Jednorożec (kurp. Jednoroźec) – wieś sołecka w Polsce położona w województwie mazowieckim, w powiecie przasnyskim, w gminie Jednorożec. Leży na obrzeżach Puszczy Zielonej, w pobliżu rzeki Orzyc, na skrzyżowaniu dróg z Chorzel, Przasnysza, Myszyńca i z Krasnosielca.
Położenie mały|lewo|Widok na Orzyc z mostu między Jednorożcem a Budziskami Jednorożec leży na Mazowszu, na krańcu dawnej Puszczy Zielonej i jej części zwanej dawniej Puszczą Mazuch (Chorzelską). Ulokowana jest na skrzyżowaniu dróg z Myszyńca do Przasnysza (droga powiatowa nr 2514W Myszyniec–Zdunek–Bartniki) oraz z Chorzel do Krasnosielca (droga powiatowa nr 3234W Stara Wieś–Chorzele–Krasnosielc). Jest oddalony ok. 18 km od Przasnysza (siedziby powiatu) oraz 120 km od Warszawy (stolicy Polski). Najbliższy przystanek kolejowy znajduje się we wsi Parciaki-Stacja (linia kolejowa nr 35 Ostrołęka–Szczytno). Najbliższą rzeką jest Orzyc.
Wieś określa się mianem Bramy Kurpiowszczyzny, co podkreśla instalacja przy wjeździe do Jednorożca od strony Przasnysza. W gwarze kurpiowskiej mieszkaniec wsi Jednorożec to jednoroźåk, a mieszkanka – jednoroźónka.
Zmiany administracyjne Do 1526 teren, na którym później powstała osada, leżał w państwie Polan (Mazowsze zostało przyłączone około 960–990), a po rozbiciu dzielnicowym w księstwie mazowieckim. Kiedy Mazowsze przyłączono do Korony Polskiej, tereny przyszłego Jednorożca znalazły się w ziemi ciechanowskiej w województwie mazowieckim. W 1576 powstało przasnyskie starostwo niegrodowe, do którego należał Jednorożec. W 1795 wraz z upadkiem I Rzeczypospolitej Jednorożec został włączony do państwa pruskiego (prowincja Prusy Nowowschodnie, departament płocki, powiat przasnyski). Po powstaniu Księstwa Warszawskiego Jednorożec należał do departamentu płockiego i powiatu przasnyskiego. Po powołaniu do życia Kongresówki Jednorożec włączono do województwa płockiego, obwodu przasnyskiego i powiatu przasnyskiego. Obowiązywał podział gminny z okresu Księstwa Warszawskiego. W 1837 województwa przemianowano na gubernie, w 1842 obwody na powiaty, a powiaty na okręgi sądowe. Od 1867 Jednorożec znalazł się w gminie Jednorożec, powiecie przasnyskim i guberni płockiej. Kiedy w 1915 powstało Generał-Gubernatorstwo Warszawskie, powiat przasnyski, a z nim Jednorożec jako siedziba gminy, był jego częścią. Od 1919 Jednorożec należał do powiatu przasnyskiego w województwie warszawskim. W 1933 w obrębie gmin wprowadzono podział na gromady. Jednorożec wraz z leśniczówką Uścianek tworzyły gromadę Jednorożec. Z dniem 1 listopada 1939 do III Rzeszy wcielono północną część województwa warszawskiego, w tym powiat przasnyski i Jednorożec. Wieś była częścią Rejencji Ciechanowskiej, która weszła w skład prowincji Prusy Wschodnie. Z dniem 22 sierpnia 1944 przywrócono przedwojenną administrację. Jednorożec leżał w powiecie przasnyskim i województwie warszawskim. W 1954 zlikwidowano gminy, w tym gminę Jednorożec, i zastąpiono je gromadami, w tym jedną w Jednorożcu. W 1973 przywrócono istnienie gminy Jednorożec. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa ostrołęckiego. Od 1999 Jednorożec jest siedzibą gminy w powiecie przasnyskim i województwie mazowieckim. mały|lewo|Granica między Jednorożcem a Ulatowem-Pogorzelą (ul. Długa) mały|lewo|Granica wsi Jednorożec i Stegna (ul. Warszawska)
Nazwy miejscowe W użyciu są mikrotoponimy. Określają m.in. części wsi Jednorożec (Buchty – teren na wyjeździe ze Stegny w stronę Lipy; Działki – osiedle przy ul. Witosa, Gwiaździstej i Słonecznej; Grądy – część Jednorożca położona w oddaleniu od zwartej zabudowy, najbliżej Orzyca; Kocie Nerki – ul. Zielona i okolice; Na Jednorożcu – najstarsza część wsi wzdłuż ul. Długiej; Piaski – ul. Mazowiecka, Poświętne – okolice kościoła i placu św. Floriana; Rogatki – centrum wsi ze skrzyżowaniem-rondem; Wądołowo – okolice ulic Polnej i Leśnej; Wygonki – okolice cmentarza parafialnego na wyjeździe z Jednorożca do Przasnysza; Zastodola – pas nieużytków na tyłach gospodarstw po południowej stronie ul. Długiej) oraz drogi (Gościniec – droga z Jednorożca do Przasnysza; Grobla – droga z Jednorożca do Parciak przez Orzyc). Choć nazwy te straciły na znaczeniu po komasacji gruntów w okresie międzywojennym i później, nadal są używane przez część mieszkańców. Stanowią element lokalnego dziedzictwa. mały|lewo|Rów między Jednorożcem a Stegną, dawna granica wsi
Jednorożec a Ulatowo-Pogorzel i Stegna Jednorożec jako wieś puszczańska w Puszczy Zielonej leżała na pograniczu z wsiami drobnoszlacheckimi (Ulatowo-Pogorzel, Ulatowo-Słabogóra), co już od czasów nowożytnych wzbudzało antagonizmy. Józef Ostaszewski pisał, że mieszkańcy okolicznych wsi – Ulatowo, Kobylaki, Bobino, Chodkowo i innych nie wchodzili w związki małżeńskie z Kurpiami z Jednorożca, Parciak czy Żelaznej. Mazurem nazywa Kurp mieszkańca wsi szlacheckiej, a Kurpiem (…) nazywa szlachcic byłego mieszkańca puszcz. Podobnie było w przypadku sąsiadującej z Jednorożcem od południa wsi Stegna, dawnej własności Krasińskich. Dochodziło do bójek między mężczyznami z obu wsi, nie zawierano mieszanych małżeństw. Sytuację, zarówno w przypadku kontaktów jednorożan ze stegniarzami, jak też jednorożan z pogorzelakami, zmieniły wspólne: parafia, administracja cywilna, szkoła, służba zdrowia, straż pożarna itp.
O ile początkowo mieszkańcom Jednorożca i Stegny kulturowo było daleko, to nie terytorialnie. Wsie oddzielał jedynie wąski ciek wodny, którego pozostałości widoczne są do dziś i stanowią część strumienia wpływającego do stawu przy kościele. Nierzadko miejscowi nie są w stanie wskazać, gdzie jest granica pomiędzy Jednorożcem a Stegną. Przez jakiś czas nie było to zaznaczone znakami informacyjnymi, choć podział wyrażał się w używaniu określenia na Stegnie, wydzielającego tę przestrzeń z Jednorożca. Współcześnie znaki informują o granicy między dwiema wsiami. Przebiega ona następująco: ulica Zielona to Jednorożec, od wylotu ulicy Zielonej do Warszawskiej w stronę Drążdżewa Nowego mamy Stegnę. Granicę wyznacza ogrodzenie cmentarza kościelnego, znajdująca się za nim, jadąc od centrum wsi, ulica Zdrojowa, to już Stegna. Plac św. Floriana (dawna ul. Kościelna) to Jednorożec. Plac za kościołem płynnie przechodzi w ulicę Wolności, która jest osią wsi Stegna. Do Stegny należy też tzw. osiedle piastowskie (ul. Piastowska i od niej odchodzące) i kwiatowe (ul. Kwiatowa i sąsiednie na południe od ul. Warszawskiej).
Rozwój miejscowości Jednorożec doprowadził do jej złączenia w jedno z sąsiadującym od północy Ulatowem-Pogorzelą i od południa Stegną. W rezultacie dla trzech miejscowości tworzy się wspólne miejscowe plany zagospodarowania przestrzennego.
Środowisko naturalne Jednorożec geograficznie leży na Równinie Kurpiowskiej, która na terenie gminy Jednorożec tworzy równinę łagodnie pochyloną z północnego zachodu na południowy wschód zgodnie z biegiem Orzyca i jego dopływu Ulatówki. Wieś leży na obszarze Zielonych Płuc Polski.
Historia mały|Sztylet kultury mierzanowickiej odnaleziony w Jednorożcu mały|Pomnik jednorożca przy Gminnej Bibliotece Publicznej w Jednorożcu mały|Legenda o powstaniu wsi w izbie regionalnej w szkole podstawowej we wsi mały|Kubki z herbem gminy Jednorożec i logiem Stowarzyszenia „Przyjaciele Ziemi Jednorożeckiej”
Nazwa, legendarne i historyczne początki W granicach administracyjnych wsi odnaleziono płoszcze (sztylet) z krzemienia wołyńskiego, ślad osady z XIV–XVI wieku oraz ślad prawdopodobnej smolarni z XV–XVII wieku.
Według legendy książę mazowiecki wybrał się na polowanie do Puszczy Zielonej, ponieważ dowiedział się o dziwnym stworzeniu z jednym rogiem, o którym opowiadali bartnicy i smolarze. Kiedy po kilku dniach wędrówki jego świta zatrzymała się na postój, książę pod osłoną nocy wyszedł z obozu. Na pobliskiej polanie ujrzał jednorożca. Strzelił zwierzęciu w oko. Aby upamiętnić wydarzenie, polecił na polanie postawić chatę myśliwską i nazwać ją Jednorożcem. Później powstała tu leśna osada, która dała początek wsi Jednorożec.
Legendarny jednorożec ma swoje odzwierciedlenie nie tylko w nazwie wsi (jedynej takiej w Polsce), ale też w herbie i fladze gminy Jednorożec (nadanych 7 czerwca 2003), pomnikach jednorożca – kamiennym na rondzie i metalowym przy budynku Gminnej Biblioteki Publicznej, na ustawionych w 2020 witaczach przy wjeździe do gminy od strony Szli, Przysów, Żelaznej Rządowej-Gutochy i Drążdżewa Nowego, w logotypie Stowarzyszenia „Przyjaciele Ziemi Jednorożeckiej”, na gadżetach promocyjnych wydawanych przez Urząd Gminy itp.
Legenda sytuuje początki wsi za panowania Janusza III, czyli w pierwszych dziesięcioleciach XVI wieku. Niemniej jeszcze przez co najmniej stulecie brak wzmianek o istnieniu miejscowości. W lustracji dóbr królewskich z 1565 opisano obszar między Przasnyszem a Chorzelami zwany Puszczą Mazuch. W okolicy wskazano cztery uroczyska (Sitwa, Lesnisko, Pięć Gai, Płodownica), w których barcie mieli bartnicy m.in. z Ulatowa, Szli, Grądów, Raków, Drążdżewa, Przasnysza, Lipy, Kobylaku, Dębin, Grabowa, Bartnik i Brzesków-Kołaków. Uważa się, że Jednorożec mógł powstać w miejscu uroczyska Lesnisko. Między 1609 a 1616 okolica została zniszczona przez wichury i pożary, o czym przeczytać można w lustracji z 1617. W 1616 starosta przasnyski Zygmunt Niszczycki nadał bartnikom przywilej, według którego mogli płacić mniejszą dań miodową oraz wykarczować pół włóki gruntu. Przywilej wspomina o łąkach [nadanych] Sopechom. Chodziło zapewne o łąki należące do rodziny Sopechów, bartników o tym nazwisku. Łąki należące do Sopechów mogły być zlokalizowane w okolicach dzisiejszego Jednorożca. Możliwe, że Sopechy to pierwotna nazwa Jednorożca, co potwierdza późniejsze występowanie obu określeń. Pierwsza dotychczas odnaleziona wzmianka o istnieniu wsi Jednorożec to zapis z ksiąg przasnyskich ziemskich wieczystych z 1640, wedle której szlachcic Sebastian Ulatowski, syn zmarłego Stanisława de Ulatowo-Czerniaki, zakończył spór graniczny między swoimi dobrami a wsią Sopęchy alias Jednoroziec. W Metryce Koronnej pod datą 3 lipca 1643 czytamy, że król Władysław IV Waza nadał starostwo przasnyskie Samuelowi Rylskiemu, podkomorzemu koronnemu. Akt nadania wymienia położoną w starostwie miejscowość Jednorożec. W lustracji dóbr królewskich z 1661 pojawia się miejscowość Jednoroziec alias Sopechy. W akcie z 1762, w którym Angela Humięcka scedowała na Kazimierza Krasińskiego i jego żonę Eustachię z Potockich starostwo przasnyskie, wójtostwo przasnyskie i dzierżawę w Dobrzankowie, wymienia się Jednoroźec seu Sopęchy. W lustracji z 1789 r. występuje tylko nazwa Jednorożec. Heraldyk i genealog Adam Pszczółkowski uważa, że za zmianę nazwy miejscowości z Sopech na Jednorożec odpowiada Jan Baranowski, starosta przasnyski (1616–1643). Nazwa Jednorożec ma pochodzić od herbu rodowego jego matki, Doroty z Fredrów, która pieczętowała się Bończą.
Ludwik Krzywicki uważał, że mieszkańcy Jednorożca byli pionierami osadnictwa w Puszczy Zielonej. Nasiliło się ono dopiero po potopie szwedzkim, a Jednorożec jako wieś puszczańska istniał już kilkadziesiąt lat wcześniej. To oznacza, że wieś jest starsza od Lipnik uważanych za najstarszą osadę w Puszczy Zielonej.
Wieki XVII–XVIII W XVII wieku wojny polsko-szwedzkie, a wraz z nimi przemarsze wojsk przez puszczę, zniszczyły środowisko leśne, co wpływało na stopniowy zanik zajęć puszczańskich. Mieszkańcy Jednorożca nie byli w stanie utrzymywać się tylko z gospodarki leśnej. W 1660 r. w lustracji dóbr królewskich zapisano: Wieś Iednorozec alias Sopechy. W tej bartnicy mieszkają, pewne grunta mają i z nich płacą czynsz. Mieszkańcy oddawali staroście przasnyskiemu daninę miodową. Coraz mniej zajmowali się bartnictwem, przechodząc na rolnictwo, niemniej zatrzymali przywileje bartne, które chroniły ich dotychczasowy status.