Kolegiata św. Mikołaja Biskupa – zabytkowy gotycki kościół parafialny w Wolinie wybudowany u schyłku XIII wieku. Znajduje się w Wolinie, w województwie zachodniopomorskim, w powiecie kamieńskim, w gminie Wolin. Wpisany do rejestru zabytków pod numerem 374 z 21 października 1959 roku.
Historia Źródła podają, że kościół wzniesiony został pomiędzy XII a XIV wiekiem (prawdopodobnie pomiędzy końcem XIII a pierwszą połową XIV wieku). W najnowszych badaniach wskazuje się na rok 1288 jako datę powstania świątyni, w tym też roku świątynia wzmiankowana była po raz pierwszy, przy okazji przekazania zakonowi cysterek prawo patronatu nad kościołami św. Mikołaja i św. Jerzego. Z roku 1343 pochodzi porozumienie, na mocy którego patronat nad kilkoma ołtarzami z prawem do mszy świętych objęła rada miejska. Przed tym rokiem wybudowano dwa wschodnie, krótsze przęsła świątyni, a jeszcze w XIV wieku trzy kolejne. Przypuszcza się, że kościół mógł być wzorowany na podobnych kościołach jak np. na kościele Mariackim w Greifswaldzie, jednocześnie pseudobazylikowy układ upodobnił budowlę nieco do katedry w Gorzowie i kościoła w Pyrzycach. Oryginalnie wnętrze kościoła było pokryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi, z wyjątkiem wschodniego przęsła nawy głównej, gdzie zastosowano sklepienia na polach trójkątnych z trójpromieniami. W wieku XV (prawdopodobnie przez osuwanie się gruntu) obiekt został przebudowany.
W 1535 r. kościół został kościołem luterańskim, a pierwszym protestanckim pastorem został w 1535 ks.Jan Bugenhagen – rodowity Wolinianin i uczeń Marcina Lutra. Po 1560 roku opiekę nad kościołem przejęli książęta ze Szczecina. W czasie wojny trzydziestoletniej, w roku 1628 podczas pożaru miasta kościół strawił ogień. W trakcie odbudowy, na którą znaczne fundusze przekazali naczelny dowódca wojsk cesarskich Johann Tilly i jego oficerowie (według księgi kolekt), wieża kościelna, obecnie otynkowana, otrzymała barokowe zwieńczenie z ażurowym hełmem, mniej smukłym niż w przypadku wieży kościoła św. Jerzego. Na jej wewnętrznej stronie widniał niekompletny dystych, którego chronogram wskazuje na rok 1682. Odbudowa trwała niemal 100 lat i zakończyła się pod koniec XVII wieku.
Podczas odbudowy zrezygnowano z odbudowy sklepień naw, obniżono nawę główną oraz dodano empory nad nawami bocznymi, nadając wnętrzu barokowy charakter. Wieżę odnowiono w 1682 roku, odbudowując większość jej struktury, a w 1704 roku zakończono remont północnej elewacji. W XVII i XVIII wieku kościół wzbogacił się o liczne elementy wyposażenia, w tym monumentalny ołtarz, który w 1668 roku ufundował , oraz późnorenesansową ambonę z 1637 roku, dar Anny Sophii Barkow, żony burmistrza Wolina. Wnętrze zdobiły liczne płyty nagrobne wolińskich mieszczan i rodziny szwedzkiego generała Kagga, a także obrazy tablicowe, w tym portrety pastorów.
W 1630 roku mistrz ofiarował do świątyni kuty żelazny świecznik ambonowy ozdobiony scenami upadku człowieka, ukrzyżowania i zmartwychwstania. Jeszcze przed wojną w kościele znajdowały się dwa haftowane paramenty liturgiczne z 1668 roku: jedwabny welon kielichowy z przedstawieniem krucyfiksu wraz z Marią, Janem i ośmioma aniołami trzymającymi narzędzia Męki Pańskiej, a także drugie, wykonane techniką haftu płaskiego i aplikacji, ukazujące w centrum św. Jana Ewangelistę.
W połowie XIX wieku stan techniczny budowli był bardzo zły. Według relacji z 1857 roku budowla zaczęła popadać w ruinę. W 1860 roku przystąpiono do remontu, w ramach którego nie uwzględniono dawnych form architektonicznych, zburzono ściany naw bocznych i postawiono nowe neogotyckie wykonane z cegły fabrycznej, a także częściowo przemurowano ścianę wschodnią i przeprowadzono regotyzację budowli.
W roku 1879 dokonano remontu III kondygnacji wieży i jej zwieńczenia, oraz umieszczono daty: 1706–1897. W 1898 roku przebudowano wschodni szczyt budynku. Gdy później, w 1898 roku, uszkodzeniu uległa także górna część wschodniego szczytu, została ona rozebrana na szerokość nawy głównej i odbudowana – tym razem w nawiązaniu do dawnych form, o ile udało się je ustalić. Niestety, przy tej rekonstrukcji nie wykorzystano formówek (kamieni profilowanych), które w starszych częściach budowli zachowały się m.in. w pasie kordonowym.
Charakterystyczny dla późnogotyckiego budownictwa na Pomorzu płaski łuk w zamknięciach okien nie został przy tych odnowieniach zastosowany. Na wschodnim szczycie, po usunięciu uznanego za późniejszy dodatek tzw. , wobec braku możliwości ustalenia pierwotnego układu zwieńczeń filarów środkowych, wprowadzono jednolitą kompozycję w formie stopniowanego szczytu.
We wnętrzu świątyni jeszcze na początku XX wieku zachowały się liczne płyty nagrobne z lat 1637, 1682, 1687 i 1697. Za ołtarzem znajdowała się płyta wykonana z łupku o wymiarach 127x70 cm. Upamiętniała ona Georga i Brigitte Kagg, dzieci szwedzkiego generała . Płyta ozdobiona była plastycznymi herbami rodów Kagg i Bonde. Pod chórem organowym znajdowały się natomiast liczne inne płyty, ozdobione herbami mieszczańskimi i symbolami cechów rzemieślniczych. Do najbardziej znaczących należały te należące do senatora Joachima (†1682), a także kolejne z lat 1687 i 1697.
Kościół po II wojnie światowej Podczas II wojny światowej świątynia została znacznie zniszczona. Zniszczone zostały dach i stropy nad korpusem oraz zwieńczenie i wnętrze wieży wraz z dachem hełmowym na wieży. Runęła część wschodniego szczytu i prawie wszystkie filary nawy południowej. Uszkodzeniu uległy mury kapitalne korpusu i wieży oraz pozostałe filary wraz ze ścianą arkadową. Mury wzdłużne od ich poprzecznych powiązań rozspoiły się. Pozostały mury obwodowe, ale bez części południowej, elewacja wschodnia i fragment szczytu oraz filary po stronie północnej, jeden filar po stronie południowej i mury obwodowe wieży. Przez lata twierdzono, że kościół zniszczony został wskutek działań wojennych w 80 procentach, jednak w roku 1945 wojewódzki konserwator odnotował uszkodzenie dachu i łuków naw oraz zniszczenie wieży, a stopień zniszczeń oszacowano na 50 procent. Do początku lat 50. nie podjęto żadnych działań zabezpieczających, co spowodowało znaczne pogorszenie stanu obiektu. W rezultacie zasugerowano rozbiórkę wschodniego szczytu kościoła, a zakres prac rozbiórkowych rozszerzono na inne ściany. W latach 1952–1953 kuria ordynariatu w Gorzowie Wielkopolskim złożyła wnioski do ministerstwa kultury i sztuki oraz konserwatora wojewódzkiego w Szczecinie o „subwencje na odbudowę lub zabezpieczenie zabytkowego kościoła”. Po odwilży w 1956 roku władze wyznaniowe przekazały całej administracji apostolskiej 73 budowle sakralne, jednak nie zgodziły się na oddanie obiektu w Wolinie. Kościół świętego Mikołaja został wpisany do rejestru zabytków w 1959 roku. Biorąc pod uwagę historyczne aspekty, znaczenie dla regionu oraz negatywny wpływ licznych przebudów na przestrzeni wieków, budowla zakwalifikowana została do drugiej grupy. Władze państwowe planowały, że obiekt posłuży celom świeckim, co pozwoliło im zachować nad nim kontrolę. W połowie lat 60. władze konserwatorskie w Szczecinie otrzymały wniosek o zgodę na „odbudowę i adaptację zabytkowej katedry w Wolinie przy ul. Wojska Polskiego, z przeznaczeniem na salę widowiskowo-rozrywkową, której miasto Wolin nie posiadało”. Plan zakładał odbudowę wieży, którą przeznaczono na punkt widokowy, z kioskiem z pamiątkami, biurem PTTK oraz muzeum ziemi wolińskiej. Odbudowa kościoła miała uwzględniać zachowanie jego stylu architektonicznego wewnątrz i na zewnątrz, pozostawiając go jako zabytek, jednak wewnątrz zaplanowano salę widowiskową ze sceną. Władze konserwatorskie poparły inicjatywę, ale prac nie rozpoczęto. W latach 1960–1961 obiekt został częściowo odgruzowany przez szczeciński oddział Przedsiębiorstwa Państwowych Pracowni Konserwacji Zabytków. W latach 60. XX wieku władze państwowe nakazały rozebrać częściowo mury dawnej świątyni. W tym samym czasie rozebrano też pozostałości kościoła św. Jerzego.
Odbudowa W roku 1968 zlecono wykonanie projektu zabezpieczenia kościoła w formie trwałej ruiny. Projekt, przygotowany przez inżyniera architekta Łopacińskiego, przedstawiał dwa alternatywne rozwiązania. W pierwszym wariancie zakładał utworzenie trwałej ruiny poprzez zachowanie murów z pierwotnego etapu budowy – wieży, ściany wschodniej i filarów z arkadami, przy jednoczesnym rozebraniu neogotyckich ścian naw bocznych do fundamentów. Drugi wariant, ze względu na stosunkowo dobry stan murów neogotyckich, przewidywał przykrycie kościoła płaskim dachem w celu użytkowego zabezpieczenia obiektu jako ruiny, bez pełnej odbudowy. Ostatecznie realizacja projektu objęła wariant pierwszy, koncentrując się na wybranych elementach budowli i przystosowaniu wieży do funkcji punktu widokowego. W latach 1971–1972 Zakład Architektury Politechniki Warszawskiej sporządził dokumentację techniczną z koncepcją zabezpieczenia kościoła jako tzw. trwała ruina. Do końca 1971 r. kościół został częściowo zabezpieczony, jednak rok później zburzono (bez uzasadnienia) fragment ściany południowo-zachodniej nawy bocznej, mimo że był w całkiem dobrym stanie. Napotkano „trudności techniczne” przy opracowywaniu projektu konstrukcyjnego dla zaakceptowanej koncepcji architektonicznej. Ustalono, że projekt powstanie dopiero po „rozpatrzeniu koncepcji trwałego zabezpieczenia przez Radę Konserwatorską pod kątem zachowania poszczególnych części nawarstwień obiektu”. Widoczny był brak jednolitego stanowiska pomiędzy służbami konserwatorskimi, a innymi instytucjami w kwestii ostatecznego projektu dotyczącego przyszłości zrujnowanego kościoła. Ostatecznie w 1973 roku osiągnięto wspólne stanowisko i stwierdzono, że najcenniejszymi elementami obecnej bryły ruin kościoła św. Mikołaja w Wolinie są centralna część ściany wschodniej, zachowane filary z arkadami oraz wieża. W 1974 r. przygotowano projekt techniczny „Taras widokowy na wieży”. Ostatecznie zaankrowano wolnostojące filary nawy południowej. W ścianie północnej założono metalową konstrukcję ściągów. Poza tym wzmocniono pozostałe filary, zamurowano wyrwy, zreperowano koronę arkad i ściany wschodniej, wylano wieniec żelbetowy, zabezpieczono wieżę przez założenie stropów żelbetowych i wyczyszczenie lica wieży z zewnątrz. W roku 1978 odbudowano wieżę kościoła z przeznaczeniem na punkt widokowy. Prace zabezpieczające trwały dość długo i dopiero roku 1980 w Karcie Obiektu Zabytkowego pojawiła się adnotacja „trwała ruina”.
Przejęcie przez Kościół rzymskokatolicki Do kompleksowej odbudowy i przywracania funkcji sakralnych całemu obiektowi przygotowania rozpoczął proboszcz Andrzej Majewicz, a same prace rozpoczęły się w roku 1988, po przekazaniu obiektu ówczesnej parafii świętego Stanisława. Odbudowę kościoła opracowywał architekt Janusz Nekanda-Trepka. Autorami koncepcji odbudowy świątyni, trwającej do 1998 roku, byli: proboszcz Jan Uberman, Janusz Nekanda-Trepka, Zbigniew Becker, Irena Kukla, Władysław Uścinowicz, Karol Klaus, Maria Łada-Zabłocka, Maria Nekanda-Trepka, Mieczysław Kwiasowski i Stefan Kwilecki. W 2009 roku wstawiono witraże przedstawiające historię Zbawienia, od Protoewangelii do czasów nam współczesnych, projektu Janusza Sobczyka wykonane w jego pracowni Ars Antiqua.
Parafia św. Stanisława w Wolinie erygowana została 1 czerwca 1951 roku, a zmiana siedziby i tytułu parafii nastąpiła 6 grudnia 2000 roku, kiedy był już odbudowany i poświęcony kościół św. Mikołaja. Nieco wcześniej, 15 października, kościół został poświęcony.
Opis Jest to halowa, trójnawowa ceglana budowla gotycka w formie pseudobazyliki. Została zbudowana na planie prostokąta, zakończona dwoma blendowanymi szczytami. Po zachodniej stoi wieża na planie kwadratu zwieńczona dachem hełmowym. Nad wejściem od strony zachodniej, oraz nad ścianami znajduje się empora chórowa. W prezbiterium od strony wschodniej znajdują się dwa ogromne okna pokryte witrażami. Pomiędzy oknami nad tabernakulum wisi obraz oraz krzyż.
Wyposażenie przedwojenne ambona