Sōtō (曹洞宗; jap. sōtō-shū, chiń. caodong) – jedna z dwóch głównych szkół japońskiego buddyzmu zen (drugą jest rinzai). Jest największym odłamem zen w Japonii, gdzie posiada 14 718 świątyń, 15 528 mnichów, 1177 mniszek i 7 milionów zwolenników (1989). Jest także popularna poza granicami tego kraju.
Wprowadzenie szkoły caodong do Japonii i początki rozwoju mały|Dōgen Zenji mały|Koun Ejō
Chiny były dla japońskich buddystów tym, czym Indie dla buddystów chińskich. Właściwie wszystkie idee pochodziły z Chin. Większość określeń japońskiego zenu przedstawia wyidealizowany obraz tego, jaki powinien być zen (chan) chiński. Dlatego też utożsamienie japońskiego zenu z Chinami wyraźnie odzwierciedla pogląd, że zen istnieje tylko dzięki wyłącznej linii przekazu odziedziczonej przez wybraną małą grupkę Japończyków od ich chińskich nauczycieli. Szkoła sōtō została wprowadzona z Chin do Japonii przez Dōgena Kigena, który w 1227 r. powrócił do ojczyzny ze studiów w klasztorze caodong mistrza chan Tiantonga Rujinga na górze Tiantong.
Dla tradycji sōtō istotnych jest trzech Japończyków: Dainichibō Nōnin (大日房能忍), Myōan Eisai (明菴栄西) i Dōgen Kigen (道元希玄).
Nōnin był pierwszym buddystą, który usiłował stworzyć w Japonii niezależną grupę zen i to pomimo tego, iż nigdy nie był w Chinach. Nauczał swojej formy zenu w świątyni szkoły tendai Sanbō w Settsu pod koniec XII w. Grupa ta nazwała się Daruma-shū, czyli Szkoła Bodhidharmy. Po śmierci Nōnina uczniowie jego w większości stali się członkami linii przekazu założonej przez Dōgena i zostali jego najwybitniejszymi uczniami i spadkobiercami. Byli to m.in. Koun Ejō (孤雲懐奘), Ekan, Giun, Kangan Giin (寒巌義尹), Tettsū Gikai (徹通義介), Gien, Gijun, Gison, Giun.
Eisai udawał się Chin dwukrotnie i miał okazję bezpośrednio obserwować mistrzów chan. Jego uczniem w Kennin-ji był od 1217 r. Dōgen.
W 1223 r. Dōgen – wraz ze swoim nauczycielem zen z Kennin-ji Ryōnenem Myōzenem (1184–1225) (明全) – udał się do Chin i w 1225 r. został uczniem mistrza chan szkoły caodong Tiantonga Rujinga (1163–1228). Dōgena od Nōnina i Eisaia różniło to, że postanowił przenieść na grunt japoński chińskie struktury klasztorne. Tak więc klasztory Dōgena: Kōshō i Eihei były pierwszymi w Japonii, które posiadały sōdō, halę czy też gmach mnichów, w którym mnisi mieszkali i medytowali zgodnie z chińskimi regułami klasztornymi. Dōgen ustanowił także linie przekazu, z których część przetrwała do dziś. Dlatego m.in. jest uważany za ojca-założyciela sōtō.
Ostateczny sukces zen w Japonii był różnie tłumaczony, jednak nie były to odpowiedzi w pełni naświetlające ten problem. Ostatnio Funaoka Makoto zasugerował, że szybki rozwój zen zawdzięczać należy wzrostowi zainteresowania praktyką medytacji wśród japońskich mnichów. W okresie Kamakura zainteresowali się zenem mnisi o niskim socjalnym statusie, którzy z premedytacją odrzucili skomplikowany buddyzm uprawiany w wielkich klasztorach na korzyść prostego i bezpośredniego podejścia do praktyki buddyjskiej. Jeśli przypatrzymy się biografiom Dōgena i np. Ejō, to zauważyć można, iż uprzednio praktykowali oni właśnie buddyzm w klasztorach na górze Hiei. Obaj rozczarowani poszukiwali właściwych form praktyki – Dōgen wstąpił do klasztoru Eisaia (Kennin-ji), a potem udał się Chin, a Ejō zaczął nawet praktykę Czystej Krainy u jednego z uczniów Hōnena, aby szybko przejść do praktyki zen u ucznia Nōnina – Kakuana.
Początek medytacyjnej praktyki w Japonii był niemal zawsze utożsamiany z górskim ascetyzmem. Od okresu Nary Japończycy uważali praktykę w górach za „czystą praktykę” (jap. jōgyō 浄行) lub „praktykę medytacji” (jap. zengyō 禅行), a mnisi praktykujący w górach nazywani byli „mistrzami medytacji” (jap. zenji 禅師).
Dōgen podkreślał, że był pierwszym, który wprowadził wiele chińskich praktyk monastycznych, takich jak np. rytualne techniki medytacyjne (jap. zazengi 座禅儀), wieczorne wykłady (jap. bansan 晩参), stanowisko klasztornego kucharza (jap. tenzo), halę mnichów, formalne wykłady zenu (jap. jōdō) itd. Z drugiej strony odrzucił chiński system ordynacji buddyjskiej i wprowadził ordynację według wzorów szkoły tendai. Równocześnie jego wczesne teksty wykazują sekciarskie podejście do zenu praktykowanego w szkole Nōnina i Eisaia; w celu promowania własnej linii przekazu zen ośmieszał takich wczesnych nauczycieli chanu jak Yikong i Daofang.
Dōgen od samego początku narzucił styl górskiego ascetyzmu i czystej praktykiW 1240 r. napisał dwa eseje wychwalające praktykę w górach. W 1243 r. przeniósł całą swoją mnisią wspólnotę do wiejskiego Echizen. Odtąd szkoła sōtō związała się z odległymi od centrów władzy i miast wiejskimi terenami. Miało to pewien wpływ na rodzaj religijnej praktyki szkoły. Mimo że Dōgen podkreślał praktykę medytacyjną skupioną na jednym celu zapewne aby odciąć się od religijnego paradygmatu typowego dla wiejskich rejonów kojarzonych z popularnymi kultami i ezoterycznymi mocami, które wieś japońska utożsamiała z praktykami ascetycznymi, to w rzeczywistości przeprowadzał ceremonie dla świeckich wyznawców, podczas których dochodziło do cudownych zdarzeń – np. pojawiania się niebiańskich kwiatów na rzeźbach ołtarzowych. Z biografii innych mistrzów sōtō także wynika, iż dostosowali się oni pod tym względem do ludowych oczekiwań.
W 1236 r. Dōgen zakończył budowę hali mnichów (jap. sōdō) w Kōshō-ji tworząc tym samym pierwszy klasztor zen w chińskim stylu w Japonii. Była to sensacja na miarę całego kraju; aby oglądać medytujących bez ruchu na podwyższeniu mnichów organizowano specjalne podróże. Klasztor znalazł natychmiast możnych protektorów ze stolicy. W kilka miesięcy później Dōgen przeniósł się z częścią mnichów do Echizen, gdzie panował potężny ród Hatano i który stał się patronem nowego klasztoru. Przenosiny do Echizen rozpoczęły całkowitą ekonomiczną zależność od klasy wojowników. W 1246 r. Dōgen zmienił nazwę klasztoru z Daibutsu (Klasztor Wielkiego Buddy) na EiheiNazwa pochodziła od chińskiego okresu Yongping (58–75), kiedy buddyzm miał być wprowadzony do Chin.
Rozwój szkoły Mnisi wiążąc się z wiejskimi rejonami Japonii wprowadzili na te tereny religię na niespotykanym w tych rejonach wysokim poziomie. Początkowo osiedlali się w maleńkich buddyjskich kaplicach i dostarczali wszelkich posług religijnych, których od nich miejscowa ludność wymagała. Wiele klasztorów sōtō powstało w ramach nowych projektów budowlanych wsi w trosce o uspokojenie złych demonów czy też duchowego nawrócenia lokalnych japońskich kami na zen.
Aby w pełni zabezpieczyć funkcjonowanie szkoły i sprostanie wymaganiom, liderzy sōtō utworzyli sieć świątyń i klasztorów zorganizowaną w hierarchię o kształcie piramidy. Podstawą systemu były specyficzne reguły sukcesji opatów. Rotacyjny system (jap. rinjū) opatów pochodzących z różnych linii przekazu Dharmy górował pod wieloma względami nad systemem następstwa w jednej linii przekazu, gdy następujący opat był uczniem ustępującego. Aby lepiej kontrolować zarówno klasztory jak i mnichów, jednym z organizacyjnych elementów sieci był sekciarski podział, którego istotą był różne linie przekazu zen. Struktura i regionalne wzory rozwoju odbijały równocześnie polityczne koneksje z potężnymi lokalnymi panami, którzy patronowali głównym klasztorom.
Oto graficzne przedstawienie systemu rotacyjnego opatów (rinjū). Liczby w nawiasie po nazwisku opata reprezentują jego kolejność w rotacji w klasztorze Daiji, tłustym drukiem wyróżniono bezpośrednich uczniów Kangana Giina: Kangan Giin (1) Shidō Shōyu (2) Tetsuzan (3) Gishō (6) Hohan (11) Gyokukan (18) Senten (28) Daiko (7) Gikai (12) Meishitsu (20) Shiryō (14) Mutō (22) Ten’an (8) Chōkei (16) Ryōshitsu (24) Gukoku (4) Musetsu (9) Meian (27) Ninnō (5) Gen’e (10) Zuseki (29) Sansen (25) Saijū (13) Giyū (15) Baiin (26) Mōan (17) Kozen (19) Tekiden (21) Etsuō (23) mały|lewo|100px|Tettsū Gikai mały|122px|Keizan Jōkin Rozwój sōtō po śmierci Dōgena (1253) zawdzięcza ta szkoła jego uczniom, takim jak Kangan Giin (1217–1300), Senne (bd) i Kyōgō (bd) (obaj odpowiedzialni bardziej za rozwój ortodoksji sōtō), Tettsū Gikai (1219–1309), Jakuen (chiń. Jiyuan; 1207–1299), Giun. Szczególną rolę przypisuje się Keizanowi Jōkinowi (1264–1325) (瑩山紹瑾), którego niektórzy współcześni badacze uważają za prawdziwego twórcę szkoły sōtō. Klasztor Keizana Sōji stał się równorzędnym rywalem Eihei-ji. Sōji-ji zarządzał największą siecią stowarzyszonych klasztorów i świątyń w szkole sōtō, w XVI w. został obwołany głównym klasztorem szkoły. W 1615 r. siogunat Tokugawy zatwierdził oba klasztory jako główne świątynie sōtō i wydał dla nich dwa różne zestawy reguł (jap. hatto). Rywalizacja między tymi klasztorami była tak zaciekła, że przy podejmowaniu decyzji zawsze stały po przeciwnych stronach. Dopiero w erze Meiji oba klasztory zaczęły współpracować w celu przeprowadzenia reform. Jednak w 1892 r. Sōji-ji odwołał wszystkie ugody z Eihei-ji i usiłował doprowadzić do secesji. Gdyby się ona udała, Eihei-ji straciłby ponad 90% świątyń sōtō w Japonii. Obrońcy układu zaczęli akcję wykazywania, iż prawdziwym twórcą szkoły był Dōgen, a Keizan jedynie popularyzatorem. Nie dopuszczono więc do dłuższej separacji klasztorów, chociaż problemy nie zostały całkowicie rozwiązane. W rzeczywistości główną świątynią Keizana był klasztor Yōkō i jego zdaniem miał on być instytucją modelową. Jednak opaci Sōji-ji wykorzystali z sukcesem model Yōkō-ji i uczynili właśnie ten klasztor głównym.
Sōtō od samego początku istnienia było związane z wiejskimi rejonami Japonii. Uczniowie Dōgena założyli nowe świątynie w odległych miejscach, na północy w rejonie Kaga, na południu w rejonie Higo na wyspie Kiusiu. Keizan z kolei stworzył sieć świątyń od prowincji Kaga do Noto. Olbrzymi rozwój zawdzięcza sōtō jego spadkobiercy Gasanowi (1276–1366) (峨山韶碩), który ze swoimi 13 uczniami wybudował ponad 20 klasztorów w więcej niż 17 prowincjach Japonii. Nowe klasztory można podzielić na 2 grupy: ufundowane przez świeckich patronów (panów z kasty wojowników) oraz wybudowanych przez lokalnych nauczycieli szkoły w celu szerzenia wiary. Jednak prędzej czy później nawet ta druga grupa klasztorów otrzymywała wsparcie od lokalnych władz i ludności. Ostatecznie błyskawiczny rozwój nowych klasztorów szkoły był wynikiem umiejętności mnichów w zdobywaniu poparcia lokalnych ludzi władzy.
W czasie formowanie się zakonu sōtō świątynie były izolowane geograficznie, ale nie politycznie. Cechą charakterystyczną była sekciarska (w znaczeniu linii przekazu) frakcyjność, np. konflikty między klasztorami Daiji i Eihei, które przenosiły się na prawie całą sieć organizacyjną szkoły. Jednak przed okresem Tokugawy nie wszystkie klasztory należały do jakiejś frakcji. Wiele mniejszych klasztorów unikało konfliktu, gdyż ich opatami stawali się mnisi z różnych linii przekazu. Z drugiej strony czasem nawet klasztory należące do jednej linii przekazu – np. wybudowane przez uczniów Gasana Jōsekiego – Dōsō Dōaia (zm. 1379) i Chikudō Ryōgena – nigdy się nie łączyły. Dopiero w okresie Tokugawy wymuszono na szkole integrację wszystkich klasztorów według jasno określonej hierarchii.
Za koniec wstępnego – średniowiecznego – rozwoju sōtō, przyjmuje się 1570 r. Przyszły kształt szkoły został wyznaczony przez dwa główne wydarzenia: krwawą wojnę na północno-wschodnich terenach Japonii (Hokuriku) oraz politykę religijną regionalnych panów (jap. sengoku daimyō). Dziś trudno ocenić ile klasztorów zostało zniszczonych w trakcie zwycięskiej wojny Ody Nobunagi przeciwko klanowi Asakura (朝倉). Wiadomo, że zniszczeniu uległa większość klasztorów w Echizen, które należały do linii Tenshina frakcji Baisana, i które sposorowane były przez ród Asakura. W 1574 r. doszczętnie spalony został Ryūtai-ji (klasztor Baisana), a w 1575 r. Eihei-ji. Kilkakrotnie w latach 1572-1592 płonął częściowo klasztor Keizana Yōkō. W trzech prowincjach Kaga, Noto i Etchū uległo zniszczeniu co najmniej dziesięć klasztorów z linii Gasana i dwadzieścia trzy z linii Meihō.