thumb|Sylwetka Wołgi (samochód 3. serii) thumb|Figurka jelenia i chromowany pasek na masce pierwszych dwóch serii
GAZ-21 Wołga (ros. ГАЗ-21 Волга), początkowo M-21 Wołga – samochód osobowy klasy średniej wyższej, produkowany w radzieckich zakładach GAZ w Gorkim w latach 1956–1970, pierwsza generacja modelu Wołga. Był to jedyny samochód średniej klasy produkowany w tym okresie w ZSRR. Oprócz sedana GAZ-21, produkowano też kombi GAZ-22 i specjalną mocniejszą wersję GAZ-23. Samochód ten był także przedmiotem szerokiego eksportu, w tym do krajów zachodnich. Oprócz użytku prywatnego, powszechnie używany był jako taksówka i samochód służbowy dla funkcjonariuszy państwowych w krajach bloku wschodniego, w tym Polsce. Zbudowano 639 478 Wołg pierwszej generacji, razem z wersją kombi.
Rozwój i opis modeli Powstanie samochodu GAZ M-21 Wołga był następcą samochodu M-20 Pobieda, który był projektem z czasów II wojny światowej i w latach 50. był już konstrukcją mało nowoczesną. Prace nad nowym samochodem średniej klasy rozpoczęto w zakładach GAZ w 1951 roku, jeszcze pod kierunkiem głównego konstruktora Andrieja Lipharta (zdjętego następnie z tego stanowiska przez stalinowskie władze przemysłu pod zarzutem „kosmopolityzmu” w 1952 roku). Wiodącym konstruktorem samochodów osobowych GAZ był wówczas Władimir Sołowiow, natomiast bezpośrednie projektowanie samochodu powierzono młodemu inżynierowi Aleksandrowi Niewzorowowi.
Dla ułatwienia produkcji zachowano ten sam rozstaw osi, co w M-20 (2700 mm), ale nowy samochód otrzymał obszerniejsze wnętrze i większy bagażnik (był dłuższy i szerszy od poprzednika). Wnętrze było także jaśniejsze, a widoczność lepsza dzięki panoramicznym wygiętym szybom, które zastosowano po raz pierwszy w radzieckim samochodzie z przodu i z tyłu. Pod względem mechanicznym samochód miał otrzymać nowy, mocniejszy silnik górnozaworowy, cichszy hipoidalny tylny most oraz, po raz pierwszy w ZSRR, automatyczną skrzynię biegów. Jednostka napędowa wykonana przy użyciu stopów aluminium była przy tym lżejsza.
Wstępny projekt samochodu był gotowy w listopadzie 1953 roku. Projektantem nadwozia o dynamicznej i w tamtym czasie nowoczesnej linii był Lew Jeriemiejew. Odpowiadało ono modzie samochodowej pierwszej połowy lat 50. – dopatrywano się inspiracji wzornictwem amerykańskich modeli Forda z lat 1952–1954, chociaż nadwozie Wołgi nie było ich kopią i miało rozpoznawalny stylTak np. Wołga GAZ M-21, Kultowe Auta PRL-u nr 6, DeAgostini, s.3. Warto zaznaczyć, że pierwotna stylistyka atrapy nie miała nic wspólnego z wzornictwem konkretnych samochodów amerykańskich, a dopiero po niezaakceptowaniu jej przez marszałka Żukowa, przedni pas upodobnił się nieco do modeli Ford Mainline z lat 1952 i 1954, które miały na atrapie poziomą belkę z imitacją okrągłego lotniczego wlotu powietrza pośrodku i dwoma mniejszymi po bokach (por. J. "Kelly" Flory, American Cars, 1946-1959: Every Model, Year by Year, McFarland, 2008, ss.420, 572). Nawet wówczas atrapa Wołgi nie była kopią fordowskiej, lecz miała własne cechy, jak wkomponowanie świateł pozycyjnych w belkę.. Trzystopniowa automatyczna skrzynia biegów była jednakże bezpośrednio skopiowana z amerykańskiej Fordomatic z zakupionego do prób w 1954 roku Forda Mainline, z uwagi na brak doświadczenia konstruktorów radzieckich z takimi przekładniami, po porównaniu ze skrzynią Chevroleta. W marcu 1955 roku powstał pierwszy prototyp Wołgi, a w kwietniu dwa dalsze, nieco się różniące i wyposażone już w automatyczną przekładnię. Następnie powstał jeszcze czwarty prototyp. Od 3 maja prowadzono próby drogowe trzech prototypów na Krymie, porównując je z samochodami zagranicznymi, po czym 10 czerwca dostarczono je do MoskwyRazem z prototypami Wołgi testowano dla porównania samochody Ford Mainline i Chevrolet Bel Air z 1954 roku oraz brytyjski Standard Vanguard ().. Samochód został uznany za udany, lecz silnik wymagał dalszego dopracowania. Prototypy miały atrapę chłodnicy tłoczoną z blachy, z dużymi pionowymi podłużnymi otworami, podobną do zastosowanej później w drugiej serii Wołgi (M-21I), lecz z różnymi liczbami otworów (odpowiednio: 10, 12, 16). Taka stylistyka przedniego pasa nie znalazła jednak uznania przewodniczącego komisji państwowej akceptującej nowe samochody – ministra obrony marszałka Żukowa, który nakazał jej przeprojektowanie, nie wskazując jednakże konkretnych wzorców. Po zmianie stylistyki – zastosowaniu grubych poziomych żeber, podobnych do ówczesnej amerykańskiej mody samochodowej, ale z medalionem z pięcioramienną gwiazdą pośrodku, wiążącą się z symboliką ZSRR, samochód został w lipcu 1955 roku zaakceptowany przez władze do produkcji.
Uruchomienie produkcji Wołgi zajęło jednak więcej czasu niż planowano, gdyż nowy silnik i tylny most nie były jeszcze gotowe do produkcji, oraz nie wytwarzano jeszcze w ZSRR specjalnego oleju do przekładni automatycznej. Do lata 1956 roku wyprodukowano tylko dwa egzemplarze przedseryjne. W celu wypełnienia planu opracowano więc uproszczoną pod względem mechanicznym wersję przejściową z podzespołami Pobiedy (M-21G) i 10 października 1956 z taśmy zjechały pierwsze trzy egzemplarze seryjne tego modelu (istotne propagandowo było uruchomienie produkcji przed 40. rocznicą rewolucji październikowej). Produkcja ruszyła jednak faktycznie dopiero od stycznia kolejnego roku, a samochód trafił do sprzedaży od 1 marca 1957.
Do 1970 roku zbudowano ogółem 639 478 Wołg pierwszego modelu (wraz z wersją kombi). Wyróżnia się trzy główne serie produkcyjne samochodu, różniące się przede wszystkim stylistyką przedniego pasa nadwozia.
M-21 Wołga posiadała stalowe nadwozie typu czterodrzwiowy sedan, o konstrukcji samonośnej z ramą pomocniczą pod silnikiemW.I. Borisow i in., Awtomobil M-21 Wołga..., s.215. Silnik umieszczony podłużnie z przodu napędzał koła tylne za pomocą dwuczęściowego wału i hipoidalnego mostu napędowego (z wyjątkiem modeli przejściowych B i G z prostym mostem). Napęd stanowił silnik GAZ-21A (później ZMZ-21A) – gaźnikowy, 4-suwowy, 4-cylindrowy rzędowy, chłodzony cieczą, o pojemności 2445 cm³ oraz o mocy od 70 do 85 KM w różnych modelach (z wyjątkiem modeli B i G, napędzanych starszym silnikiem M-20). Napęd przekazywany był poprzez 3-biegową ręczną skrzynię biegów z dźwignią przy kierownicy lub skrzynię automatyczną (nieliczne samochody wersji M-21). Zawieszenie kół przednich było niezależne, na poprzecznych wahaczach i sprężynach śrubowych, zawieszenie tylne było zależne, na półeliptycznych resorach piórowych. Z przodu i tyłu były hydrauliczne amortyzatory podwójnego działania (początkowo ramieniowe, od 1962 – teleskopowe). Z tyłu nadwozia był bagażnik, w którym po prawej stronie przewożono stojące koło zapasowe.
thumb|M-21 Wołga pierwszej serii thumb|M-21 Wołga pierwszej serii (zderzak typowy dla drugiej serii) Pierwsza seria (1956-1958) Pierwsza seria Wołgi M-21 odróżniała się zewnętrznie od prototypów i późniejszych serii dwoma chromowanymi poziomymi żebrami na atrapie chłodnicy, o różnej grubości, w chromowanej ramce. Elementem wyróżniającym jej stylizację był chromowany medalion z wypukłą pięcioramienną gwiazdą pośrodku atrapy. Elementy te, oraz często stosowane do początku lat 60. dwukolorowe malowanie, podkreślały dynamiczną stylistykę nadwozia. Na masce umieszczono metalową figurkę skaczącego jelenia – symbolu miasta Gorki. Wizerunek jelenia był także na plakietce firmowej GAZ z przodu maski i na kierownicy. W skład wyposażenia standardowego Wołgi wchodził radioodbiornik Zakładów Muromskich na fale długie i średnieW pierwszej serii stosowano radioodbiornik A-9, w drugiej A-12 (A.D. Proswirnin (red.) Awtomobil „Wołga”..., s.11). Według instrukcji, w sześciolampowym radioodbiorniku A-12 można było zaprogramować dwie stacje na falach długich i trzy na średnich (W.I. Borisow i in., Awtomobil M-21 Wołga..., ss.389-392), zegar na desce rozdzielczej po stronie pasażera oraz elektryczna zapalniczka. Nietypowym rozwiązaniem, stosowanym we wszystkich modelach rodziny GAZ-21, był prędkościomierz wystający ponad deskę rozdzielczą, z półkolistą przezroczystą skalą (wzorowany na wskaźnikach Astra-Dial z modeli Forda z 1954 roku) (por. J. "Kelly" Flory, American Cars, 1946-1959: Every Model, Year by Year, McFarland, 2008, s.573). Na uboższych wersjach taksówek figurkę jelenia na masce zastępowano przez kroplową metalową ozdobę. Zapewniała ona przy tym większe bezpieczeństwo dla pieszych i jest widywana na samochodach w miejscu oryginalnego jelenia (montowanego z kolei niefabrycznie na samochodach trzeciej serii przez część kolekcjonerów).
Bazowym modelem miał być M-21 (bez oznaczenia literowego), wyposażony w nowy silnik górnozaworowy o pojemności 2445 cm³ i mocy maksymalnej 70 KM oraz automatyczną transmisję hydromechaniczną, z trzystopniową przekładnią planetarną. Prędkość maksymalna tej wersji wynosiła 125 km/h. Towarzyszyła jej nieliczna wersja eksportowa M-21Je (ros. М-21Е) z silnikiem wzmocnionym do 80 KM. Samochodów z automatyczną przekładnią wyprodukowano jednak niewiele – około 700, a ich użytkownicy borykali się z problemami z serwisowaniem przekładni i zaopatrzeniem w olej do nich (samochody te można było serwisować tylko w Moskwie, Leningradzie i Gorkim)Iwan Padierin, Maszyna 21, w: „AwtoRewju” nr 20/2006, , s.124. Część z nich była później przerabiana z zastosowaniem mechanicznych skrzyń biegów. Drugim nowoczesnym rozwiązaniem technicznym samochodów Wołga, które się nie sprawdziło w praktyce, był centralny układ smarowania przedniego zawieszenia i mechanizmu kierowniczego po naciśnięciu pedału, stosowany do 1961 roku (samochody brudziły smarem ulice, ponadto często obrywały się przewody)GAZ-21S milicyja, „Awtomobil Na Służbie”, Nr 2, DeAgostini, 2010, , s.11-12.
Pierwsze produkowane Wołgi należały do przejściowych wersji M-21B i G, wyposażonych w ulepszone podzespoły mechaniczne Pobiedy. Miały one silnik dolnozaworowy o pojemności zwiększonej z 2112 do 2432 cm³ i mocy z 52 do 65 KM (drogą zwiększenia średnicy cylindrów), mechaniczną trzystopniową skrzynię biegów i stary tylny most. Prędkość maksymalna wynosiła 120 km/h. Wersja M-21G (М-21Г) była przeznaczona na ogólny rynek i produkowano ją do lipca 1957 roku (ok. 1100 sztuk), natomiast M-21B (М-21Б) była przewidziana specjalnie do zastosowania jako taksówka i produkowano ją, z racji prostszej konstrukcji, wystarczającej do tego celu, jeszcze do końca 1958 roku.
Od czerwca 1957 roku podstawowym modelem produkcyjnym stał się M-21W, z nowym górnozaworowym silnikiem i hipoidalnym tylnym mostem (adaptowanym z GAZ-12 ZIM), lecz z mechaniczną skrzynią biegów. Powstawała także taksówka M-21A oraz wersja przeznaczona głównie na eksport M-21D z silnikiem wzmocnionym do 80 KM (o większym stopniu sprężania). Prędkość maksymalna dla podstawowej wersji wynosiła 130 km/h. Warto zauważyć, że w kolejności według alfabetu rosyjskiego (A, B, W, G, D, Je), pierwsze występowały wersje taksówek, co było znamienne dla przewidywanego zastosowania samochodu. Łącznie do listopada 1958 zbudowano ok. 32 000 samochodów pierwszej serii, z gwiazdą. Od listopada 1958 roku stopniowo wprowadzano w produkcji na modelach przejściowych zmiany stylistyczne zapowiadające drugą serię Wołgi: przede wszystkim chromowane belki i gwiazdę zastępowała tłoczona maskownica z pionowymi otworami.
thumb|M-21 Wołga drugiej serii od przodu thumb|M-21 Wołga drugiej serii thumb|Wołga drugiej serii od tyłu Druga seria (1959-1962)