Dynastia Qing (mandż. 12px, Daicing gurun), oficjalnie Wielki Qing – ostatnia dynastia cesarska Chin, panująca w latach 1636–1912, nazywana też dynastią mandżurską, bowiem wywodziła się z mandżurskiego klanu Aisin Gioro.
Mandżurowie, podbój Chin i ustanowienie dynastii Qing Mandżurowie i ustanowienie dynastii Qing thumb|Trzy boskie siostry kąpią się w jeziorze. Ptak kładzie owoc boga nieba na ubraniu . Rysunek z pierwszej połowy XVII wieku ilustrujący legendę o początkach dynastii Qing. – dokumenty z czasów panowania Nurchaczego. Ilustracja została opatrzona podpisami w językach chińskim, mongolskim i mandżurskim Dynastia Qing została ustanowiona w wyniku podboju Chin przez Mandżurów, którzy zamieszkiwali tereny północno-zachodniego pogranicza cesarstwa Ming (później nazwane Mandżurią). To kim byli Mandżurowie pozostaje jednak przedmiotem kontrowersji. Zgodnie z tradycyjną, interpretacją chińską, Mandżurowie byli „barbarzyńskim” ludem, kulturalnie upośledzonym w stosunku do Chińczyków, który po podboju Chin zdecydował się nimi rządzić zgodnie z zasadami konfucjanizmu, co jednak nieuchronnie doprowadziło do jego sinizacji. Ta historiografia została zakwestionowana w latach 80. XX wieku pod wpływem ówczesnego kulturoznawstwa, które podważyło esencjalistyczne rozumienie pojęcia rasy, traktując je jako twór specyficznych historycznych sytuacji i socjopolitycznego procesu negocjacji.
Zgodnie z nowym ujęciem Mandżurowie byli nie tyle narodem, co wieloetniczną organizacją stworzoną przez przywódców dżurdżeńskiego klanu Aisin Gioro w celu podboju Chin. Ci przywódcy to kolejno Nurhaczy (zm. 1626), Hong Taiji (zm. 1643) i Dorgon (zm. 1650). W 1599 Nurhaczy zaaranżował przedsięwzięcie adaptacji pisma mongolskiego do zapisywania języka dżurdżeńskiego i w ten sposób powstało pismo i język mandżurski. W 1615 powołał on organizację chorągwi, które były jednocześnie jednostkami wojskowymi, jak i ekonomicznymi, co wiązało się z faktem, że obejmowały nie tylko wojowników, ale również ich rodziny. Podobnie do mameluków na Bliskim Wschodzie, wszyscy członkowie chorągwi byli prawnie niewolnikami klanu Aisin Gioro. Członkowie chorągwi od początku wywodzili się z wielu różnych ludów (w 1648 Chińczycy Han stanowili ponad 70% członków chorągwi, Dżurdżeni około 16%, natomiast Mongołowie około 8%), ale uważani byli za „Mandżurów”, który to termin był synonimem określenia „ludzie chorągwi” We współczesnej nauce przeważa pogląd, że słowo „Mandżur” to neologizm posiadający etymologię tunguską: rdzeń ma- (silny, wspaniały) został tu połączony z sufiksem -ju (możesz być).
thumb|Portret cesarskiego gwardzisty, Chiny, 1760. Metropolitan Museum of Art Władcy Qing uznali za użyteczne przypisanie członkom chorągwi nowej tożsamości narodowej, dlatego nazwali ich Mandżurami. Członkowie chorągwi byli bardzo przywiązani do swojego niewolnictwa, które pojmowali jako „znak własnego znaczenia dla dworu i bliskości z nim, a to pociągało za sobą najwyższy stopień lojalności”. Od pozostałych mieszkańców cesarstwa oddzielał ich zakaz zawierania mieszanych małżeństw, przy czym przykład dawali sami władcy, których żonami i konkubinami były jedynie kobiety z chorągwi. Mandżurowie nie mogli trudnić się handlem ani pracować, ponadto w odróżnieniu od Chińczyków ich kobiety nie krępowały stóp. Członkiem chorągwi zostawało się w momencie narodzin z aranżowanego pomiędzy klanami małżeństwa. Mandżurowie tworzyli więc zamkniętą, dziedziczną, niewolniczą organizację wojskową, której właścicielem był klan Aisin Gioro. Organizacją dowodzili wodzowie klanu, czyli władcy z dynastii Qing. W skład chorągwi wchodzili oficerowie i żołnierze, panowie i słudzy, mężczyźni i kobiety, młodzi i starzy – z klanów chińskich, dżurdżeńskich, mongolskich, koreańskich i tunguskich. Dlatego członkowie organizacji nazywali samych siebie najczęściej „ludźmi chorągwi” (旗人; qiren), a nie Mandżurami. Od członków chorągwi wymagano znajomości języka mandżurskiego, w którym naradzano się i wydawano komendy wojskowe.
XV i XVI wiek to okres ciągłego ekonomicznego i demograficznego rozwoju dżurdżeńskich plemion południowej Mandżurii, napędzanego wzrostem produkcji rolnej. Stopniowo coraz większe znaczenie zyskiwał również lukratywny handel z Chinami, obejmujący takie produkty jak futra, perły i żeń-szeń (to ten ostatni towar przechylił bilans handlu z Chinami zdecydowanie na korzyść Dżurdżenów, zaś srebro uzyskiwane z jego sprzedaży pozwoliło na budowę mandżurskiej armii). Początkowo Nurhaczy był przywódcą jednego z wielu dżurdżeńskich plemion, które uznawały zwierzchność dynastii Ming. Na przełomie XVI i XVII wieku na drodze podboju i dyplomacji zbudował system sojuszy, który dał początek znaczącej konfederacji. Chcąc nadać jej bardziej trwałą formę, przystąpił do opisanych powżej instytucjonalnych reform, które położyły podwaliny pod powstanie narodu Mandżurów. Zbudowana przez niego organizacja militarna była armią nowego wzoru. Nurhaczy energicznie rekrutował chińskich wojskowych, którzy służyli mu jako doradcy i dowódcy. W rezultacie jego chorągwie łączyły zdolności bojowe mongolskiej i dżurdżeńskiej jazdy z chińskimi umiejętnościami w zakresie inżynierii wojskowej oraz użycia łuków i broni palnej przez piechotę. Należący do chorągwi Chińczycy nauczyli się również od Portugalczyków sztuki odlewania i używania armat.
thumb|upright=1.3|Północna Azja w 1636 W 1616 Nurhaczy ogłosił się władcą , tym samym uznając się za kontynuatora dżurdżeńskiego państwa Jin, które podbiło północne Chiny w XII wieku. Jednak to dopiero jego następca, Hong Taiji (1626–1643), na dotychczasową feudalną organizację nałożył nową biurokratyczną strukturę i przestał być pierwszym wśród równych mu mandżurskich książąt, stając się jedynym wśród nich cesarzem, rządzącym za pośrednictwem rekrutujących się spośród członków chorągwi urzędników. Rekrutowani przez niego Chińczycy zaczęli tworzyć swoisty cesarski gabinet cieni, z i Sześcioma Ministerstwami, ściśle naśladujący rząd Mingów. Było to jawne wyzwanie w stosunku do chińskiego cesarza, który nagle zauważył, iż na północnym zachodzie zamiast szeregu uznających jego zwierzchność plemion pojawił się pretendujący do równego z nim statusu konkurent w walce o władzę.
Przyjęcie modelu chińskiego cesarstwa było oczywistym krokiem w stronę sinizacji Mandżurów, których w związku z tym dawna historiografia ujmowała jako kolejnych barbarzyńskich zdobywców Chin, adaptujących chiński sposób rządzenia i legitymizacji władzy, by w rezultacie stać się cywilizowanymi Chińczykami. Jak jednak miała pokazać późniejsza historia dynastii Qing, nic tak definitywnego nigdy się nie stało. Władcy Qing odgrywali wiele ról i rządzili podporządkowanymi sobie ludami (Dżurdżenami, Mongołami, Tybetańczykami czy Chińczykami) jednocześnie na wiele różnych sposobów. Dla Chińczyków byli , dla Mongołów Wielkimi Chanami, dla Tybetańczyków itd. Cesarstwo Qing miało stać się różnorodnym, wieloetnicznym i domyślnie uniwersalnym imperium, bardzo odmiennym od poprzedzających je chińskich dynastii.
W walki jakie prowadził Nurhaczy w celu zjednoczenia wokół siebie Dżurdżenów bardzo wcześnie zaangażowały się plemiona sąsiednich Mongołów. Zwycięstwa Nurhaczego sprawiły, że w 1606/7 Chałchasi zawarli z nim dyplomatyczne porozumienie, nadając mu tytuł chana. Głębsze zaangażowanie Mandżurów w sprawy mongolskie w latach 20. XVII wieku wiązało się z działaniami przywódcy Ligdan-chana (1604-1634), który próbował podporządkować sobie pozostałych Mongołów. Przeciwdziałając jego planom restauracji mongolskiego imperium Mandżurowie przeciągnęli na swoją stronę wielu mongolskich arystokratów i w 1634 pokonali i zabili Ligdan-chana. Wcieleni w szeregi mandżurskiej armii Mongołowie zostali zorganizowani w osiem chorągwi, paralelnych w stosunku do oryginalnych ośmiu chorągwi mandżurskich, zaś terytorium południowej Mongolii zostało podzielone na 49 chorągwi, „których nazwy są ciągle widoczne na obecnych mapach Mongolli Wewnętrznej”.
mały|Jazda chorągwi Nurchaczego szarżuje na chińską piechotę Ming uzbrojoną w muszkiety. Rysunek z 1635 roku przedstawiający (1619). Manzhou shilu – dokumenty z czasów panowania Nurchaczego W tym samym czasie zwycięstwa Nurhaczego nad siłami cesarstwa Ming pozwoliły mu w 1621 zająć chiński region Liaodong i nową stolicą jego państwa został Liaoyang. W 1625 roku stolica została ponownie przeniesiona, tym razem do Shenyangu, przemianowanego na Mukden (rozkwit). W 1629 Hong Taiji po raz pierwszy zdecydował się skierować swoje chorągwie bezpośrednio przeciwko Chinom. Sforsował obwarowania wielkiego muru i zdobył cztery miasta centralnej równiny: , Qian’an, Zunhua i Yongping. Dwa lata później Mandżurowie zdobyli strategicznie położone niedaleko wybrzeża Dalinghe (współczesne ). W 1636 w jawnym akcie prowokacji Hong Taiji zmienił nazwę dynastii na Qing – dla każdej osoby zapoznanej z chińskim systemem pięciu żywiołów było oczywiste, że Qing, czyli woda, nieuchronnie zgasi ogień, czyli Ming.
Jednak Hong Taiji nie zdołał spełnić swoich zapowiedzi. Na przełomie lat 30. i 40. XVII wieku jego poddani ucierpieli z powodu złych zbiorów, co znacznie osłabiło państwo Qing. Natomiast chorągwie poczyniły niewielkie postępy w walce z chińskim generałem Wu Sangui, którego siły strzegły przejścia przez przełęcz Shanhai, ostatniej przeszkody przed podejściem pod Pekin. Wśród przyzwyczajonych do ciągłych sukcesów Mandżurów morale spadło dramatycznie. Hong Taiji zmarł we wrześniu 1643 roku. Następcą został jego pięcioletni syn Fulin (cesarz Shunzhi 1643–1661), a regentem brat Hong Taiji, Dorgon.
Mandżurski podbój Chin thumb|Chiny w początkach panowania dynastii Qing – zaznaczono terytoria zajmowane przez chłopskich buntowników, Li Zichenga (zm. 1645) i (zm. 1647) oraz pretendentów do tronu z W czasie poprzedniej dekady Chińczycy zostali dotknięci przez takie klęski jak głód, epidemia czy powódź w stopniu znacznie większym niż Mandżurowie. Nie mogąc się doczekać pomocy ze strony państwa zdesperowani chłopi przeistoczyli się w buntowników. Najważniejszy z przywódców rebeliantów, Li Zicheng, w 1644 zdobył Pekin i po śmierci ostatniego władcy dynastii Ming ogłosił się cesarzem nowej dynastii Shun. Przerażony brutalnością buntowników, którzy splądrowali stolicę i wymordowali tysiące jej mieszkańców, Wu Sangui zaprosił Mandżurów do pomocy w tłumieniu powstania. Połączone siły armii Dorgona i dawnych żołnierzy dynastii Ming pokonały rebeliantów i 5 czerwca Mandżurowie wkroczyli do zrujnowanego Pekinu.
Przejęcie przez Qing kontroli nad północnymi Chinami w 1644 było niemal bezkrwawe. Lokalne elity z reguły bez oporu zaakceptowały administratorów powiatów przysłanych przez nową dynastię, preferując ich w stosunku do reżimu chłopskich buntowników. Ośmielony tym szybkim sukcesem na początku 1645 Dorgon wydał cesarski edykt nakazujący wszystkim mężczyznom, poddanym Qing, ogolić przód głowy na wzór Mandżurów, a resztę włosów związać w warkocz. Ta fryzura (w chińskim nazywana ) miała pozostać oznaką podporządkowania Mandżurom przez cały okres panowania dynastii, jednak nie przewidzieli oni jakie oburzenie wywoła ich żądanie wśród Chińczyków, którzy uważali swoją tradycyjną fryzurę nie tylko za odzwierciedlenie ich tożsamości kulturowej, ale co ważniejsze, uznawali golenie głów za naruszenie obowiązku synowskiego wobec rodziców, którzy przekazali im swoje ciała.