Epidemia dżumy na Malcie (1813–1814)

Epidemia dżumy na Malcie 1813–1814 () – ostatni poważny wybuch epidemii dżumy na wyspach Malta i Gozo. Wystąpiła między marcem 1813 a styczniem 1814 na Malcie, oraz między lutym a majem 1814 na Gozo, a oficjalnie ogłoszono koniec epidemii we wrześniu 1814. W jej wyniku zginęło około 4500 osób, co stanowiło około 5% populacji wysp.

Epidemia dżumy w Konstantynopolu w 1812 i rozprzestrzeniła się na inne części Imperium Osmańskiego, w tym Egipt. Choroba została przywieziona na Maltę z Aleksandrii na pokładzie brygantyny „San Nicola” pod koniec marca 1813. Niektórzy członkowie jej załogi zarazili się chorobą i zmarli, i chociaż statek i załoga zostały poddane kwarantannie, choroba rozprzestrzeniła się na miejscową ludność, ponieważ zainfekowany ładunek został skradziony ze statku i sprzedany w Valletcie. Choroba pojawiła się w mieście w połowie kwietnia, a do połowy maja wybuchła epidemia.

Brytyjski rząd kolonialny podjął surowe środki w celu powstrzymania zarazy, chociaż zrobiono to zbyt późno, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się epidemii na wczesnym etapie. Obszar miejski wokół Grand Harbour został odizolowany od reszty wyspy, a osady o wysokim wskaźniku śmiertelności zostały odgrodzone. Za naruszenie tych przepisów groziły surowe kary, włącznie z karą śmierci, a kilka osób zostało straconych za ukrywanie infekcji. Wybuch był szczególnie dotkliwy w stolicy Valletcie i jej przedmieściu Florianie oraz w wioskach Birkirkara, Qormi i Żebbuġ.

Epidemia zaczęła ustępować pod koniec 1813 i uważano, że zakończyła się do stycznia 1814. Jednak w lutym choroba została nieumyślnie przywleczona na Gozo przez skażone ubrania, a jej wybuch wystąpił w wiosce Xagħra. Natychmiast wprowadzono środki powstrzymujące, ograniczając rozprzestrzenianie się, przez co na Gozo wskaźnik śmiertelności był znacznie niższy niż na głównej wyspie archipelagu.

Tło Druga pandemia dżumy rozpoczęła się wraz z „czarną śmiercią” w XIV wieku i powtarzała się aż do XIX wieku. Dżuma dymienicza wystąpiła na Malcie w latach 1592–1593, 1623, 1655 i 1675–1676. Ta ostatnia była najcięższa, zabiła około 11 300 osób.

W 1813 Malta była brytyjskim protektoratem i przeżywała boom ekonomiczny i demograficzny w związku z gospodarką wojenną i obecnością Royal Navy, przeniesienia brytyjskich fabryk z Palermo, Neapolu i Livorno na wyspy, oraz statusu wolnego portu, co oznaczało, że Malta miała dobre połączenie z innymi portami śródziemnomorskimi. Podczas epidemii dżumy wyspy przeszły zmianę polityczną z protektoratu do kolonii królewskiej.

Uważa się, że źródłem epidemii 1813–1814 na Malcie była epidemia, która rozpoczęła się w Konstantynopolu w 1812. Dżuma rozprzestrzeniła się na Aleksandrię w Egipcie, a w styczniu 1813 roku władze na Malcie dowiedziały się o tej epidemii.

Epidemia na Malcie Pochodzenie thumb|Port Marsamxett i Lazzaretto, 1906

Zaraza dotarła na Wyspy Maltańskie przez zarażonych członków załogi na pokładzie statków płynących z Aleksandrii na Maltę. „San Nicola” (lub „St. Nicholas”), maltańska brygantyna pływająca pod brytyjską flagą, opuściła Aleksandrię 17 marca 1813, a dwóch członków załogi zachorowało tydzień po wyjściu statku z portu. Statek przybył na Maltę w dniu 28 marca i został poddany dwutygodniowej kwarantannie w porcie Marsamxett. Wysłano strażników, aby upewnić się, że nie ma komunikacji między statkiem a brzegiem. Dwa inne statki, które również przybyły na Maltę z Aleksandrii 28 marca, brytyjska brygantyna „Nancy” i hiszpańska polacca „Bella Maria”, również miały na pokładzie przypadki dżumy. Dwóch członków załogi z „Nancy” było zarażonych, podczas gdy jeden członek załogi „Bella Maria” zmarł na tę chorobę.

Po podjęciu standardowych środków ostrożności, w dniu 29 marca załoga „San Nicola” została zabrana do Lazzaretto na pobliskiej Manoel Island. W dniu 1 kwietnia kapitan statku Antonio Maria Mescara zachorował, a dzień później również sługa, który opiekował się dwoma zarażonymi członkami załogi statku. Mescara i sługa zmarli 7 kwietnia, a ich zwłoki zostały zbadane, co potwierdziło podejrzenia, że zmarli na dżumę. „San Nicola” został odesłany do Aleksandrii 10 kwietnia pod eskortą HMS „Badger”.

Rozprzestrzenianie się w Valletcie thumb | left | Strada San Paolo w Valletta, gdzie zgłoszono pierwsze przypadki

Początkowo sądzono, że choroba została powstrzymana przez brak kontaktu z ludnością, ale gdy „San Nicola” był w kwarantannie, niektórzy z jego strażników ukradli bieliznę z zainfekowanego ładunku. Była ona przechowywana w sklepie z winami w Sliemie, zanim została sprzedana Salvatore Borgowi, szewcowi, paserowi i przemytnikowi, który mieszkał pod 227, Strada San Paolo w Valletcie.

W dniu 16 kwietnia ośmioletnia córka Salvatore Borga, Anna Maria, zachorowała i zmarła trzy dni później. Nie od razu zdano sobie sprawę, że przyczyną jej śmierci była dżuma, i odbył się zwyczajowy pogrzeb w franciszkańskim kościele Ta'Ġieżu – dziewczynka została pochowana w krypcie kościoła. Wkrótce po zgonie dziecka jej matka również dostała gorączki, wywołując zaniepokojenie wśród lekarzy, którzy poinformowali władze o sprawie. Kobieta zmarła 3 maja. 4 maja Komisja Zdrowia wydała ostrzeżenie, że zdrowie publiczne jest w niebezpieczeństwie i dzień później potwierdziła, że choroba to dżuma.

Panika ogarnęła całą Vallettę, a wielu ludzi opuściło miasto i udało się na wieś lub wsiadało na statki, aby opuścić wyspy. Większość Brytyjczyków i niektórzy Maltańczycy odizolowali się w swoich domach. W tamtym czasie jedyną osobą, która chorowała był Borg, został on przeniesiony do Lazzaretto, ale wkrótce zmarł. Do 7 maja pojawiło się wiele podejrzanych przypadków, ale choroba początkowo rozprzestrzeniała się powoli, tak że ludzie zaczęli wątpić w jej istnienie. Epidemia nasiliła się 16 maja, kiedy ojciec Borga zachorował i zmarł, a w Valletcie odnotowano wiele nowych przypadków, zwłaszcza na Strada Reale, Strada San Cristoforo, Strada San Giuseppe, Strada Pozzi i Strada San Giovanni. Do 17 maja choroba rozprzestrzeniła się po całym mieście. Strażnicy, którzy ukradli pościel, a także ci, którzy przechowywali i kupowali skradzione towary, byli jednymi z pierwszych osób, które zaraziły się dżumą i zmarły.

Rozprzestrzenianie się na pozostałą część Malty thumb|Giornale di Malta, wydanie z 19 czerwca 1813, odnoszące się do rozprzestrzeniania się dżumy

Pierwsze przypadki dżumy poza Vallettą wykryto 21 maja w Mdinie, gdzie zgłoszono pięć przypadków. W ciągu kilku dni rozprzestrzeniła się na inne miasta i wioski w kraju, niektóre były bardziej dotknięte niż inne. Epidemia była szczególnie dotkliwa w Birkirkarze, jednej z największych osad poza obszarem portu, której populacja wzrosła o około 3000 uchodźców uciekających przed zarazą z Valletty.

Do końca lipca 1813 roku liczba ofiar śmiertelnych sięgnęła 1602 osoby.

Najpoważniej zostały dotknięte dżumą Qormi i Żebbuġ. W Qormi długi czas trwania choroby przypisywano oporowi mieszkańców przed rządowymi środkami zaradczymi, próbującymi opanować wybuch epidemii. Niektóre miasta i wsie nie zostały w ogóle dotknięte epidemią, w tym Għargħur, Balzan, Kirkop, Safi, Għaxaq, Qrendi i Senglea.

Środki zaradcze Władze wprowadziły środki, aby powstrzymać wybuch epidemii, ale były one początkowo nieskuteczne. Choroba się rozprzestrzeniała, ponieważ przyczyny choroby były wówczas nieznane, nie wprowadzono natychmiast środków zapobiegających rozprzestrzenianiu się choroby, a niektóre osoby stawiały opór, odmawiając przeniesienia zakażonych rzeczy do wyznaczonych przez rząd magazynów.

Handlu zaprzestano natychmiast po zidentyfikowaniu epidemii jako dżumy. W dniu 5 maja zamknięto budynki publiczne, w tym sądy i teatr. Miejskie osiedla na terenie portu: Valletta i jej przedmieście Floriana, oraz Three Cities Birgu, Cospicua i Senglea zostały poddane obserwacji medycznej. Bezpośredni i pośredni kontakt między ludźmi był odradzany, szczególnie na targach. W dniu 7 maja zakazano jakiejkolwiek komunikacji między statkami a brzegiem, a 9 maja biskup Ferdinando Mattei nakazał zamknięcie wszystkich kościołów. Rząd opublikował opis zarazy z 1743 w Mesynie, aby poinformować opinię publiczną o konsekwencjach wybuchu epidemii.

thumb|left|sir Hildebrand Oakes, cywilny komisarz Malty do października 1813 W dniu 17 maja komisarz cywilny sir Hildebrand Oakes nakazał, aby każdy podejrzany przypadek był zgłaszany Radzie Zdrowia, a każdy, kto ukrywa istnienie choroby, będzie podlegał karze śmierci. Po raz pierwszy wyrok został wykonany na Anthonym Borgu, który ukrywał przed władzami, że jest zarażony, i 17 sierpnia został publicznie stracony przez pluton egzekucyjny w Valletcie. Domy osób zarażonych zostały zamknięte, ale początkowo nie podjęto żadnych prób oczyszczenia ich. Niektóre zarażone zwierzęta z tych budynków mogły uciec i przyczynić się do rozprzestrzeniania się zarazy. Ostatecznie zwierzęta domowe były przetrzymywane w domach lub umieszczane w klatkach, podczas gdy bezpańskie zwierzęta zaczęto zabijać, aby zapobiec dalszemu rozprzestrzenianiu się choroby. Wiele osób ukrywało skażone towary, aby władze ich nie zniszczyły.

19 czerwca w Valletcie, Florianie i Three Cities założono w różnych miejscach balustrady, rozmieszczone w taki sposób, że pozwalały ludziom po przeciwnych stronach rozmawiać bez wchodzenia ze sobą w kontakt. Zrobiono to w celu zapewnienia dostaw żywności ze wsi do miast. Valletta została podzielona na osiem dzielnic, a przemieszczanie się ludzi zostało ograniczone pod groźbą kary śmierci. Podobne ograniczenia zostały również nałożone na Three Cities. Oakes utworzył Korpus Strażników Obywatelskich, aby obserwować domy zarażonych i egzekwować przepisy, a także mianował na tymczasowe stanowisko Generalnego Inspektora, mającego władzę nad Strażą Obywatelską i policją. Sklepy sprzedające żywność mogły być otwarte tylko przez cztery godziny dziennie. Poczta działała przez całą epidemię i był to jedyny środek komunikacji między osobami w objętych kwarantanną miastami Wielkiego Portu i resztą archipelagu.

Z Maltańskiego Korpusu Weteranów i Maltańskich Batalionów Prowincjalnych wysłano żołnierzy, aby egzekwowali środki powstrzymania zarazy, ich obowiązki obejmowały również pomoc policji i władzom cywilnym. Więźniowie byli zmuszani do przewożenia zmarłych z domów do miejsc pochówku w specjalnie wykonanych wozach, i byli znani jako „beccamorti”. Wielu więźniów zostało zarażonych i zmarło w trakcie epidemii, a władze sprowadziły więźniów z Sycylii, by kontynuowali pracę, ale ci też zmarli. Maltańczycy bali się tych więźniów, którzy czasami dopuszczali się gwałtów i rabunków.

Do połowy września odnotowano mniej nowych przypadków dżumy, a choroba wydawała się ustępować.

Szpitale i ośrodki izolacyjne thumb|Klasztor św. Dominika w Rabacie, który był jednym z kilku tymczasowych szpitali dla ofiar dżumy

Zarażeni ludzie byli przewożeni do Lazzaretto na wyspie Manoela, szpitala i ośrodka kwarantanny, który został zbudowany w celu zwalczania epidemii chorób zakaźnych. Fort Manoel, który znajduje się w sąsiedztwie Lazzaretto, został przekształcony w magazyn, w którym izolowano podejrzane przypadki zarazy. Pod koniec czerwca 1813 Lazzaretto osiągnęło granicę swoich możliwości i zostało zapełnione pacjentami, więc nie odseparowywano potwierdzonych i podejrzewanych przypadków. Dlatego fort stał się jednym z głównych ognisk choroby.

Tymczasowe szpitale zostały utworzone w innych miejscach, w tym w w Kalkarze (późniejszy szpital marynarki wojennej) i klasztorze św. Dominika w Rabacie. W różnych lokalizacjach zbudowane zostały baraki znane jako „barracche” (), głównie jako schronienia dla osób ewakuowanych z domów, lub jako szpitale. Inne pełniły funkcję wartowni, straganów i sklepów, rzeźni, urzędów (w tym poczty), sklepów i ubikacji. Latem w barakach robiło się bardzo gorąco, powodując dyskomfort dla ich mieszkańców, a pewnego razu podczas burzy niektóre z nich się zawaliły.