грло“ беше еден „издишан балон“.
Даниел Пајпс
Даниел Пајпс, во почетокот на есејот „адаптирана од една студија подготвена за ЦИА“, се обидел да дефинира кои верувања разликуваат „конспиративен менталитет“ од „поконвенционални модели на мислењата“. Тој ги дефинира како: измами на изглед; заговорите управуваат со историја, ништо не е случајно, непријателот секогаш добива власт, слава, пари и секс. Според Вест и Сандерс, кога зборуваме за заговори во ерата на Виетнам, Пајпс вклучува во рамките на дополнителните елементи секој кој ја забавува мислата дека заговорите одиграа улога во големи политички скандали и убиства што ја потресе американската политика во ерата на Виетнам. „Тој го гледа параноичниот стил во речиси сите критични историски или општествено-научни анализи на репресија“.
Типови
Политичкиот научник Мајкл Баркун ги има категоризирано, во растечки редослед на широчината, видовите на Заговорните теории, како што следува: Заговорните теории на настаните. Заговорот се одржува за одговорност за ограничен, дискретен настан или збир на настани. За Заговорните сили се тврди дека ја фокусираат својата енергија на еден ограничена, добро дефинирана цел. Најпознатиот пример во блиското минато е конспиративната литература на убиството на Кенеди.
Систематични Заговорни теории. За заговорот за која се верува дека има широки цели, обично е замислена како обезбедување на контрола на една земја, регион, па дури и на целиот свет. Додека целите се убедувачки, Заговорните машини претежно се едноставни: една зла организација спроведува план да ги инфилтрира и да ги искористува постојните институции. Ова е заедничко сценарио во Заговорните теории кои се фокусираат на наводните махинациите на Евреите, Масоните, како и на Католичката црква, како и теории центрирани на меѓународен комунизам или меѓународни капиталисти.
СуперЗаговорни теории. Заговорните конструкти, во кои за повеќе заговори се верува дека се поврзани заедно хиерархиски. Настанот и системот се приклучуваат во комплексни начини, така што заговорите се вгнездени заедно. На самитот на конспиративната хиерархија има далечна, но семоќна зла сила што манипулира со помалку глумци. СуперЗаговорните теории имаат искуствено посебен раст од 1980 година, во работата на авторите, како што се Дејвид Ајк и Милтон Вилијам Купер.
Конспиратизам
Светогледот кој централно ги става Заговорните теории во ваквиот развој на историјата понекогаш се нарекува „конспиратизам“. Историчарот Ричард Хофстатер адресираше на улогата на параноја и конспиратизам низ американската историја во есејот „Параноидниот стил во американската политика“, објавен во 1964 година. Класичната книга на Бернард Бејлин „Идеолошкото потекло на Американската револуција“ (1967) забележува дека ваквата појава би можело да се најде во Америка за времето пред американската револуција.
конспиратизмот тогаш ги етикетира ставовите на луѓето, како и видот на Заговорните теории, кои пропорционално се повеќе глобални и историски. Поимот конспиратизам беше популаризиран од страна на академикот Френк П. Mиц во 1980-тите. Академска работа во Заговорни теории и конспиратизам претставува низа хипотези како основа на проучувањето на книжевниот жанр. Меѓу водечките научници на конспиратизам се: Хофстатер, Карл Попер, Мајкл Баркун, Роберт Алан Голдберг, Даниел Пајпс, Марк Фенстер, Mиц, Карл Саган, Џорџ Џонсон и Џералд Поснер.
Според Минц, конспиратизам значи: „Верување во првенството на заговорите во расплетувањето на историјата“. конспиратизмот служи на потребите на различни политички и социјални групи во Америка и на други места. Тој идентификува елити, ги обвинува нив за економски и социјални катастрофи, и претпоставува дека работите ќе бидат подобро кога популарната акција може да ги отстрани од позициите на моќ. Како такви, Заговорните теории не карактеризираат одредена епоха или идеологија“.
Низ човечката историја, политичките и економските водачи навистина биле причина за огромни суми на смрт и беда, и тие понекогаш се имаат ангажирано во заговори, а во исто време промовирање на Заговорни теории за нивните цели. Хитлер и Сталин ќе бидат само најпознатите примери; имаше и бројни други. Во некои случаи има и тврдења што се отфрлени како Заговорни теории кои подоцна се покажаа како точни. Идејата дека историјата е контролирана од страна на големите долготрајни заговори е одбиена од страна на историчарот Брус Кумнигс, кој вели: „Ако постоеле заговори, тие многу ретко ја движат историјата, тие прават разлика на маргините од време на време, но со непредвидени последици на логиката, надвор од контролата на нивните автори, и тоа е она што не е во ред со „теоријата на заговор“. Историјата е преместена од страна на големи сили и структури на човечки групи“.
Поимот конспиратизам се користи во работата на Мајкл Кели, Чип Берлет, и Матеј Н. Лион. Според Берлет и Лион, „конспиратизмот е посебен наративен облик на жртвени јагниња кој ги врамува демонизираните непријатели како дел од голема подмолна завера против заедничкото добро, додека го валоризира жртвениот јарец како херој за звукот на алармот".
Критика
Заговорните теории се предмет на широка критика од академци, политичари и од медиумите. Можеби најспорниот аспект на теоријата на заговорта е проблемот за одредување на одреден дел од вистината на задоволство и на своите приврзаници и неговите противници. Особено обвинувањата зи заговор варираат во нивниот став дека нешто е вистинито, но некои општи стандарди за оценување на нивната вистинитосна вредност веројатно може да се применат во секој случај:
„Жилетот на Оксам“ – Дали алтернативата приказна објаснува повеќе на доказите или на мејнстрим приказна, или тоа е само покомплицирана и со тоа помалку корисно објаснување на истите докази?
Логика – Дали доказите нудат следење на правилата на логиката, или пак вклучат грешки на логиката? Методологија – е докази предложени за расправа и изградени, односно, со користење на методологијата на звукот? Дали има јасни стандарди за да се утврди какви докази ќе ја докажат или ќе ја негираат теоријата?
Информаторите – Колку – и какви – треба да бидат лојалните луѓе? Колку повеќе што заговорите се сметаат како широки и продорни, толку голем број луѓе ќе мора да бидат вклучени во неговото извршување – дали е веродостојно дека некој што не е вклучен ја стави аферата на виделина?
Вештината за фалсификување – дали е можно да се утврди дали одредени побарувања од теоријата се лажни, или не се тие „невешти за фалсификување“? Ноам Чомски, академска критика во однос на естаблишментот на САД, контрасти на теорија на заговор, како повеќе или помалку, спротивно на институционална анализа, која се фокусира главно на јавноста, долгорочно однесување на јавно познат институции, како што е запишано во, на пример, научни документи или мејнстрим медиуми, наместо тајни коалиции на поединци.
Контроверзност
Настрана од контроверзностите околу заслугите на одредени Заговорни тврдења, општа дискусија за теорија на заговор е сама по себе прашање на некои јавни расправи. Зборот „теорија на заговор“ се смета од страна на различни набљудувачи да биде неутрален опис за конспиративно тврдење, пежоративен поим кој се користи да ги отфрли ваквите тврдења без проверка, а поим кој може да биде позитивно прифатен од страна на поборниците на таквото тврдење. Може да се користи од некои за да не им се верува целосно на аргументите, но да ги сметаат за радикални и возбудливи. Најприфатенита смисла на зборот е она што ја споделуваат популарната култура и академска употреба, најверојатно имајќи негативни импликации за веројатно една наративна вистинитосна вредност.