Powązki – obszar Miejskiego Systemu Informacji w dzielnicy Wola w Warszawie.

Położenie W dzielnicy Wola granice Powązek wyznaczają: ul. Ostroroga i Młynarska od zachodu, ul. Okopowa i al. Jana Pawła II (ul. Popiełuszki) od wschodu, mury cmentarzy od południa, linia kolejowa Warszawa Włochy – Warszawa Gdańska od północy.

Według podziału MSI Powązki leżą wyłącznie w dzielnicy Wola, faktycznie jednak – w perspektywie historycznego rozwoju Warszawy – północno-zachodnia część, wraz z Cmentarzem Wojskowym leży w dzielnicy Żoliborz. Od połowy wieku XIX do rozszerzenia granic stolicy w 1916, Powązki leżały w granicach trzech obwodów administracyjnych: w granicach miasta Powązkowski Cyrkuł obejmował zachodni Muranów, Cmentarz Powązkowski oraz za rogatkami posesje wzdłuż ulicy Powązkowskiej aż do skrzyżowania z Przasnyską; dalej pomiędzy Kołem a szosą mikołajewską (dziś ulica Popiełuszki) rozciągało się Powązkowskie Pole Wojenne; za nim w kierunku Wawrzyszewa leżała gmina Powązki obejmująca osady na terenie dzisiejszego Żoliborza i Bielan: folwark Skalszczyzna, kolonia Izabelin, Czarny Dwór, wieś Młociny B i folwark ParysówSkorowidz mieszkańców miasta warszawy z przedmieściami na rok 1854;Wiktor Dzierżanowski „Przewodnik warszawski informacyjno-adresowy na rok 1870”.

Historia thumb|Fragment fortu P („Bema”), obecnie w warszawskiej dzielnicy Bemowo thumb|Przebudowany elewator zbożowy twierdzy, ul. Kozielska, obecnie Wola

Początki osadnictwa Pierwsze wzmianki o wsi Mostki w parafii Stare Babice pochodzą z 1367, z nadania książęcego weszły w skład posiadłości Szpitala Świętego Ducha przy kościele św. Marcina w Warszawie. Nazwa wsi pierwotnie mogła pochodzić od mostków na rzece Rudawce biorącej swój początek w tym rejonie (onomastycy zwracają jednak uwagę na występowanie współcześnie określenia Mostki w nazwie wewnątrzposesyjnej drogi, łączącej ulice: Piaskową i Słodowiecką w okolicach Cmentarza PowązkowskiegoPlan Warszawy 1955 wyd. PPWK), później dopiero przyjęła się nazwa Powązki od słowa „pawąz”, czyli drągu do przyciskania siana lub słomy na wozie.

Inną wzmianką opisująca szerzej te tereny jest przywilej Janusza I z 1413Archiwum Główne Akt Dawnych (dalej AGAD) Zbiór dok.perg.syg.1512), rozgraniczający tereny miejskie od książęcych w pasie wsi Marymont, Powązki, Wola Książęca.

Wieś królewska Powąski położona w 1580 znajdowała się w powiecie warszawskim ziemi warszawskiej województwa mazowieckiegoAdolf Pawiński, Polska XVI wieku pod względem geograficzno-statystycznym. T. 5: Mazowsze, Warszawa 1895, s. 267..

Czasy stanisławowskie W 1770 przypisane do Powązek grunty rolne wydzierżawione zostały przez małżeństwo: Adama Kazimierza i Izabelę z Flemmingów książąt Czartoryskich. Do celów podatkowych dobra opisane zostały w następujący sposób: „Jej (ks. Izabeli, przyp. autorki) dobra, to łan pola między wsiami Powązki a Burakowem...i płaci kwarty 30 zł 15 gr. a z łanu roli wybranieckiej we wsi Powązkach 7 zł 6 gr.”.

Wieś znalazła się poza kordonem sanitarnym miasta, tzw. okopami Lubomirskiego, na drodze do Warszawy powstały rogatki powązkowskie. W 1790 starosta Melchior Szymanowski podarował część swoich gruntów w rejonie Powązek pod cmentarz katolicki, znany później jako Stare Powązki i był to pierwszy z cmentarzy powązkowskich. W 1792 gotowy już był kościół św. Karola Boromeusza. Od północy wieś graniczyła ze Słodowcem.

W dolinie rzeczki Rudawki, zwanej także na tym odcinku Pisią, według projektu autorstwa bądź Efraima Schregera (jak twierdził prof. Stanisław Lorentz)Stanisław Lorentz, „Efraim Szreger architekt polski XVIII w.”, 1983, bądź Szymona Bogumiła Zuga (według najnowszych badań prof. Marka Kwiatkowskiego)Marek Kwiatkowski, „Powązki Czartoryskich:Zug czy Szreger?”, Zeszyty Wolskie nr9/2007 powstał zespół ogrodowy z letnią rezydencją. Równolegle przy obecnej ulicy Trembeckiego powstała willa doktora Johna, osobistego lekarza wdowy po wuju ks. Adama, Fryderyku Michale. Budynek ten bezspornie zaprojektował Efraim Schroeger a przebudował, prawdopodobnie po 1840 Adam Idźkowski na pałacyk cesarskiArchiwum m.st. Warszawy (dalej APW) Zbiór rycin plan niedatowany.

W wyniku prac, trwających od 1771 do 1783 „zatrzymana tamami rzeczka rozlała się w malowniczy staw, na szczery mazowiecki piach sypano nawóz i torf, tworzono żyzną oazę, w której miały zakwitnąć oglądane przez autorkę we francuskich i angielskich ogrodach krzewy i kwiaty. Każde z jej dzieci miało swój domek z ogródkiem. Między nimi stał duży dom księżnej. Otoczony był on z jednej strony laskiem, a z drugiej stawem, którego wody rozprowadzane były kanałami po całym ogrodzie. Dla ozdoby stała w parku ruina, urządzono też wysepkę, a na niej grotę. Na boku zbudowano stajnię w kształcie starego amfiteatru, a na ozdobnym podwórzu trzepało się różne ptactwo, żywione często przez dzieci księżnej.

Każdy domek dziecięcy w tej kolonii na Powązkach miał swoje odrębne godło. Córka księżnej, Maria miała w godle „Ziębę” z napisem: wesołość. Nad domem jej syna Adama zawieszono gałąź dębową i opatrzono napisem „stateczność”. Nad domem jego siostry Teresy kołysał się koszyk z białymi różami i napis „dobroć”. Na domu zarządcy, pana Wolskiego, wyobrażono pszczoły i słowo „czynność”. Sam dom księżnej ozdabiała kura z kurczętami (na podstawie wspomnień Adama Jerzego Czartoryskiego)Maria Dernałowicz „Portret familii”. Żyło się tam wygodnie dzieciom księżnej. Wstawano wczesnym rankiem. Śniadano albo u księżnej albo u pani Wolskiej. Obiad przywożono z Warszawy na osiołku w dwóch koszach. Chiński dzwonek zwoływał mieszkańców na obiad w coraz to inne miejsce. Na mszę jeżdżono do Wawrzyszewa. Czasami na Powązkach gościł król Stanisław August. Odgrywano tu też sceny historyczne, na przykład zawarcie pokoju w Chocimiu. Wtedy, w wybranym miejscu, w olchowym lesie spotykały się orszaki, polski i turecki.

Część mieszkalna rezydencji znajdowała się na wyspie, na którą dostać się można było przez bramę wiodącą od skrzyżowania obecnych ulic: Kochanowskiego i Literackiej (wtedy osada Ceklin, przemianowana później na Parysów, dziś fragment osiedla Piaski). Budynki służby mieściły się wzdłuż obecnej ulicy Powązkowskiej, od skrzyżowania z Elbląską do Trasy Armii Krajowej.

Za domkami właścicieli usytuowano ozdobne budowle: szczątki doryckiej kolumnady i również stylizowany na ruinę łuk triumfalny. Ujście wody ze stawu (w rejonie obecnej ulicy Broniewskiego) zabudowane było „opuszczonym” młynem wodnym w stylu holenderskim. Bliżej widoczny był obiekt, zwany amfiteatrem lub koloseum, poprzez nasadzenie w nim drzew i celowe niedokończenie stwarzający wrażenie ruiny. Na sąsiedniej wysepce, połączonej z rezydencja mostkiem w stylu chińskim stanął „dom Parysa” – do którego przylegał taras, podparty arkadami. Po żoliborskiej stronie stawu, na terenie zajętym dziś przez boisko i halę sportową Zespołu Szkół nr 54 widać było budowlę w stylu gotyckim, z wieżyczką okrągłą, ozdobioną datą 1639, będącą faktycznie oborą. Widziana z chaty księżnej Izabeli stanowiła średniowieczne tło dla antycznych ozdób. Bliżej obecnej ulicy Broniewskiego wzniesiono ruiny zamku na bastionowej podstawie z półokrągłą arkadą.

Dążeniem architekta było stworzenie wrażenia autentycznego krajobrazu, ze świadomością pewnej teatralności. „Powązki były w świetle badań pierwszym ogrodem w stylu angielskim. W drobnych elementach można w nich dostrzec pokłosie rokoka, wyrażające się w tzw. ogrodzie angielsko-chińskim. Jednak jako całość, zorganizowana przestrzeń, z wykorzystaniem dalekich perspektyw widokowych, włączonych w kompozycje, stanowiły zaczyn dalszych inicjatyw, realizowanych przez różnych następnych pomysłodawców (…)”Marek Kwiatkowski, „Niech Twych ulic wiatr nie owionie – architektura warszawskich dzielnic”, 1973.

Jeszcze przed upadkiem Rzeczypospolitej carskie władze podjęły próbę wywłaszczenia Czartoryskich. Misją tą obarczono posła rosyjskiego Nikołaja Repnina, który jednak w trakcie odwiedzin na Powązkach uległ czarowi rezydencji a przede wszystkim pięknej gospodyni i od zadania odstąpił.

W 1794 rozegrała się tu batalia zwana Bitwą pod Powązkami. Po stronie polskiej dowodził Jan Henryk Dąbrowski, zastępujący na prawym skrzydle ks. Poniatowskiego, który podał się za chorego. Jego zadaniem była obrona Powązek i Marymontu przed Prusakami. W tym celu przygotował pozycję główną na wzgórzu – od obecnego Wojskowego Instytutu Medycyny Lotniczej aż po wzgórze marymonckie. Umocnienia były solidne na tyle, że francuscy inżynierowie w 1805 mogli jeszcze zlokalizować bez trudu i nanieść na mapę okopy i artyleryjskie aprosze. Dąbrowski przez 18 godzin bronił tego terenu, chociaż trzy razy tracił Powązki, ale Prusaków do stolicy nie dopuściłStanisław Herbst, „Z dziejów wojskowych powstania kościuszkowskiego”.

Dowódca prawego skrzydła gen. mjr Dąbrowski dostał od Naczelnika (dop. Kościuszki) obrączkę nr 1 z napisem „Ojczyzna obrońcy swemu”cyt.za Janem Pachońskim ze Skałkowskiego, Dąbrowski, s.94 W tych zmaganiach ucierpiał szczególnie ogród księżnej Izabeli, zabudowania zamieniły się tym razem w autentyczne, nie fałszowane ruiny.

Okres zaborów Na polach i pastwiskach Powązek w roku 1818 powstał obóz wojskowy, tzw. Powązkowskie Pole Wojenne, gdzie znajdował się plac ćwiczeń, koszary i magazyny.