Актобе (казашки: Ақтөбе, Aqtóbe; руски: Актобе́), е град на реката Илек во Казахстан. Тој е административен центар на Актобинската Област. Во 2020 година населението изнесувало 500.757 жители.
Историја
Етимологија Името „Актобе“ потекнува од зборовите „ақ“ (бело) и „төбе“ (рид), или бел рид, местото каде што се наоѓала првичната населба од 19 век.
До 1999 година градот беше официјално познат како Актубинск (руски: Актюбинск). Поранешното име сè уште се користи во рускиот јазик, и Русите во Казахстан.
Рана историја лево|мини|300x300пкс|Актобе 1930 На територијата на денешниот град Актобе се забележува подемот и падот на многу култури и империи од Средна Азија. Регионот фигурираше истакнато во историјата на казашката „Мала орда“. Казашкиот воен лидер Есет Батир ги започнува своите походи против Ѕунгарите од оваа област. Неговиот мавзолеј се наоѓа на 35 километри јужно од градот Актобе.
Во март 1869 година беше изградена руска воена тврдина со гарнизон од 300 војници, при сливот на реките Каргала и Илек, по карванската патека Оренбург - Казалинск. Од тој период па натаму, словенските доселеници започнале да мигрираат во регионот со цел да добијат подобри земјоделски поседи, и многу наскоро, околу тврдината биле изградени населби. Во 1874 година тврдината се проширила и се поставиле улици од портата на тврдината. Во 1891 година населбата беше етикетирана како окружен град и официјално беше именувана како Актубинск.
Кон крајот на 19-от и почетокот на 20 век населбата рапидно се проширува во обем. Додека населението во 1889 година било наведено на 2 600, до 1909 година населението се зголемува повеќе од четири пати на 10 716 официјални жители. Физичките одлики на градот исто така се развиле и кон крајот на векот градот имал две цркви, џамија, руско-киргистанско момчешко и женско училиште, клиника, банка, пошта, градски парк, кино и две воденици. Транс-Аралната железница беше проширена низ градот во 1901 година. Во годините пред Првата светска војна, индустријата започна да се развива, вклучувајќи изградба на електрична фабрика, фабрика за тули и формирање на годишен саем .
Градот бил погоден од Руската револуција во 1905 година и штрајкови и немири се случиле помеѓу 1905 и 1907. Болшевичките револуционери биле многу активни во градот, според официјалните советски написи. На 8 јануари 1918 година, болшевиците започнуаат со борби за да ја преземат контролата врз локалната власт и до 21 јануари 1918 година, болшевиците го обезбедија градот под нивна контрола.
Руска граѓанска војна мини|360x360пкс|Актобе 1942 Со својата локација на Транс-Аралната железница, Актубинск важел како мошне важна стратешка точка, многу оспорувана меѓу Црвената армија и нивните бели противници за време на Руската граѓанска војна. Казахстанските и руските жители на Актијубинск и неговата околина активно ги поддржуваа обете страни во конфликтот.
Во средината на 1918 година, елементи на Болшевичкиот прв Оренбургшки полк и дваесет и осмиот полк, командувани од Георги Зиновиев, беа ефикасно опколени во Актубинск од силите командувани од Атаман Дутов. Дутов, командувајќи со приближно 10.000 пушки, 5.000 сабји и 500 џиги (воини) на новоформираниот Втор казашки полк на движењето Алаш Орда, го нападна градот во октомври 1918 година. Нападот успеа да го зазема само селото Ак Булак.
Есента 1918 година, Петтата армија на Михаил Фрунзе и Првата армија на Михаил Тухачевски добија наредба да ја пробијат и расчистат пругата, со цел да им се овозможи на силите на Црвената армија да се поврзат со болшевиците по должината на Сир Дарја. Белиот притисок врз Актубинск беше ослободен со заземањето на Фрунзе на Уралск, Оренбург и Орск на почетокот на 1919 година, но до април Дутов и Адмиралот Колчак беа во можност да започнат комбинирана контраофанзива. Актубинск конечно падна во рацете на Белите на 18 април 1919 година, уште еднаш прекинувајќи ги железничките врски на Болшевиците со Средна Азија. Во оваа офанзива, „белите“ исто така успеаја да го фатат и погубат Амангелди Иманов, казашки воен водач, кој работеше во Актобинската Област со поддршка на болшевиците во Москва.
До јуни 1919 година, Фрунзе доби засилување и се врати во офанзива. На 10 септември Актубинск беше обезбеден од Петтата армија по осумдневна битка. 20.000 војници на Колчак беа заробени, заедно со најисточниот дел на градот. Од оваа точка, болшевичките сили беа во можност да ја контролираат пругата кон Ташкент.
На 13 март 1920 година во градот се одржа цело-казашка конференција на советски работници. Ова беше прва од низата регионални организациски конференции што ги одржаа болшевиците и кои на крајот доведоа до создавање на Киргистанска автономна советска социјалистичка република - ентитетот што на крајот би се развило во Советска Република Казахстан.
Модерна историја Во 1932 година, Актубинск беше именуван за главен град на Актобинската Област. Градот се развил многу за време на Втората светска војна како резултат на евакуација и реконструкција на фабрики од Украина и од Москва, вклучително и работничка задруга, фабрика за феролегури и фабрика за рендгенски зраци. Исто така започна да се минира и преработува Хром. Во 60-тите години на минатиот век, советските власти презедоа широко проширување на градот, што резултираше со изградба на градски центар и спортски стадион.
Општеството и економијата на градот драматично се променија од независноста на Казахстан во 1991 година. Постарите тешки индустрии опаднаа и беа заменети со енергетскиот сектор. Градот продолжи да се шири со нови згради и населби и со многу казахстански имигранти кои се селат во градот од околните села.
Во 1999 година, официјалното име беше сменето од Актијубинск во Актобе со претседателски указ, како дел од националните напори за поддршка на казашкиот јазик.
На 17.05.2011 година Актобе беше местото на еден од првите терористички напади во Казахстан, кога бомбаш-самоубиец се разнесе во седиштето на локалните служби за национална безбедност. Некои аналитичари го толкуваат ова како знак на зголемување на нестабилноста во регионот богат со нафта, но социјално нееднаков. Понатамошни напади од страна на осомничени исламистички милитанти се случиле на 5-6 јуни 2016 година.
Географски податоци лево|мини|260x260пкс|Местоположба на Актобе во Казахстан
Географија Актобинската Област се наоѓа во Западен Казахстан и е втора по големина по површина во Казахстан. Градот Актобе се наоѓа таму каде што се среќаваат реките Каргала и Илек. Се наоѓа во северо-централниот дел на областа Актобе. Рускиот град Оренбург се наоѓа на околу 200 километри (120 милји) северозападно, додека рускиот град Орск е на околу 150 километри (93 милји) североисточно. Областа околу градот Актобе е претежно рамна степа, со ниски ридови кои се издигнуваат на североисток. Други реки, како што се Емба и реката Урал, течат низ регионот. Регионот се граничи на југ со Аралското Море. Природната вегетациска покривка околу градот Актобе е степска, додека јужните делови на регионот се полупустински.
Хидрографија Градот се наоѓа на местото каде реката Каргали се влева во реката Илек и неговата долина се шири на 15 км. Директно во центарот на градот тече левата притока на Илек - реката Сазди, на северозапад - левата притока на Илек - реката Жинишке. Каналот на реката Сазди лежи во централниот дел на Актобе и покрај него има големи трговски и забавни центри. Во јужниот дел на градот се наоѓаат долниот тек на левата притока на Илек - реката Тамда, но во одредени периоди овој канал се суши, формирајќи неколку потези. На северните периферии на областа Заречни, тече реката Пешанка, левата притока на Каргали, над која се наоѓа селото Каргали. На запад од областа Кирпични, одделувајќи го од селото Акхар, реката Бутак тече низ долниот дел од десната притока на Каргали.
На 10 км југоисточно од градот се наоѓа резервоарот Актобе со волумен од 245 милиони м³. Беше пуштен во употреба во 1988 година. Резервоарот Саздинское, на 8 км југозападно од градот, што е традиционален место за одмор за граѓаните, е изграден во 1967 година, а резервоарот Каргали, кој е најголемиот вештачки резервоар во близина на Актобе (се наоѓа надвор од територијата на градската администрација), чиј обем е 280 милиони м³, беше пуштен во употреба во 1975 година и се наоѓа 60 км североисточно од градот.
Клима Актобе има влажна континентална клима, со големи сезонски варијации на температурата. Во зима, температурите можат да достигнат до −48 °C (−54 °F), со просечен дневен минимум од −16 °C (3 °F). Летните температури можат да достигнат до 43 °C (109 °F), со просечна максимална температура од 30 °C (86 °F). Времето може да се менува брзо, особено во текот на пролетта и есента (особено ветровитите денови во март кога временските промени се познати локално како „Бес Қонақ“ или „Пет гости“). Врнежите обично се јавуваат во рана пролет и доцна есен / рана зима, инаку се спорадични во текот на целата година. Генерално, Актобе има врнежи од околу 330 милиметри (13 ин) годишно.
лево|мини|Водопади на Волкот во Актобе
Флора и Фауна На крајот на XIX век, регионот во кој се наоѓал Актобе бил опишан како практично лишен од шумска флора, но во исто време и многу богат со степска вегетација. Уништувањето на шумите во тогашната област Актубинск доведе до ширење на песок од соседната област Иргиз и исчезнување на претходно богатата вегетација. Во советско време беа преземени мерки за создавање на „зелен појас“ околу градот за заштита од зимски бури и летни бури од прашина.
Територијата на градот е дел од флористичката област Актобе, која зафаќа повеќе од половина од Актобинската Област и североисточниот дел на регионот Западен Казахстан.
Територијата на Казахстан се состои од 22 зоогеографски локалитети. Градот Актобе и целиот северен дел на регионот Актобе припаѓаат на западната степска локација, во која, за разлика од другите степски места, живеат претставници на европски шумски видови. Покрај тоа, во западната степска област, пустинската фауна е побогата отколку во другите области со степи. Распространетите пустински видови преливи тука се среќаваат само повремено, од монголската фауна обично може да се види хрчак Еверсман. Тука живеат и казахстански пустински видови, а во близина на Актобе можете да ги најдете туранските видови чешлани гербили.
Население Актобе е рангиран на првото место според бројот на жители во Западен Казахстан и е четврти град во земјата според овој индикатор (по Алмати, Нур-Султан и Шимкент). Актобе се искачи во октомври 2019 година од петто на четврто место според бројот на жители кога населението во градот достигна 497 381 жител, престигнувајќи ја Караганда (496 701 жител) во овој индикатор. До крајот на 2019 година, населението на градот ја надмина границата од 500 илјади луѓе и од 1 јануари 2020 година населението изнесува 500 803 жители. Густината на населението на територијата на градската администрација (2338 км2) е 214,2 лица на км2.
Актобе е еден од најбрзо растечките градови во Казахстан - од 2003 до 2013 година населението се зголеми за 50%. За споредба, населението во градовите Туркестан, Жанаозен и Каскелен, кои покажаа најимпресивни стапки на раст, порасна за 78% во наведениот период. Зголемувањето на наталитетот и намалувањето на бројот на смртни случаи на деца придонесуваат за населението во градот.
Главните извори на пораст на градското население се природниот раст и миграцијата. Значи за периодот од 1 јануари 2011 година до 1 октомври 2015 година, природниот раст на населението изнесува 36 158 лица, а позитивниот биланс на раст на миграцијата изнесува 3 798 лица.
Етнички состав Етничкиот состав на населението на градот е разновиден. Според резултатите од пописот на населението во 2009 година, Казаците биле најголемата етничка група на територијата на градската администрација на Актобе. Тие беа следени со значително заостанување на Русите, кои претходно доминираа во градот. Уделот на Украинците, Татарите, Германците, Корејците и другите национални малцинства е незначителен.